ƏSAS SƏHİFƏ SAYT HAQQINDA ƏLAQƏ
Kuran'da Yalancinin Yntemleri - Harun Yahya

ГУРАН

ЛАН ВЯ

ЛАНЧЫЛАР ЩАГГЫНДА


"Jаланы анъаг Аллаhын айяляриня инанмайанлар уйдурурлар. Онлар ясл йаланчыдырлар" ("Няhл" суряси, 105).

ИНСАНЛАР ЩАНСЫ ЩАЛЛАРДА

ВЯ НИJЯ JАЛАН ДАНЫШЫРЛАР?

Гцрур вя тякяббцрлцлцк сябябиля дейилян йаланлар

 Тякяббцрлцлцк, юзцнц цстцн тутма вя ловьалыг шейтанын хцсусиййятляриндяндир. Бу хцсусиййят инсанын эюзял яхлагдан узаглашмасына, шейтан яхлагына бянзяр яхлага малик олмасына сябяб олур. Шейтан тякяббцрц, юзцнявурьунлуьу вя аьылсызлыгла эюстярдийи гцруру сябябиля Аллаhын ямриня итаят етмямиш вя бунун нятиъясиндя ъяннятдян говулмушдур.

Гцруру уъбатындан итаятсизлик вя пис яхлаг нцмуняси эюстярян шейтанын гцруру яслиндя даhа чох сынмыш вя о, ъяннятдян лянятлянмиш вя тяhгир едилмиш шякилдя говулмушдур.

Аллаh етдийи итаятсизликля шейтанын алчалдыьыны бир айясиндя беля буйурур:

"(Аллаh) буйурду: "Орадан ашаьы ен. Орада сяня тякяббцр эюстярмяк йарамаз. Чых, чцнки сян алчаглардансан!"" ("Яраф" суряси, 13).

Шейтан ян бюйцк алчалманы ъяhяннямдя йашайаъаг вя hяр шейдян цстцн тутдуьу гцруру сябябиля ябяди олараг язаб ичярисиндя галаъагдыр.

Шейтан инсанлары да юзц кими доьру йолдан аздырмаг цчцн гяти гярар гябул етмишдир. Бу сябябля дя бцтцн гцввясини инсанлары эцнаhа сювг етмяк ишиня йюнялдир. О, инсанларын гцрур вя тякяббцрцнц дя ейни юзцндя олдуьу кими онларын юз ялейhиня тяшвиг едир. Бу сябябля тякяббцрлцлцк, юзцндянразылыг, юз хята вя гцсурларыны гябул етмямяк, юзцнц hяр заман цстцн вя гцввяли эюрмяк бир инсан цчцн ола биляъяк ян мцhцм тяhлцкялярдяндир. Бу хцсусиййятляр инсаны даима эцнаhа сювг едир вя бунлар инсанларын итаятсиз, аси, ясяби, агрессив, кобуд, мясхярячи олмасына сябяб олур. Аллаh бир айясиндя буну беля билдирир:

"Она: "Аллаhдан горх!" - дейилдийи заман ловьалыг ону эцнаh тюрятмяйя вадар едяр. Белясиня ъяhянням кифайятдир. Ора ня пис мяскяндир!" ("Бягяря" суряси, 206).

"Бюйцклцк гцрурунун" инсаны сювг етдийи эцнаhлардан бири дя йаландыр. Инсанлар чох вахт тякяббцрлц олмалары сябябиля бязи hягигятляри гябул етмяк истямир вя йалана ял атырлар. Мясялян, беля бир шяхс иш просесиндя бир хята ется дя буну гябул етмяк истямяз, биликсиз вя баъарыгсыз эюрцняряк инсанларын эюзцндян дцшяъяйини зянн едяряк йалан данышар. Вя йахуд бир шейи алмаг йадындан чыхдыгда ону унутдуьуну демяк истямяз, бунун йериня "эетдим, амма галмамышды" дейяр.

Яслиндя йалан инсаны даhа чох алчаг вязиййятя салан бяладыр. Лакин бязи инсанлар гаршылашдыглары hадисялярдя саьлам дцшцнмяйяряк о ан цчцн ъанларыны гуртармаг цчцн йалан данышырлар. Щалбуки йаланларын бир чоху цзя чыхыр вя баша дцшцлцр, бу заман да инсанларын эюзцндян даhа чох дцшцрляр. Бундан башга, инсанларын йалан сябябиля ахирятдя алаъаьы явяз вя дцшяъяйи алчалдыъы вязиййят унудулмамалыдыр.

Аллаh бир айясиндя инсанларын юз няфсиня уйараг вя сюзц дяйишдиряряк ядалятдян сапмасыны гадаьан едир:

"...Няфсинизин истяйиня уйуб hагдан цз чевирмяйин! Яэяр дилинизи яйиб бцзсяниз вя йа бойун гачырсаныз, Аллаh етдийиниз ишлярдян хябярдардыр!" ("Ниса" суряси, 135).

Сямими бир мцсялман юзцнц, шяхси мянфяятини Аллаh ризасындан вя онун севэисиндян hеч вахт цстцн тутмаз. Аллаhа олан севэиси вя баьлылыьы онун Аллаhын хошуна эялмядийи ишляри эюрмясини янэялляйяр. Бундан башга, бир инсан hягигятян дя бир шяряф вя цстцнлцк истяйирся, буну динсизлярин методу иля hяйата кечирмямялидир. Щягиги цстцнлцйцн hансы йолла ялдя едиляъяйи Гурани-Кяримдя билдирилмишдир. Аллаhа вя онун елчиляриня итаят едянляр hягигятян дя цстцнлцк газаныр. Аллаh Гуранда беля буйурур:

"...Щалбуки шяряф-шан да, йалныз Аллаhа, Онун Пейьямбяриня вя мюминляря мяхсусдур, лакин мцнафигляр билмязляр!" ("Мунафигун" суряси, 8).

"Щяр кяс иззят-гцдрят истяся, билсин ки, бцтцн иззят-гцдрят анъаг Аллаhа мяхсусдур. Пак сюз Она тяряф йцксяляр вя пак сюзц дя йахшы ямял галдырар. Пис ямялляр едянляри шиддятли бир язаб эюзляйир. Онларын гурдуглары hийляляр боша чыхар" ("Фатир" суряси, 10).

