| ИМАН
ЭЯТИРЯНЛЯРИН
ЦЗЯРИНЯ
ДЦШЯН МЯСУЛИЙЙЯТ
Йер цзяриндя баш верянляр онларын
юзляриня
тохунмайанда
бундан нараhат олмайан адамлар
динин инсанлара
газандырдыьы фядакарлыг,
гардашлыг, достлуг,
доьрулуг вя хидмят
анлайышындан
мяhрум кимсялярдир. Беляляри бцтцн hяйатлары
бойу садяъя олараг имканларындан
истифадя
едир, инсанлыьын гаршылашдыьы тяhлцкялярдян хябярсиз бир
шякилдя юз няфслярини тямин етмяйя чалышырлар.
Лакин Аллаh Гуранда ятрафындакы
инсанлара hямишя хейир верян, ятрафындакы
hадисяляря мараг эюстярян, инсанлары
доьру йола чаьыран бир
яхлагы цстцн hал сайыр. Ятрафындакы
адамлара hеч бир файдасы
олмайан адамларла
инсанлара даим
хейир верян хейирхаh адамлар
арасындакы
фярг бир айядя беля
бир мцгайися иля
ачыгланыр:
Аллаh ики няфяр барясиндя йеня беля бир мясяля буйурду: бу ики няфярин бири
дилсиздир, hеч бир шейя эцъц чатмаз.
О, юз аьасына бир йцкдцр, ону hара йолласа,
хейирля гайытмаз.
О, hеч доьру йолда
олуб hагг-ядаляти ямр едян бир кимся кими
ола билярми?! (Няhл, 16/76).
Айядя
дя билдирилдийи
кими, доьру
йолда олан, дининя баьлы,
Аллаhдан горхуб-чякинян, мяняви дяйярляря диггят
йетирян, вятяниня,
миллятиня
вя инсанлыьа
хидмят hявяси
иля йашайан
бир адам шцбhясиз
ки, йашадыьы
ъямиййятя бюйцк хейир веряъякдир. Буна
эюря
дя инсанларын
hягиги
дини юйрянмяси вя
Гуранын эюстярдийи эюзял яхлагы
йашамасы сон
дяряъя ваъибдир.
Беля цстцн яхлагла
йашайан инсанлары
Аллаh бир айясиндя
беля тяриф
едир:
О кясляр ки, яэяр онлары
йер цзцндя
йерляшдирсяк,
намаз гылар,
зякат веряр, йахшы ишляр эюрмяйи ямр
едиб пис ишляр эюрмяйи гадаьан едярляр.
Бцтцн
ишлярин сону
Аллаhа аиддир
(Щяъъ, 22/41).
Аллаh йахшылыг
етмяйи ямр
етмишдир
Мцсялман
Аллаhын ямриня итаят
едян, Гуран
яхлагыны ъидди шякилдя
тятбиг етмяйя
чалышан, дцнйаны
эюзялляшдирян
вя абадлашдыран,
сцлhцн вя
раhатлыьын hакимиййятини бяргярар
едян инсандыр.
Мцсялманын
мягсяди
инсанлара эюзяллик, йахшылыг
вя хейир вермякдир. Гясяс сурясиндя
бу шякилдя билдирилир:
...Аллаh сяня йахшылыг
етдийи кими
сян дя йахшылыг
ет. Йер цзцндя фитня-фясад тюрятмяйя ъяhд эюстярмя. Щягигятян Аллаh фитня-фясад тюрядянляри севмяз! (Гясас, 28/77).
Ислам
динини гябул едян бир инсанын
мягсяди Аллаhын ризасыны,
ряhмятини вя ъяннятини
газанмагдыр.
Бунун цчцн дя
онун чох ъидди
сяй эюстярмяси,
Аллаhын разы
олаъаьы
яхлагы дцнйа hяйатында
оларкян газанмасы лазым
эялир. Бу яхлагын ян нязярячарпан
хцсусиййятляри
ися мярhямят, шяфгят, ядалят, доьруъуллуг, ряhмдиллилик,
тявазюкарлыг,
хошсифятлилик,
фядакарлыг
вя сябрлиликдир.
Мюмин инсан
адамларла эюзял давранаъаг,
хейир ишляр
эюрмякдя йарышаъаг, йахшылыг
вя фядакарлыг
едяъякдир. Аллаh айялярдя беля буйурур:
Биз эюйляри, йери вя онларын
арасында олан
hяр шейи йалныз
hагг-ядалятля йаратдыг. Гийамят вахты мцтляг эяляъякдир. Сян мцшриклярдян йахшыъа цз дюндяр! (Щиър, 15/85).