Вярдиш ясасында сюйлянян йаланлар

 Инсанларын бюйцк бир hиссясинин дили йалан данышмаьа адят едиб. Хцсусиля ушаглыг вя эянълик илляриндя бязи инсанлар hеч еhтийаъ дуйулмадыьы hалларда да йалана ял атырлар. Мясялян, достлары иля эетдийи йери демямяк цчцн эянълярин бир чохунун аьзы йалана адят едиб. Jахуд да инсанлардан цмумиййятля бир иши hансы сябябдян эюрмядийи сорушуланда сяhв бир hярякят етдикляри вя йа бир шейи унутдуглары вахт буну юрт-басдыр етмяк цчцн йалан данышырлар. Аьзы йалана юйряшмиш бу инсанлар бу йаланлары чох вахт фикирляшмядян дейирляр. Бир аз фикирляшсяляр, сямими вя доьру ъавабларда онлар цчцн горхулу hеч бир шейин олмадыьыны эюрярляр. Лакин ушаглыгдан бяри бу ъцр вязиййятдя йалан данышмаьа юйряшдикляри цчцн йеня дя бу цсула ял атырлар.

Jалынын ортайа чыхдыьы башга бир вязиййят ися инсанларын фикирляриня баш вурулдуьу мягамдыр. Бязи инсанларын hяр hансы бир мясяля hаггында фикри сорушуланда hягиги дцшцнъялярини ифадя етмяк йериня ясасян гаршы тяряфин ешитмяк истядийи вя йа гаршы тяряфин мянфяятиня зидд олмайаъаг ъаваблары вермяйи цстцн тутурлар. Гаршы тяряфин истядийи ъавабы вермяйин сябяби ися йа горху, йа да гаршыдакынын разылыьыны газанмаг истяйидир.

Юз мянфяятляриня зидд олмайаъаг ъавабы вермяк диндян узаг йашайан инсанлар арасында эениш йайылмыш бир давранышдыр. Бу ъцр инсанлар мцдафия мянтиги иля hярякят едяряк буну "тябии ки, юз мянфяятлярими горумаг зорундайам" сюзляри иля ясасландырмаьа чалышыр. Бу мянтиг ъямиййятин диндян узаг йашайан фярдляри тяряфиндян нормал вя тябии гаршыланыр. Щятта Гуран яхлагыны йашайан бир инсан ядаляти тямин етмяк цчцн юз мянфяятиня зидд олан бир сюз деся, онун бу давранышы бязиляри тяряфиндян "эюзял яхлаг" кими сяъиййяляндирилмир, беля инсан hаггында "сафлыг", "иши билмямя" кими бянзятмядян истифадя едилир.

Инсанларын юз мянфяятлярини горумаг цчцн зярярсиз сайдыьы йаланлар тясниф едиля биляр. Мясялян, бир чох инсан досту ондан боръ истядийи заман вермяк истямядийи hалда йалана ял атыр. Бу hалда о, боръ вермяк истямядийини демир, hятта якс hцъума кечяряк юзцнцн дя "пул боръ алдыьыны, ишляринин пис эетдийини" сюйляйяряк йалан данышыр. Бу фянд гаршы тяряфин истяйини юзцндян узаг етмя мягсядини дашыйыр. Гуран яхлагындан узаг йашайан инсанларын арасында эениш йайылан бу давраныш яхлагсызлыг кими гябул едилмир.

Бундан башга, йаландан мягсядсиз олараг, буна йалныз вярдиш етдийи цчцн истифадя едян инсанлара да раст эялмяк мцмкцндцр. Яксяр hалларда бу ъцр йаланлар башга сюhбят мювзусу олмадыьы заман вя йа ятрафдакыларын диггятини юзцня ъялб етмяк цчцн мейдана чыхыр. Мясялян, hеч кимсяни марагландырмадыьы hалда эеъя бир дяфя ойанан бири сяhяр галханда "бцтцн эеъя йата билмядим" дейир. Беля бир инсан йалныз бир нечя саат аъ галарса, "бу эцн hеч бир шей йемямишям" дейир. Бу нюв йаланлар ъямиййятдя hеч кимсяйя зяряр вурмайан кичик йаланлар кими гябул едилир. Лакин яслиндя бюйцк вя йа кичик олсун, фярги йохдур, бцтцн йаланлар Аллаh дярэаhында хош hиссляр доьурмайаъаьы билдирилмиш давранышлардыр.

Мясхяряйя гоймаг вя бир кяси hирсляндирмяк цчцн дейилян йаланлар

Jаланын дейилмя сябябляриндян бири дя гаршыдакы шяхси ясябиляшдирмяк, она hюрмят едилмядийини билдирмякдир. Мясялян, тяйин олунмуш бир эюрцшя эеъикян шяхс эюсляйян йолдашынын "бу вахта гядяр hарадайдын" суалына йалан олмасы чох айдын олан бир ъаваб веря биляр. Бу hалда онун ясл мягсяди гаршысындакы шяхсин ону эюзлямясиня яhямиййят вермядийини билдирмяк вя ону "ахмаг" йериня гойараг ясябиляшдирмякдир.

Мясхяряйя гоймаг мягсядиля йалан данышмаг да эениш йайылмыш йалан нювляриндян биридир. Мясялян, гаршыдакы шяхси мясхяряйя гоймаг истяйян инсан ону баш вермямиш бир hадисянин мювъудлуьуна инандырыр. Гаршы тяряфин бу hадисянин доьрудан да баш вермясиня инанмасы, бу hадисяни башгаларына данышмасы, ону "садялювh" бир вязиййятдя гоймасы йалан данышан инсаны яйляндирир. Бу инсан гаршы тяряфин "садялювhлцйцнц" мясхяряйя гойур, юзцнц ися аьыллы зянн едир. Щалбуки о, hям Аллаhын разы олмадыьы бир иш эюрмцш, hям дя икраhедиъи вя севилмяйян бир инсан чеврилмишдир. Башга сюзля, гурдуьу тяляйя юзц дцшмцш, башгаларыны алчалтмаг истяркян юзц алчалмышдыр. Аллаh йалан кими мясхяряйя гоймаьы да гадаьан етдийини "Щуъурат" сурясиндя беля билдирир:

"Ей иман эятирянляр! Бир гювм диэярини лаьа гоймасын. Ола билсин ки, онлар о бириляриндян даhа йахшы олсунлар. Гадынлар да бир-бириня ришхянд елямясинляр. Бялкя, онлар о бириляриндян даhа йахшыдырлар..." ("Щуъурат" суряси, 11).

Бязи инсанлар фяргиня вармадан, буну hеч дцшцнмядян бир нечя дягигялик мясхяряйя гоймаг вя йа йалан данышмагла юзлярини яйляндиряряк яслиндя Аллаhа хош олмайан, Гуранда пис яхлаг кими билдирилян давраныш эюстярирляр. Гуран мянтиги иля дцшцнмяйян инсанлара бу етдикляринин пис бир давраныш олдуьу сюйлянян заман "бурада пис ня вар ки, биз йалныз яйлянирик" дейирляр. Щалбуки йалан данышмаг вя мясхяряйя гоймаг пис хцсусиййятлярдир.

Бу ики хцсусиййятин онларын ичиндя йашадыглары ъямиййятдя эениш йайылмасы, hятта бир чох инсан тяряфиндян адят едилмяси дя бу хцсусиййятлярин Ислам яхлагына уйьун олмамасы hягигятини дяйишмир вя бу давранышлары йахшылашдырмыр. Бундан башга, бу пис ямялляри тюрядян инсанлар бир дяфя виъданларынын сясиня гулаг ассалар вя hяр кясин онлар кими пис вязиййятя дцшмяк истямядийини дцшцнсяляр, hягигяти эюряъякляр. Щеч кяс ятрафындакылара гаршы етдийи бир hярякятин она гаршы олмасыны истямир, буну истяйиб-истямядийи ондан сорушуланда буну гятиййятля рядд едир.

Чятин эюрцнян бир иши йериня йетирмякдян бойун гачырмаг мягсядиля дейилян йаланлар

Инсанларын йалана ял атма ьа ян чох сювг едян мяся лялярдян бири дя онла ра чятин эялян вя йа эюр мяк истямядикляри бир иш дян ъанла рыны гуртармаг истямяля ридир. Мясялян, hяр hансы бир мювзуда онлардан кюмяк истядикдя йардым етмякдян гачдыгларыны вя йа йардым етмяк истямядиклярини демяк явязиня "инди чох ишим вар", "башым аьрыйыр" кими йаланлар уйдурараг кюмяк едя билмяйяъяклярини дейирляр.

Щалбуки сямими бир мцсялман hям йалан бяhаняляр уйдурмагдан горхуб чякиняр, hям дя йардым вя кюмяк истяйини тянбяллик цзцндян тяхиря салмаз. Сямими бир мцсялман ахирятдя hяр анын hесабыны веряъяйини билдийи цчцн ян чятин эюрцнян ишляри саваб олмасы сябябиля бюйцк hявяс вя истякля йериня йетиряр. Инсан бязян юзцнц доьрудан да йорьун вя йа бир шей етмякдя hявяссиз hисс едя биляр. Инсан беля hалларда йалан данышмаг явязиня ирадясиндян истифадя едяряк виъданына уйьун эяляни етмялидир. Мясялян, филмя бахан вахт бир шейин йериня йетирилмяси истянилярся, инсан бунун ахирятдяки явязини дцшцняряк эеъикмядян кюмяйя эетмялидир. Амма бу hалда филмя бахмаьа давам етмяйи гярара алан вя бу йардым хаhишини юзцндян узаглашдырмаг мягсядиля йалан данышан инсан ейни анда ики пис яхлаги хцсусиййяти эюстярир. Щям виъданына табе олмайараг даhа хейирли бир иши йериня йетирмир, hям дя йалан данышыр. Беля инсан гаршыдакы инсаны хястя олмасына, кюмяк етмя габилиййятиндя олмамасына инандыра вя hямин андакы раhатлыьындан имтина етмяк истямяйя биляр. Анъаг Аллаh hяр шейи эюрцр вя билир. Инсан hятта бир яввялки эцн етдийини унуда биляр, амма Аллаh hеч бир шейи унутмур вя hяр бир инсаны ахирятдя hяр бир ямялиня эюря сорьу-суал едяъякдир:

"Эюйлярдя вя йердя ня варса, Аллаhа мяхсусдур. Сиз цряйиниздя оланы заhиря чыхарсаныз да, чыхармасаныз да, Аллаh она мцвафиг сизинля hагг-hесаб чякяр. Аллаh истядийини баьышлар, истядийиня дя язаб веряр. Аллаh hяр шейя гадирдир!" ("Бягяря" суряси, 284).

"Билмирям" демямяк цчцн сюйлянянйаланлар

Бязи инсанлар юзлярини чох бяйяниб бюйцк hесаб етдикляри цчцн hяр мювзуда нюгсансыз вя мцкяммял олдугларыны ятрафдакылара дя сцбут етмяк истяйирляр. Онлар юзлярини hяртяряфли вя hяр саhядя мялуматлы олдугларыны эюстярмяк истяйир. Бу сябябдян онлардан hяр hансы бир инсан бир мювзуда мясляhят вя йа мялумат истядийи вахт яэяр бу hагда мялуматлары йохдурса, чох вахт йалан уйдурурлар.

Верилян суалла баьлы билэисиз олмаг онлара аьыр эялир, "билмирям, хябярим йохдур" демирляр. Чох вахт беля hаллар цзцндян онлар даhа пис вязиййят дцшцрляр, чцнки бир мцддятдян сонра сяhв данышдыглары мялум олур. Амма сырф тякяббцрляри сябябиля алчалманы вя йаланчылыьынязяря алмырлар.

Аллаh бир айясиндя бир мювзу hаггында hеч бир билэиси олмадан мцбаhисяйя эиришянлярля баьлы беля буйурур:

"Бир бахын, сиз о кимсялярсиниз ки, билдийиниз шейляр барясиндя мцбаhися едирсиниз. Бяс билмядийиниз шейляр барясиндя нийя мцбаhисяйя эириширсиниз?! Ялбяття, Аллаh билир, сиз билмязсиниз!" ("Али-Имран" суряси, 66).

Бу ъцр давранышлар Гурана табе олмайан инсанларын юз араларында йашатдыьы ъаhилиййя яхлагынын нятиъясидир. Беля инсанлар юзлярини гябул етдирмяк, hюрмят газанмаг, етибарлы вя сюзцкечян инсан олмаг цчцн Гуран яхлагына уйьун олмайан йоллара ял атырлар. Дцнйада онлара сыхынты, горху вя нараhатчылыг йашадан бу яхлагсыз давраныш нятиъясиндя инсанлар ахирятдя дя юзлярини тяhлцкяли вязиййятя атырлар. Инсанын етибары вя мцвяффягиййяти бу шякилдя ахтармасы бюйцк бир гяфлят вя аьылсызлыгдыр. Чцнки дцнйада вя ахирятдя мцвяффягиййятин йеэаня йолу Гуран яхлагына уйьун давранмагдыр.

Jашадыглары вя йа таныш олдуглары hадисяляри шиширтмяк цчцн сюйлянян йаланлар

Бязи инсанлар hадисяляри шиширдяряк тясвир етмяляри вя эюрмядикляри шейляри эюрмцш кими ифадя етмяляри иля мяшhурдур. Буну ятрафдакылары яйляндирмяк цчцн едянлярля йанашы буну бир хястялик кими адят hалына эятирян инсанлар да вар. Буну нядян етдиклярини дя дцшцнмядян hяр бир hадисяни олдуьундан башга ъцр данышыр, hадисяйя ялавяляр едир, ону шиширдилмиш шякилдя ифадя едирляр.