...Ата-анайа,
гоhум-яграбайа,
йетимляря, йохсуллара,
йахын вя узаг гонум-гоншуйа,
йахын йолдаш
вя достлара,
мцсафирляря, саhиб олдуьунуз гул
вя кянизляря йахшылыг
един! Щягигятян
Аллаh юзцнц бяйянянляри вя ловьалыг едянляри севмяз! (Ниса, 4/36).
...Йахшылыг
етмякдя вя пис ямяллярдян чякинмякдя ялбир олун,
эцнаh иш эюрмякдя вя дцшмянчилик етмякдя бир-биринизя кюмяк эюстярмяйин. Аллаhдан горхун.
Щягигятян Аллаhын язабы шиддятлидир! (Маидя, 5/2).
Айялярдя дя билдирилдийи
кими, Аллаh иман эятирянлярдян инсанларла
эюзял давранмаьы,
йахшылыг мювзусунда
бир-бири иля кюмякляшмяйи, фитня-фясаддан
узаг дурмаьы истяйир.
Йахшылыг едянляр ...Ким
йахшы бир иш
эюрярся, она hямин ишин онгат
явязи вериляр айяси иля мцждялянмякдя, пислик едянляр
ися пис бир
иш эюрярся, она hямин ишин мисли
гядяр ъяза вериляр, онлара
hагсызлыг
едилмяз (Янам, 6/160) шяклиндя хябярдар олунмагдадыр.
Аллаh китабында инсанлара
юзцнц синялярин
ичиндя оланы билян олараг танытмыш
вя hяр
ъцр писликдян чякинмяйин лазым олдуьуну билдирмишдир. Бу hалда Аллаhа итаят едян (тяслим олан) мянасыны
верян мцсялман сюзцнцн
хцсусиййятлярини
дашыйан бир
инсанын террору
арадан галдырмаг
цчцн мцбаризя апаран бир
инсан олаъаьы ашкар
мясялядир.
Мцсялман
юз ятрафында
йашайанлара
лагейд галмаз
вя
ясла мяня тохунмайан
илан мин ил йашасын
мянтиги
иля дцшцнмяз. Чцнки о, Аллаhа тяслим
олмушдур, Гуран
йолундадыр
вя йахшылыьын
тямсилчисидир.
Бу hалда мцсялман тятбиг олунан
зцлмя вя террора
гаршы да биэаня вя лагейд гала
билмяз.
Щеч бир эцнаh иш
эюрмямиш
эцнаhсыз
инсанлары гятля
йетирян террорун
hягигятдя ян бюйцк дцшмяни мцсялмандыр.
Ислам дини hяр ъцр террора
гаршыдыр вя о, даhа
яввялдян, йяни
hяля фикир мярhялясиндян террора
мане олур. Ислам
дини инсанлар
арасында сцлh вя ядалятин
hюкм
сцрмясини
даим ямр едир вя инсанлары
фитня-фясаддан,
гарышыглыгдан
вя хаосдан
чякиндирир.
Гуран
яхлагы ядаляти
ваъиб сайыр
Аллаhын Гуранда тяриф
етдийи hягиги ядалят
инсанлар арасында
hеч бир фярг гоймадан
ядалятля hюкм
етмяйи, инсанларын
hаггыны горумаьы,
зцлмя
ясла ряьбят
эюстярмямяйи, залыма
гаршы вя
мязлумун
тяряфиндя олмаьы
ямр едир. Бу
ядалят
hадисяляри hяртяряфли дяйярляндирмяйи, тямяннасыз дцшцнмяйи,
тяряфсизлийи,
доьруъуллуьу, хош ряфтары, мярhямяти
вя шяфгяти тяляб едир. Мясялян,
hадисяляри тямкинля гиймятляндирмяйян, юз hисс-hяйяъанына гапылан
бир инсан саьлам
гярар вермяйяъяк, бу дуйьуларынын
тясири алтында
галаъагдыр. Щалбуки ядалятля hюкм едян
бир адам юз
фярди дуйьу вя
дцшцнъялярини бир
тяряфя гоймаьы, hяр шярт
вя вязиййятдя доьруларын тяряфиндя олмаьы,
доьрулугдан вя дцзлцкдян ясла эери
чякилмямяйи юзцня мяhз Гуран
яхлагы
чярчивясиндя
йеэаня
дцзэцн йол кими сечир.