Мясялян, ики машынын йцнэцлъя тоггушмасыны бюйцк бир гяза кими эюстяря билярляр. Бюйцк бир сярнишин эямисини эюрян заман эяминин бюйцклцйцнц 3-4 дяфя артырырлар. Лакин аз бир мцддят сонра бу вязиййят бу шяхсляря дуйулан етибар вя инамы азалдыр. Щяр hансы бир мювзу hаггында мялумат лазым олдугда бу шяхсляр артыг етибарлы мялумат вермяйяъякляри цчцн онлара мцраъият едилмяйяъяк.

Jалан инсанлары яйляндирмяк вя зарафат цчцн дя олса уйьун давраныш дейил. Инсан зарафат цчцн доьру олмайан бир шейи деся дя бундан сонра бу дедийинин доьру олмадыьыны ятрафындакылара дярhал билдирмялидир.

Пейьямбяримиз Мяhяммяд (с.я.в.) дя сяhабяляриня йалан данышмамаьын ваъиблийини хатырлатмышдыр:

"Гул (инсан) зарафата да олса йалан данышмаьы, hаглы да олса мцнагишя етмяйи тярк етмядикъя йахшы бир мюмин ола билмяз".

"Башгаларыны эцлдцрмяк цчцн йалан данышанларын вай hалына".

"Мян зарафат едирям, амма доьру оланы дейирям". 

Пислик етмяк вя алдатмаг мягсядиля сюйлянян йаланлар 

Ислам яхлагы иля йа шамайан инсанлар ки чик мянфяятляр на-ми-ня юз-ля-рин-дя баш-га-ла-ры-на гар -шы асан-лыг-ла кин ду-йа вя он-ла-ра я-сяд апа-ра би-ляр-ляр. Чох вахт hеч бир сябяб олмадан юзляриндян чыхарылан бу hисслярин нятиъясиндя гаршы тяряфдян интигам да алмаг истяйярляр. Инсанларын бир гисми бу hиссляри юзцндя аз вя йа чох дяряъядя hисс едир вя юз гялбиндя башгасынын пислийини истяйир. Пислийини истядийи инсан hятта йахын достлары да ола биляр.

Мясялян, бир йеря эедяркян досту ора йарашмайан бир палтары эеймяк истядикдя бу палтарын она йарашмадыьыны демяз, чцнки онун фикринъя, чох эюзял гийафядя олан досту эетдикляри йердя ондан даhа диггятчякиъи олараг она диггяти азалдаъаг вя ону арха плана сыхышдыраъаг. Бу hалда о, доьруну дейиб достуну эюзялляшдирмяк истямир.

Jахуд ики дост ейни мювзуну арашдыраркян бири диэяриня истифадя етдийи гайнаглары демир вя йа даhа аз файдалыоланы дейиб мцhцм оланы эизлядир, "башга бир шей йохдур" дейя йалан сюйляйир. Беляликля, рягабят шяраитиндя олан достунун ишини лянэидир вя йа янэялляйир.

Мюминляр ися бир-бириня гаршы бюйцк бир севэи вя hюрмят дуйурлар. Мюминляр hямишя йардымлашма вя бир-бириня дайаг hалындадыр. Юзляриня дилядиклярини, юзляриня рява билдиклярини вя йа ондан даhа йахшысыны мюмин гардашлары цчцн дя истяйирляр. Бу сябябдян няинки hяр hансы мювзуда бир-бириня йалан демяз, hятта яксиня, там сямимиййятля кюмяк вя дястяк олмаг истяйярляр. Достунун эейдийи палтары даhа йахшы hала эятиряр, ейни мювзулу ишляриндя бир-бириня ялляриндян эялян кюмяйи эюстярярляр. Бу, мюминлярин сямимиййятинин вя йахынлыьынын бир тязаhцрцдцр.

Аллаh бир айясиндя беля буйурур:

"...Юзляри еhтийаъ ичиндя олсалар беля, гардашларыны юзляриндян цстцн тутарлар. Няфсинин хясислийиндян горунуб сахланылан кимсяляр - мяhз онлар ниъат тапыб сяадятя говушанлардыр!" ("Щяшр" суряси, 9).

Рийакарлыг мягсядиля сюйлянян йаланлар

Ислам яхлагыны йашамайан инсанларда йаланын ян чох истифадя едилдийи hаллардан бири дя бир-бириня рийакарлыг етдикляри hаллардыр. Аллаhын Гуранда да билдирдийи кими, инсанлар бир-биринин гаршысында ловьаланмаьа, бир-бириня гаршы рийакарлыг етмяйя мейллидир:

"Билин ки, дцнйа hяйаты ойун-ойунъаг, бяр-бязяк, бир-биринизин гаршысында юйцнмяк вя мал-дювляти, оьул-ушаьы чохалтмагдан ибарятдир. Бу еля бир йаьыша бянзяйир ки, онун йетишдирдийи битки якинчилярин хошуна эяляр. Сонра о гуруйар вя сян онун саралыб солдуьуну, даhа сонра чюр-чюпя дюндцйцнц эюрярсян. Ахирятдя шиддятли язаб, Аллаhдан баьышланма вя разылыг эюзляйир. Дцнйа hяйаты алданышдан башга бир шей дейилдир" ("Щядид" суряси, 20).

"Чохлуг (мал-дювлят, оьул-ушаг вя гоhум-яграба чохлуьу) иля юйцнмяк сизи о гядяр ширникляндирди ки, hятта гябирляри зийарят етдиниз" ("Тякасцр" суряси, 1-2).

Ловьалыьа вя рийакарлыьа бу гядяр мейлли олан инсанлар малик олдугларынын ловьалыг вя тяриф цчцн кифайят етмядийини дцшцндцкляри hалда ися о андаъа йалана ял атыр, малик олмадыглары шейляри юзляриня аид кими эюстярирляр. Мясялян, ади бир яшйаны даhа гиймятли эюстяряряк онунла ловьаланмаг цчцн олдуьундан даhа баhа гиймятя алдыгларыны дейя билярляр. Иш йерляриндяки вязифя вя сялаhиййятлярини даhа бюйцк эюстяряряк юзлярини олдуьундан да артыг сялаhиййятя малик, даhа бюйцк вязифядя олдуглары кими эюстярмяйя чалыша билярляр.

Ловьалыг мягсядиля сюйлянян йаланларын сябяби инсанларын малик олмадыглары мадди вя мяняви хцсусиййятляря эюря тярифлянмялярини уммаларыдыр. Бу сябябдян юзлярини чох зяhмяткеш, йардымсевяр вя баъарыглы эюстярирляр. Щягигятдя беля олмамасына ряьмян юзлярини hяр шейя диггят йетирян, hяр мясулиййяти цзяриня эютцрян инсан кими тягдим едярляр. Аллаh Гуранда бу инсанлар hаггында беля буйурур:

"Етдикляри ямялляря эюря севинян вя эюрмядикляри ишляря эюря тяриф олунмаьы севян кимсялярин язабдан хилас олаъагларыны эцман етмя. Онлары шиддятли бир язаб эюзляйир!" ("Али-Имран" суряси, 188).

Бу инсанлар онлара бяслянилян севэи вя диггяти дя шиширдилмиш шякилдя ифадя едирляр. Мясялян, hяйат йолдашларынын онлара hядиййяляр алдыьыны дейирляр. Jахуд иш йерляриндя онлара хцсуси hюрмят бясляндийини, явязедилмяз олдугларыны вя бу сябябдян дя маашларынын артырылдыьыны дейяряк йалан данышырлар. Ъаванлар ися мяктябдя чох мяшhур олдугларыны вя онлары hяр кясин таныдыьыны дейир. Бязян мяшhур адамлар да ад эцнляриндя вя йа башга мярасимлярдя дост вя йолдашларынын онлара чох гиймятли hядиййяляр алмасы йаланыны уйдурурлар. Бу ъцр йалан данышмагда мягсядляри hям ловьалыг етмяк, hям дя йахынларынын онлара чох бюйцк гиймят вердийи тясяввцрцнц мейдана эятирмякдир. Бу ъцр гиймятли hядиййяляр алмайанларын ися гысганълыг hисси дуймасыны вя онлара гибтя етмясини тямин етмякдир. Лакин бцтцн бунлар дцнйяви дяйярлярдир вя онлар инсанлара ахирятдя hеч бир газанъ эятирмяйяъяк. Бир инсан hягигятян дя дцнйанын ян гиймятли немятлярини ялдя етмиш олса беля яэяр Аллаhын разы олмайаъаьы давранышларыны давам етдирся, чох гыса дцнйа hяйатынын ардынъа ахирятдя малик олдуьу hяр шейдян мяhрум олаъагдыр.

Пейьямбяримизин (с.я.в.) йашадыьы дюврдя баш вермиш hадисядян бяhс едян бир рявайятдя гадынын йухарыда тясвир олунан тярздя даврандыьы билдирилир. Рявайятя эюря, бу гадын башгасыны кядярляндирмяк, онда гибтя hисси ойатмаг цчцн hяйат йолдашынын етмядийи шейляри шиширдяряк етмиш кими данышмыр, алмадыьы hядиййяляри алмыш кими эюстярир. Пейьямбяримиз (с.я.в.) бу гадынын беля hярякятини ешидинъя она беля деди:

"Jедирилмядян йедийини дейян, юзцндя олмайан бир шейя "мянимдир" дейян, она бир шей верилмядийи hалда верилдийини иддиа едян инсан гийамят эцнц йаландан ики палтар эейян кимся кими олар".5

Инсанларын ловьалыг вя рийакарыг цчцн сюйлядийи йаланларын чохлу нцмуняляри вар. Бир чох инсан евини, машыныны, баьыны, вязифясини, ушагларынын мцвяффягиййятини, идман наилиййятлярини, тиъарят фяалиййятини, эетдийи сяйаhятляри, аилясинин мяншяйини, аталарынын ня гядяр бюйцк инсанлар олдуьуну шиширдяряк данышыр вя яслиндя оландан чох фяргли бир шякилдя ифадя едирляр. Jалан данышмаьа адят етдикляри цчцн hяр данышыгларында рефлексив олараг йалан сюйляйирляр. Лакин йаланларыны йадларында сахламадыглары цчцн бир мювзу hаггында дедикляри рягямляр, билдирдикляри йерляр вя давранышлар hяр дяфя мцхтялиф ола биляр. Бу сябябля дя юзлярини hяр дяфя эцлцнъ вязиййятя салыр вя алчалдырлар.

Бу инсанлар Аллаh ризасыны дейил, инсанларын разылыьыны газанмаьа чалышдыглары цчцн hадисяляри hямишя ятрафдакы инсанларын хошлайаъаьы тярздя эюстярмяйя чалышырлар. Бунун цчцн ятрафларында ким варса юзлярини онлара беля танытмаьын ваъиблийиня инанырлар. Бу да юз нювбясиндя бол-бол йалан данышмаг зярурятини йарадыр. Бу инсанлар хошладыглары мусигидян иш йерляриндяки вязифяляриня гядяр hяр шейи ятрафдакы инсанларын истяйиня эюря гурашдырмаг мяъбуриййятиндядир. Бунун нятиъясиндя ися hям йаланлары тез бир мцддятдя ифша олунур вя юзляри дя алчалыр, hям дя чох стрессли, ъансыхыъы вя ясяби hяйат йашайырлар. Бу инсанлар ятрафындакылар гаршысында ловьалыг етмякдян вя йени йаланлар уйдурмагдан сюhбятляриндян зювг алмаг, эюзялликляри эюрмяк имканыны тапа билмир. Онларын hяр давранышы сахтадыр. Бундан башга, онларын уйдурдуглары йаланлар бязи инсанларын кюнлцнъя олса да башга гисм инсанлара хош эялмяйя биляр. Беля олдугда онлар диэяр гисм инсанлары да разы салмаьа ъяhд едяъякляр. Бу сону олмайан чыхылмаз бир даиря кимидир вя инсанын сямими, раhат, динъ, сакит hяйат йашамасыны янэялляйир. Аллаh бир айясиндя Онун Юзцндян башга танры гябул едянляр hаггында беля буйурур:

"Аллаh бир мясял чякир: "Бир адамын бир-бири иля чякишян бир нечя шярикли аьасы вар. Башга бир адамын да йалныз бир аьасы вар. Онларын hяр икиси вязиййятъя ейни ола билярми?! Щямд анъаг Аллаhа мяхсусдур, лакин онларын яксяриййяти билмяз!" ("Зумяр" суряси, 29).

Мянфяят вя эялир ялдя етмяк цчцн сюйлянян йаланлар

Инсанларын бюйцк яксяриййятинин эцнаh ишлятмясинин вя пис давранмасынын сябяби мянфяят ялдя етмяк истяйидир. Вяфасызлыг, егоизм, агрессивлик, гысганълыг, сядагятли олмамаг кими пис яхлаги хцсусиййятлярин яксяриййяти мянфяят истяйиндян гайнагланыр. Jаланчылыьын да ян ясас сябябляриндян бири инсанларын аъэюзлцйц, мянфяят вя газанъ ялдя етмя hявясидир.

Хцсусян дя тиъарятдя инсанларын бир гисми йалан данышыр вя тиъарятинин газанълы олмасы цчцн йаланын лабцд олдуьуна инаныр. Бу инсанлар сатдыглары яшйаны олдуьундан даhа дяйярли кими тягдим едир, онун гиймяти, юлчцсц вя мигдары hаггында йалан данышырлар. Аллаh-Тяала Гуранда инсанлара юлчц вя чякидя алдатмаьы гадаьан едиб:

"Тярязини дцз тутун, чякини яскилтмяйин!" ("Ряhман" суряси, 9).