Инсан еля бир яхлага
саhиб олмалыдыр
ки, юз мянафейиндян яввял гаршы тяряфи дцшцнмяли,
юзцня
бир зяряр
эялся
беля яэяр
hагг гаршы
тяряфдядирся, адил олмаьы баъармалыдыр.
Аллаh Ниса сурясинин 58-ъи айясиндя инсанлар
арасында hюкм етдийиниз
заман ядалятля hюкм етмяйинизи ямр
едир. Башга бир
айясиндя ися
ядалятин
бу, инсанын юзцнцн
вя йахынларынын
ялейhиня олса беля тятбиг
олунмасыны
ваъиб буйурур:
Ей иман
эятирянляр! Сизин
юзцнцзцн, ата-ананызын,
йахын гоhумларынызын
ялейhиня олса беля ядалятдян мюhкям
Аллаh шаhиди олун!
(Онлар) истяр дювлятли олсун,
истяр касыб олсун,
hяр
hалда Аллаh онларын
hяр икисиня сиздян даhа йахындыр.
Няфсинизин
истяйиня уйуб hагдан цз чевирмяйин! Яэяр дилинизи
яйиб-бцзсяниз вя йа бойун гачырсаныз,
Аллаh етдийиниз
ишлярдян хябярдардыр! (Ниса,
4/135).
Аллаhдан горхуб-чякинян
вя ахирят эцнцндя сорьу-суала
чякиляъяйини билян бир инсан
Аллаhын разылыьыны газанмаг
цчцн ядалятля hюкм едяр.
Биляр ки, Аллаh бцтцн етдикляри иля,
сюйлядийи
hяр
сюзля
вя аьлындан
кечян hяр дцшцнъя иля
ону ахирят
эцнц
сорьуйа чякяъяк вя
бунун гаршылыьыны
эюряъякдир. Гуранда
ядалятин тярифи
мцкяммял вя
яhатяли бир шякилдя
верилмиш, иман
едянляря гаршылашаъаглары hадисялярин мцгабилиндяки давранышлары
вя ядалятин нечя тятбиг
олунаъаьы билдирилмишдир.
Бу ися иман эятирянлярин ишини
хейли асанлашдырыр
вя онлар цчцн Аллаhдан бир ряhмятдир. Бу сябябля
дя иман эятирянляр hям Аллаhын разылыьыны газанмаг,
hям дя раhат, тяhлцкясиз вя сцлh ичиндя
олан бир hяйат йашамаг
цчцн инсанлар
арасында ядаляти гцсурсуз
бир шякилдя тятбиг
етмяйя
эюря
мясулиййят дашыйырлар.
Аллаhын Гуранда ямр
етдийи ядалят дил, дин,
ирг вя
етник мяншяйи нязяря алынмамаг
шяртиля
бцтцн
инсанлар арасында
бярабяр шякилдя hяйата кечирилян ядалятдир. Гурандакы
ядалят
мякана, замана
вя
инсанлара эюря дяйишмир.
Йашадыьымыз
заманда дцнйанын
hяр
тяряфиндя инсанлар
юз
иргляриня
вя йа дяриляринин рянэиня
эюря
залым вя
ядалятсиз
ряфтарла
гаршылашырлар.
Лакин Гуран яхлагында
фяргли халг
вя гябилялярин йарадылмасынын
hикмятляриндян
бири инсанларын
бир-бирини танымасынын
ваъиблийи шяклиндя изаh олунур.
Щамысы
Аллаhын гулу
олан фяргли
миллятляр
вя йа гябиляляр бир-бирини
танымалы, йяни бир-биринин
фяргли мядяниййятини, диллярини, адятлярини,
габилиййятини
юйрянмялидир. Мцхтялиф
ирг вя миллятлярин
олмасынын мягсяди
мцнагишя вя савашлар
дейил, мядяни бир зянэинликдир.
Бу мцхтялифлик
Аллаhын йаратмасындакы
бир эюзялликдир.
Бир инсанын
узун, диэяринин гыса бойлу
олмасы, бир инсанын
дярисинин
аь, диэяринин сары олмасы
инсана hяр hансы
бир цстцнлцк эятирмядийи кими
бир яскиклик
кими дя характеризя едиля
билмяз. Бунларын
hяр бири
Аллаhын тягдири иля вя
чох бюйцк
hикмятля йарадылмышдыр.