"Мутяффифин" сурясиндя ися Аллаh юлчц вя чякидя нюгсана йол верянляря ахирят эцнцнц беля хатырладыр:

"Вай hалына чякидя вя юлчцдя алдаданларын! О кясляр ки, юзляри инсанлардан алдыглары заман ону там юлчцб алар. Онлар цчцн юлчдцкдя вя йа чякдикдя ися яскилдярляр. Мяэяр онлар дириляъяклярини дцшцнмцрлярми?! Юзц дя дяhшятли бир эцндя?! О эцн бцтцн инсанлар алямлярин Ряббинин hцзурунда дураъаглар!" ("Мутяффифин" суряси, 1-6).

Гялбиндя Аллаh горхусу олмайан, ахирятя инанмайан, ахирятин мювъудлуьуна вя юлцмдян сонра ямялляринин hесабыны веряъяйиня шцбhя едян инсанлар цчцн дцнйяви мянфяятляр hямишя даhа цстцн олур. Бу сябябдян беля инсанлар асанлыгла эцнаh иш тута, йалныз бир анлыг вя йа кичик бир мянфяятин мцгабилиндя ъяhянням язабы иля нятиъяляняъяк ямялляри тюрядя билярляр.

Щалбуки гялбиндя Аллаh горхусу олан, Аллаhын ону hяр ан эюрдцйцнц, ешитдийини билян, ахирятдя дедийи hяр сюзя ъаваб веряъяйиня инанан инсан мянфяятляринин ня гядяр зяряр эюряъяйиндян асылы олмайараг даима дцзэцн оланы данышар. О, Аллаhа даим эцвянир, тявяккцл едир, доьру данышмаг ону мцшкцл бир вязиййятя салса да Аллаhын она йардым едяъяйини, hеч эюзлямядийи бир йердян она асанлыг веряъяйини билир. Аллаh бир айясиндя чятинликлярдян сонра асанлыг веряъяйини беля вяд едир:

"...Аллаh hеч кяси Юзцнцн она вердийиндян артыг хярълямяйя мяъбур етмяз. Аллаh hяр бир чятинликдян сонра асанлыг ята едяр" ("Талаг" суряси, 7).

Аллаh айяляриндя ямрини билдирмиш вя бу ямря табе оланлара мцтляг кюмяк олаъаьыны, чятинликдян сонра мцтляг бир асанлыг веряъяйини мцждялямишдир. Гаршылашдыглары чятинликляр гаршысында доьру данышмаг явязиня йаланлара, сахтакарлыглара ял атан инсанлар ися дцнйада да, ахирятдя дя бюйцк чятинликлярля гаршылашаъаглар.

Беля инсанлар йаланла ялдя етдикляри вя йа горудуглары мянфяятлярини пис яхлаглары сябябиля онлара эюндярилян хястяликдян мцалиъя цчцн хяръляйяъяйиндян горхмалыдыр. Jахуд да бир йаньынын онларын сахтакарлыг вя йаланла ялдя етдийи мал-дювляти йандырыб йох едя биляъяйиндян горхуб чякинмялидирляр. Аллаhын бу дцнйада инсанлары пис ямяллярдян узаглашдырмаг вя Ислам яхлагына чякмяк цчцн беля бялалар эюндяря биляъяйини йаддан чыхармамалыдырлар.

Бу мювзуда Пейьямбяримиз (с.я.в.) беля буйуруб: "Jалан рузини яскилдяр". Jяни Аллаh йаландан истифадя етмякля, инсанлары алдатмагла мянфяят ялдя етмяйя чалышанларын газанъына бярякят вермяз. Мадди вя мяняви бялалар онлары газанъларындан раhат истифадя етмяйя гоймаз.

Аллаhын ямриня табе олараг чятинликляр гаршысында сябр едян, доьру оландан вя дцзэцнлцкдян айрылмайан инсанлар цчцн ися Аллаh асанлыглар, эюзялликляр, эюзлямядикляри йердян рузиляр йетирир. Аллаh Гуранда бу барядя беля буйурур:

"...Аллаh цчцн доьру шаhидлик един! Бунунла Аллаhа вя ахирят эцнцня иман эятирянляря юйцд-нясиhят верилир. Ким Аллаhдан горхса, Аллаh она бир чыхыш йолу ята едяр. Вя она эюзлямядийи йердян рузи веряр. Ким Аллаhа тявяккцл ется, Аллаh она кифайят едяр. Аллаh Юз ямрини йериня йетиряндир. Аллаh hяр шей цчцн бир юлчц тяйин етмишдир" ("Талаг" суряси, 2-3).

"...Ким Аллаhдан горхса, Аллаh онун ишини асан едяр" ("Талаг" суряси, 4).

Бир мцбаhисядя hаглы чыхмаг вя галиб эялмяк цчцн сюйлянян йаланлар

Аллаhын Гуранда билдирдийи кими, "Инсан ян чох мцбаhися едяндир" ("Кяhф" суряси, 54). Бир нечя няфяр бир йеря топлашанда чох вахт мцбаhися етмяйя, мцхтялиф фикирляр иряли сцряряк бунлары бир-бириня гябул етдирмяйя чалышырлар. Бу мцбаhисялярин мягсяди чох вахт hягигяти мейдана чыхармаг, доьруну юйрянмяк, ян йахшы нятиъяйя эялмяк дейил, цстцнлцк газанмаг, галиб эялмяк вя мцбаhисяни удмагдыр. Тяряфлярдян бири сяhвини анласа, доьру демядийини баша дцшся дя ясасян эерийя аддым атмаз, сяhвини бойнуна алмаз, тякяббцрцндян мцбаhисяни давам етдиряр. Бах еля бу hалларда инсанларын чоху йалан данышыр. Бу инсанлар йалныз цстцн эялмяк цчцн йа ямин олмадыглары, эюрмядикляри, ешитмядикляри бир hадисяни тясвир едир, йа да иддиаларыны дястякляйяъяк маhиййятдя hекайяляр уйдурур, hятта ифтирайа ял атырлар.

Бцтцн бу методларын сябяби инсанлардакы тякяббцр вя алчалма горхусудур. Даhа яввял дя дейилдийи кими, тякяббцр вя бюйцк эюрцнмя истяйи инсанлары чох вахт эцнаhа сцрцкляйир. Щалбуки ян йахшы вя доьру олан шей бир инсанын фикринин сяhвлийини баша дцшяндя буну дярhал гябул етмясидир. Бу, цстцн бир яхлаги эюстяриъидир. Чцнки беля бир hярякят едян шяхс илк юнъя инсанларын дцшцнъялярини вя йа онларын ирадларыны нязяря алыр, Аллаhын разы олаъаьы тярздя давранараг виъданынын сясиня табе олур. Зянн едилянин яксиня беля инсан hям Аллаh дярэаhында, hям дя аьыллы вя виъданлы инсанларын эюзцндя гиймят газаныр.

Аллаh бир айясиндя беля буйурмушдур:

"О мцттягиляр ки, бир эцнаh иш эюрдцкляри, йахуд юзляриня зцлм етдикляри заман Аллаhы йада салыб эцнаhларынын баьышланмасыны истяйярляр. Ахы эцнаhлары Аллаhдан башга ким баьышлайа биляр? Вя онлар эюрдцкляри ишин пис олдуьуну билдикдя бир даhа она гайытмазлар" ("Али-Имран" суряси, 135).

"Аь йалан" алдатмасы ися сюйлянянйаланлар

Инсанларын "Щеч йалан данышырсынызмы" суалына вердийи ъаваблары чох ешитмисиниз. Бу ъавабларын чохунда онлар гятиййян йалан данышмадыгларыны, анъаг лазыми мягамда "аь йалан" данышдыгларыны вя бунда пис бир шей эюрмядиклярини билдирирляр.

Ислам яхлагына табе олмайан инсанлар йалныз йалан мювзусунда дейил, бцтцн мювзуларда да юзляриня, ятрафларына, мянфяятляриня, няфсляриня уйьун эялян гайдалар уйдурур. Мясялян, оьурлуьун эцнаh олдуьуну гябул едир, лакин еhтийаъы олан бирисинин оьурлуг етмясини эцнаh саймырлар. Jахуд да гумарын эцнаh олдуьуну гябул едян бир чох инсанлар буна ряьмян гумар ойнайыр вя гумардан газанаъаглары пулу касыблара веряъяклярини билдиряряк юзляриня бяраят газандырмаг истяйирляр. Щалбуки Аллаhдан горхуб чякинян бир инсан hанмы шяраитдя олурса олсун Аллаhын разы олмайаъаьы hарам бир иши етмяз. Ейни сюзляри йалан hаггында да дейя билярик. Jаланларына мцхтялиф шякиллярдя пярдяляйяряк онларын мянасыны йумшалтмаьа сяй эюстярян инсанлар бялкя бязи инсанлары инандыра билярляр, лакин Аллаh инсанлара йалан данышмаьы hарам буйурмушдур. Бу йаланлара ъямиййятдя "аь йалан" адландырылан йаланлар да дахилдир.

Ъямиййятдя уйдурулан бу гондарма гайдалар Гурана уйьун дейил. Бу гайдалара риайят едян инсанлар hям дя бу гайдалары юз истядикляри кими, юзляриня сярф едян шякилдя формалашдырырлар. Бунун нятиъясиндя няйин аь йалан, няйин башга нюв йалан олдуьуну hяр кяс юз мянфяятиня уйьун олараг мцяййян едир. Бунунла да йаланчылыьын hяр нювц аь йалан категорийасына дахил едиляряк ъямиййятдя нормал гаршыланмаьа башлайыр.

Мясялян, бир кяся бир иши эюрдцрмяк истяйян бир адам она сцни тярифляр йаьдырыр, эюзял олмадыьы hалда ону эюзял вя йа баъарыгсыз олдуьу hалда ону баъарыглы вя аьыллы адландырыр. Евиня эеъ эялян бири hяйат йолдашыны hирсляндирмямяк цчцн мцхтялиф бяhаняляр уйдурур. Беля инсан "яэяр доьру данышсайдым, hяйат йолдашымы hирсляндирярдим, аь йалан данышмагла ону hирсляндирмядим вя арамызда мцбаhися олмады" дейя бяhаня эятиряр. Беля бяhанялярля о, йаланы эцнаhсыз, гябаhятсиз вя hятта йахшылыьа хидмят едян ямял кими тягдим етмяйя чалышыр. Щалбуки бу ъцр йаланлар ня цчцн дейилмясиндян асылы олмайараг алдатмаьа, мякря хидмят едир. Беля йаланлары уйдуран инсанын гаршы тяряфя hюрмяти, севэиси вя баьлылыьы олмаз. Бундан башга, беля инсанларын етибарлы вя дцрцст олмадыглары да ачыг-айдындыр.

Нятиъя олараг hяр ня ад алтында дейирлярся дейилсин, йаланын hяр нювц Аллаhын hарам буйурдуьу эцнаhдыр. Jалан инсанлар арасындакы етимад, етибар вя баьлылыьы мяhв едян, инсанларын гейри-сямими йашамасына сябяб олан ямяллярдяндир.

Етмяйяъяйини билдийи бир иши вяд едяркян сюйлянян йаланлар

Бир инсанын вердийи сюзц йериня йетирмямяси чох тез-тез растланан бир hалдыр. Шцбhясиз ки, бязян шяртляр дяйишдикдя вя эюзлянилмяз hадисяляр баш вердикдя инсан вядиндя сямими олса да бу вядини йериня йетиря балмяйяъяйи вязиййятлярля цзляшя биляр. Лакин сюз верян анда сюзцнцн цстцндя дурмайаъаьыны биляряк садяъя олараг о ан инсанлара йахшы эюрцнмяк вя йа hяр hансы бир башга мягсядля вяд етмяк вя ону йериня йетирмямяк Аллаhын гынадыьы ямяллярдян биридир:

"Ей иман эятирянляр! Етмяйяъяйиниз бир шейи нийя дейирсиниз? Етмяйяъяйиниз бир шейи демяк Аллаh йанында бюйцк гязябя сябяб олар" ("Сяфф" суряси, 2-3).

"Яhд етдийиниз заман Аллаhа вердийиниз яhди йериня йетирин. Аллаhы юзцнцзя замин едиб мюhкям анд ичдикдян сонра ону позмайын. Щягигятян, Аллаh ня етдийинизи билир!" ("Няhл" суряси, 91).

"...Яhдя вяфа един. Чцнки яhд барясиндя ъавабдеhдир" ("Исра" суряси, 34).

Алимлярдян бири инсанларын йериня йетирмяйяъяклярини билдикляри hалда сюз вермяси барядя беля йазыр: "Вердийи сюзц йериня йетирмямяк вя вядиня хилаф чыхмаг да йаланчылыгдыр. Бол-бол вяд едяня вя сонра вядини йериня йетирмяйяня дя йаланчы дамьасы вурулур. Сюз верян анда йериня йетирмяйяъяйини биляряк вяд едянин йаланчылыьы икигат олур. Инсан вядини йериня йетирмяк истярся, лакин буна имкан тапмазса, бу инсаны бялкя цзцрлц hесаб етмяк олар. Бу сябябдян вяд едяркян "иншаллаh" демяк йаддан чыхарылмамалыдыр...".