Анъаг бу мцхтялифлийин
Аллаhын нязяриндя
hеч бир яhямиййяти йохдур.
Иман эятирян
бир инсан йахшы
билир ки, йеэаня
цстцнлцк тягва
иля, йяни
Аллаh горхусу
вя
Аллаhа иманла
олан цстцнлцкдядир.
Аллаh Щуъурат сурясиндя
бу hягигяти
беля билдирир:
Ей иман
эятирянляр! Биз сизи
бир киши вя бир гадындан
йаратдыг. Сонра
бир-биринизи
таныйасыныз
дейя сизи халглара
вя гябиляляря айырдыг.
Аллаh йанында
ян hюрмятли оланыныз
Аллаhдан
ян чох горханыныз,
пис ямяллярдян ян чох чякиняниниздир (Щуъурат,
49/13).
Айядя
дя билдирилдийи
кими, инсанлар
арасындакы мяншя
фяргинин
hеч бир яhямиййяти йохдур.
Аллаhын тювсийя етдийи ядалят
анлайышы hеч бир айры-сечкилийя йол вермядян hяр инсана
гаршы бярабяр,
хош мцнасибят вя
сцлh шяраитиндя бир давраныш
эюстярмяйи
лазым билир.
Бир ъямиййятя гаршы
бяслянян кин мюмини
ядалятдян
йайындырмаз
Бир инсанын
ядалятли гярар
вермяйиня,
саьлам дцшцнмяйиня вя
аьыллы давранышына
мане ола биляъяк тясирлярдян бири
онун гаршысындакы
инсана вя
йа ъямиййятя гаршы олан
аъыьы, hирси
вя кинидир.
Бу, буэцнкц
ъаhил ъямиййятляриндя
олдугъа эениш
йайылмыш нюгтейи-нязярдир. Инсанлар
юзляриня
мцхалиф эюрдцкляри адамлара
гаршы hяр ъцр ядалятсизлийи,
яхлагсызлыьы асанлыгла
едя билярляр. Бу адамын
цзяриня
етмядийи эцнаhлары
атар, онун эцнаhсыз
олдуьуну билсяляр
беля бу адамын
ялейhиня шаhидлик
едя билярляр. Ялляриндя
бу адамын эцнаhсызлыьыны сцбут
едян дялил
олса беля
ону ортайа чыхармазлар.
Щятта бу адамын
башына бюйцк бир бяла эялмяси, hагсызлыгларла
гаршылашмасы
вя йахуд да
зцлм эюрмяси сюзцэедян инсанларда
бюйцк бир севинъ йарадар.
Ян бюйцк нараhатчылыглары
ися
ядалятин
цстцн эялмяси
вя бу адамын
эцнаhсызлыьынын ортайа
чыхмасыдыр.
Бу сябябля дя ъаhилляр ъямиййятиндя
инсанларын
бир-бириня
эцвянмяси вя
бир-бириня
етибар етмяси чох чятиндир. Щяр кяс
гаршысындакы
адамдан бир
ан сонра пислик
эюрмяси hяйяъаны иля
йашайыр. Бир-бириня етибары
итирмяляри нятиъясиндя
ися йардымлашма,
хош мцнасибят, шяфгят, мярhямят, гардашлыг
кими инсани
хцсусиййятлярини
мцяййян
мцддят
кечдикъя итирир, бир-бириня
нифрят бясляйяъяк hяддя
эялиб чатырлар.
Лакин
иман эятирян
бир инсанын
бир ъямиййятя вя
йа инсана гаршы
hисс
етдийи дуйьулар онун
вердийи гярарлара
гятиййян тясир
етмир. Мюминляр онларын
гаршысындакы
адам ня гядяр пис яхлаглы олурса-олсун,
ня гядяр дцшмянчилик давранышында
олурса-олсун,
бир гярар вермяк лазым
эялярся,
бцтцн
бу дуйьуларыны
бир кянара гойуб
ядалятля давранар,
ядалятля гярар веряр, ядаляти тювсийя едярляр. О адама
мцнасибятдяки
hиссляри
аьылларынын
вя виъданларынын
юнцня
кечя билмяз. Виъданы
она hяр заман Аллаhын ямр
вя тювсийяляриня
уймаьы, эюзял яхлагдан
ясла эери
чякилмямяйи сюйляйир. Чцнки
бу, Аллаhын
иман эятирянляря Гуранда
эюндярдийи бир
ямрдир. Маидя сурясиндя бу шякилдя билдирилир:
Ей иман
эятирянляр! Аллаh гаршысында
сабитгядям вя ядалятли шаhидляр олун. Щяр hансы бир ъамаата гаршы
олан кининиз
сизи ядалятсизлийя сювг етмясин. Ядалятли олун.
Бу, тягвайа даhа йахындыр.
Аллаhдан
горхун. Аллаh етдикляриниздян хябярдардыр!
(Маидя, 5/8).
Айядя
дя билдирилдийи
кими, Гуран яхлагы мцсялмандан
адил бир давраныш
сярэилямяйи тяляб едир. Иман
эятирян бир адам
да анъаг
Аллаh ризасыны
ахтардыьы
заман Аллаh йанында
бир разылыг
газанаъаьыны билир.
Бундан башга
эюзял яхлагына
шаhид олан
hяр инсан
бу адама эцвянир, онун
йанында раhат олур,
hяр
ъцр вязифяни архайынлыгла
она веря
билир. Беля
адамлар hятта дцшмянляри тяряфиндян
дя hюрмятля гаршыланыр.
Онларын бу давранышы
hятта
инкар едян
бир чох инсана
нцмуня олараг сонунъуларын
имана эялмясиня
васитя ола
биляр.
Ислам
фикир азадлыьыны
мцдафия едир
Ислам
инсанларын
фикир, дцшцнъя вя юмцр сцрмяк азадлыьыны тямин
едян вя
буна зяманят верян
бир диндир. Ислам
инсанлар арасында
эярэинлийи,
анлашылмазлыьы, бир-бири
hаггында
пис данышмаьа вя
hятта
мянфи дцшцнъяйя (зянн)
беля мане олан
вя бунлары
йасаглайан
ямрляр
эятирмишдир.
Ислам амансыз
террор ямялляриня гятиййятля гаршы
олдуьу кими инсанлара
hятта
фикрян дя
ян кичик бир
тязйигин
олмасыны гадаьан едир
вя буну йолверилмяз сайыр.
Диндя мяъбуриййят йохдур.
Шцбhясиз,
доьрулуг азьынлыгдан
айдын фярглянир
(Бягяря, 2/256).
Юйцд-нясиhят вер. Сян анъаг
юйцд верянсян! Сян онларын цзяриндя hаким
дейилсян! (Ьашийя, 88/21-22).
Инсанларын
бир диня инанмагда
вя йа о динин
ибадятлярини
тятбиг етмякдя
чятинлик
чякмяси
Исламын юзцня вя
руhуна зиддир.
Чцнки
Исламда сямими
иман мцстягил ирадя вя бу
дини виъданлы
шякилдя гябул
етмяк йолу иля мцмкцндцр. Ялбяття, мцсялманлар Гуранда
билдирилян
яхлаги эюзялликлярин тятбиг
олунмасы цчцн бир-бириня
хябярдарлыг
едя, ону тяшвиг едя билярляр. Гуран яхлагынын
инсанлара ян эюзял сюзлярля чатдырылмасы
бцтцн
иман эятирянлярин цзяриня
дцшян
бир мясулиййятдир. Иман
эятирянляр ...Инсанлары
hикмятля, эюзял юйцд-нясиhятля Ряббинин йолуна
дявят ет... (Няhл, 16/125) айясинин юзцнц
тясдиглянмясинин
ишыьында динин
эюзялликлярини изаh едир,
анъаг
инсанлары доьру йола
йюнялтмяк
сянин боръун дейилдир.
Аллаh кими
истярся, ону доьру йола истигамятляндиряр (Бягяря, 2/272) айясиня уйьун
давранырлар.
Онлар ясла
мяъбур етмяз вя
инсанлара мадди
вя
йа мяняви
тязйиг эюстярмязляр. Йа
да дцнйяви
бир
имтийаз саhиби кими танынараг
адамлары дини
тятбиг етмяйя истигамятляндирмязляр. Тяблиьатларынын
мцгабилиндя мянфи
ъаваб алдыглары
заман мцсялманларын
вердикляри
ъаваб Сизин
юз дининиз
вар, мяним дя юз
диним! (Кафирун, 109/6) шяклиндя иди.