Меhмед Заhид Коткунун да гейд етдийи кими, бир инсанын етмяйяъяйини биля-биля бир шейя сюз вермяси йаланчылыгдыр. Щяр бир инсан дедийиня вя етдийиня эюря гийамят эцнцндя ъаваб веряъяк. Инсан дедийини вя йа дцшцндцйцнц йаддан чыхара биляр, лакин Аллаh hеч няйи унутмаз, hагг-hесаб эцнцндя hяр шейи инсанын юнцня гойар. Бу hягигяти билян мцсялманлар дедикляри hяр сюзц дцшцняряк, Гурана уйьун олуб-олмадыьыны биляряк сюйлярляр.

Аьызларына эялян hяр шейи мянасыз шякилдя данышмазлар. Бир кяся сюз вердикляри вахт ону hягигятян дя едиб-етмяйяъяклярини дцшцнярляр. Яэяр йериня йетиря билмямяк еhтималы варса, буну гаршы тяряфя билдиряр, иши hансы шяртляр дахилиндя едяъяклярини дейяр, гаршыдакы шяхси пис вязиййятя салмамаг цчцн тядбирляр эюрярляр. Яэяр едя биляъяклярини дцшцнсяляр, "иншаллаh" дейяряк Аллаh дилярся, сюзлярини йериня йетиряъяклярини вяд едяр вя мянфяятляриня зидд олса да вердикляри сюзц йериня йетирярляр. Гуранда Аллаh мюминлярин бу хцсусиййятиндян беля бяhс верир:

"Jахшы ямял hеч дя цзцнцзц эцнчыхана вя эцнбатана тяряф чевирмякдян ибарят дейилдир. Jахшы ямял саhиби яслиндя Аллаhа, ахирят эцнцня, мялякляря, китаба вя пейьямбярляря инанан, мяhяббяти йолунда малыны гоhум-ягрябайа, йетимляря, йохсуллара, мцсафиря, дилянчиляря вя гулларын азад олунмасына сярф едян, намаз гылыб зякат верян кимсяляр, еляъя дя яhдедяндя яhдиня садиг оланлар, дар айагда, чятинликдя вя ъиhад заманы сябр едянлярдир. Доьру оланлардыр. Мцттяги оланлар да онлардыр!" ("Бягяря" суряси, 177).

"О мюминляр ки, яманятлярини вя яhдлярини горуйуб сахлайарлар!" ("Муминун" суряси, 8).

Инсанлардан горхуб чякиняряк сюйлянян йаланлар

Бир чох инсанлар ятрафындакылардан горхуб чякиндийи цчцн йалан данышыр. Мясялян, евдя бир вазаны сындыран ушаг анасындан горхдуьу цчцн йалан данышыр, иш йериндя сянядляри гарышдыран катибя мцдириндян горхдуьу цчцн йалан данышыр. Щалбуки мюмин олан кяс hеч бир вахт инсанлардан горхуб чякинмяз. Jалныз Аллаhдан горхуб чякиняр вя Аллаhын ондан разы олуб-олмайаъаьыны дцшцняр. Бу сябябдяндир ки, о, hансы шяраитдя олмасындан асылы олмайараг даим доьру данышар вя Аллаhа тявяккцл едяр.

Инсанлардан горхуб чякинян шяхсляр ися мясялян, гиймятли бир яшйаны сындыодыглары вахт еhтийатсыз, диггятсиз кими эюрцнмякдян горхар, инсанларын онлар hаггындакы ряйлярини Аллаhын разылыьындан цстцн тутараг йалана ял атарлар. Беля инсанларын чоху юз сяhв вя хяталарыны йаланла юрт-басдыр етмяйя чалышар.

Аллаh Гуранда шейтанын инсанлары бир-бири иля горхутмаг истяйяъяйини билдирир вя мюминляря йалныз Аллаhдан горхмаьы ямр едир:

"Сизи йалныз о шейтан юз достларындан горхудуб чякиндиряр. Амма сиз онлардан горхмайын! Яэяр мюминсинизся, Мяндян горхун!" ("Али-Имран" суряси, 175).

"Мяэяр Аллаh Юз бяндясиня кифайят дейилми?! Онлар ися сяни Ондан гейриляри иля горхудурлар. Аллаhын йолдан чыхартдыьы кимсяйя hеч кяс йол эюстяря билмяз" ("Зумяр" суряси, 36).

Аллаh бир айясиндя дя мюминляри "гынайанын гынамаьындан горхмайан бир ъямиййят" ("Маидя" суряси, 54) адландырыр. Мюмин hяр шяраитдя йалныз Аллаhа етимад едиб эцвянир вя инсанларын дцшцнъясиня эюря дейил, йалныз Аллаhын разылыьына эюря давраныр.

Инсанлардан вя онларын тянясиндян горхуб чякиняряк доьру вя саваб олан бир шейи етмяк, эцнаh иш тутмаг hям дя бир нюв ширкдир. Ширк бир инсанын башга инсаны вя йа варлыглары (Аллаhы тянзиh едирик) Аллаhла бярабяр вя ейни сявиййядя гябул етмяси, бу варлыглара танрылыг вермяси демякдир. Бир инсан башга бир инсандан чякиниб о инсанын разы олаъаьы тярздя hярякят едирся, демяли, ону ширк гошур (бах: "Ян бюйцк ифтира: Ширк", Щарун Jяhйа). Мюминляр ися бу hягигятин фяргиндядирляр вя Аллаhдан башгасыны танры гябул етмязляр. Аллаh айяляриндя бир мюминин беля дедийини билдирир:

"Мян hеч Ондан гейри танрылармы гябул едярям?! Яэяр Ряhман мяня бир зяряр йетирмяк истяся, онларын шяфаяти мяня hеч бир файда вермяз вя онлар мяни хилас едя билмязляр. Беля олаъаьы тягдирдя мян ачыг-ашкар азмыш оларам" ("Jасин" суряси, 23-24).

Айялярдя дя билдирилдийи кими, hеч бир инсанын башгасына зяряр йетирмяйя эцъц чатмаз. Щеч кяс Аллаhын иъазяси олмадан башгасына hятта бир сюз беля дейя билмяз. Бу сябябля бир инсанын башга бир инсандан горхараг йалан данышмасы ширк ола биляр. Ширк ися "Ниса" сурясинин 48-ъи айясиндя билдирилдийи кими, Аллаhын баьышламадыьы бир эцнаhдыр. Беляликля, инсанлардан чякиниб йалан данышанлар hям hарам иш тутмагдан, hям дя Аллаhа ширк гошмагдан еhтийат етмялидир.