Йашадыьымыз дцнйада христиан,
йяhуди,
буддист, hинду,
атеист, деист,
бцтпяряст кими
чох фяргли инанълара саhиб олан инсан
ъямиййятляри
вар. Беля
бир дцнйада йашайан
мцсялманлар
гаршыларындакы
инсанын инанъы ня
олурса-олсун
хошмярамлы, хейирхаh,
баьышлайан
олмагла ядалятли вя
инсанпярвяр давраныш
эюстярмяйя борълудур.
Иман едянлярин цзяриня
дцшян
мясулиййят инсанлары
Аллаhын дининя эюзялликля, сцлhля вя
хейирхаhлыгла
дявят
етмякдир. Бу
доьрулары
тятбиг едиб-етмямяк, иман эятириб-эятирмямяк гярары
гаршы тяряфя аиддир.
Бир
адамы иман эятирмяйя мяъбур етмяк,
бязи шейляри зорла
гябул етдирмяйя чалышмаг
Гуран яхлагына
зидд олан бир
давранышдыр.
Неъя ки, Аллаh Гуранда
иман эятирянляря беля
хатырладыр:
Яэяр Ряббин истясяйди,
йер цзцндя оланларын
hамысы иман
эятирярди. Инсанлары иман
эятирмяйя сянми мяъбур едяъяксян?! (Йунус, 10/99).
Биз онларын
ня дедиклярини чох
эюзял
билирик. Сян онлары
зорла имана
эятирян дейилсян. Сян мяним тяhдидимдян, язабымдан
горханлара
Гуранла юйцд-нясиhят вер! (Гаф,
50/45).
Инсанлары
ибадят етмяйя
мяъбур етмяк Ислама
тамамиля
зиддир. Чцнки
инанъ вя ибадят садяъя олараг
Аллаhа йюнялик
вя инсанын
юз сечими иля оланда дяйярли
олур.
Яэяр бир систем
инсанлары инанъ вя
ибадятя
мяъбур едярся, бу
hалда инсанлар
о системдян
горхдуглары
цчцн диндар
олурлар. Дин
бахымындан
мягбул оланлар
ися будур ки,
дин виъданларын
тамамиля
сярбяст
бурахылдыьы бир мцhитдя Аллаh ризасы цчцн йашасын.
Ислам
тарихи бцтцн динляря hюрмят
эюстярян вя
фикир азадлыьыны юз
яли иля
тясис едян мцсялман hюкмдарларынын
няъиб ямялляри иля зянэиндир. Мясялян,
Щиндистан
hюкумятиндя
ишляйян
инэилис миссионери
Томас Арнолд
Исламын азадлыгсевяр хцсусиййятини беля етираф едир:
...Ня гейри-мцсялманлары
ганунсуз шякилдя
мцсялман
олмаьа мяъбур етмяк
тяшяббцсляриня, ня дя христианлыьы арадан
галдырмаг
цчцн зцлм
едилмясиня даир hеч бир шей ешидилмямишдир.
Яэяр хялифяляр бу икисиндян бириня изн вермиш
олсайдылар,
Фердинанд вя Изабелланын
Исламы Испанийадан
силиб атдыьы, XIV Луисин
Франсада протестантлыьы бир ъинайят сябяби сайдырдыьы вя
йяhудилярин 350 ил ярзиндя Инэилтяряйя
айаг басмадыглары
гядяр
бир асанлыгла
да христианлыьы юлкяляриндян чыхарыб
ата билярдиляр. Асийадакы
Шярг Килсяси христиан
дцнйасынын
диэяр бцтцн бюлэяляри иля мцштяряк дини фяалиййятдян цз чевирдийиндян юзцнц динсиз
ъямиййятлярдян сайан
христиан дцнйасынын
адычякилян
гисмляриня кюмяк цчцн hеч бир
тяшяббцс дя
едилмязди.
Беляъя, эцнцмцзя
гядяр
Шярг килсяляринин фактики
варлыгларыны
давам етдирмяляри Мяhяммядин
(с.я.в.) йолу иля эедян hюкмдарларын
христианлар
гаршысында
цстцн бир
идаряетмя тярзи
эюстярмясинин ян эцълц дялилляриндян
биридир 1
Аллаh эцнаhсыз инсанларын
юлдцрцлмясини
hарам сайыр
Бир инсаны
эцнаhсыз
йеря юлдцрмяк Гурана
эюря, ян бюйцк эцнаhлардан
биридир:
...Щяр кяс бир кимсяни юлдцрмямиш вя йер цзцндя фитня-фясад тюрятмямиш бир шяхси юлдцрся, о, бцтцн инсанлары
юлдцрмцш кими олур.
Щяр
кяс беля бир кимсяни дирилтся, о, бцтцн инсанлары
дирилтмиш олур.
Бизим пейьямбярляримиз Исраил
оьулларына ачыг
мюъцзялярля эялмишдиляр. Бундан
сонра да онларын
бир чоху йер
цзцндя hядди ашдылар
(Маидя, 5/32).
Онлар
Аллаhла
йанашы башга
бир танрыйа
ибадят етмяз, Аллаhын hарам буйурдуьу ъана наhаг йеря гясд етмяз, зина етмязляр. Щяр кяс буну ется, ъязасыны
чякяр (Фурган, 25/68).
Йухарыдакы
айялярдян дя эюрцндцйц кими, эцнаhсыз
инсанлары hагсыз йеря юлдцрян адамлар
бюйцк бир язабла
тяhдид едилирляр. Аллаh тяк бир адамы
юлдцрмяйин
бцтцн
инсанлары Юлдцрмяк гядяр аьыр
бир эцнаh олдуьуну буйурур.
Аллаhын мцяййянляшдирдийи
hядди
(йяни юз
hяддини)
ашмайан мюмин
бир инсанын
няинки минлярля
эцнаhсыз
инсаны гятля йетирмяк, hятта биръя инсана беля зяряр вермяк еhтималы
йохдур. Дцнйада
ядалятдян гачараг
ъязадан гуртулаъагларыны
зянн едянляр Юлдцкдян сонра ахирятдя
Аллаhын hцзурунда
веряъякляри
hесабдан ясла гача
билмяйяъякляр. Еля бу сябябля дя юлцмляриндян
сонра Аллаhа hесаб веряъяклярини
билян мюминляр юз hяддини
ашмамаг цчцн бюйцк сяй
эюстярирляр.
Аллаh мюминляря шяфгятли вя мярhямятли
олмаьы
ямр едир
Бир айядя
мцсялман
яхлагы беля изаh едилир:
Сонра
да иман эятирян вя бир-бириня сябр тювсийя едян, мярhямят тювсийя едян кимсялярдян олмагдыр.
Онлар ямял дяфтярляри саь ялляриня верилянлярдир (Бяляд,
90/17-18).
Аллаhын ахирят эцнц гуртулуша
чатанлардан олмалары,
онун ряhмятиня
вя ъяннятиня
говуша билмяляри цчцн гулларына
ендирдийи яхлагын ян юнямли хцсусиййятляриндян бири айядян дя
эюрцндцйц кими, мярhямятли тювсийя едян кимсялярдян олмагдыр.
Ясл мярhямятин мянбяйи Аллаh севэисидир.
Инсанын Аллаhа олан
севэиси
онун йаратдыьы варлыглара
гаршы гялбиндя бир истилик
дуймасына сябяб
олар. Аллаhы севян инсан
онун йаратдыгларына
гаршы доьрудан
бир мяhяббят вя
йахынлыг hисс едир. Юзцнц
вя бцтцн инсанлары
йарадан Ряббимизя гаршы hисс етдийи бу
эцълц
севэи вя
баьлылыьа эюря Гуранда
да ямр едилдийи
кими, инсанлара
гаршы эюзял яхлагла
давраныр. Бу
эюзял яхлагы
йашамасы сайясиндя
hягиги
мярhямят
ортайа чыхыр.
Айялярдя бу ъцр севэи долу,
шяфгятли вя
фядакар яхлаг модели
беля тяриф
едилир:
Аранызда
олан фязилят вя сярвят саhибляри гоhум-яграбайа,
мискинляря вя Аллаh йолунда hиърят едянляря анд ичмясинляр. Яфв едиб ваз кечсинляр! Мяэяр сиз Аллаhын
сизи баьышламаьыны истямирсиниз? Аллаh баьышлайан вя ряhм едяндир
(Нур, 24/22).
Мцhаъирлярдян яввял йурду солмуш
вя иман
эятирмиш
кимсяляр юз йанларына
мцhаъирят едянляри севяр, онлара
верилян гянимятя эюря црякляриндя hясяд, гязяб дуймаз, юзляри еhтийаъ ичиндя олсалар
беля онлары
хясислийиндян, тамаhындан горунуб
сахланылан
кимсяляр - мяhз онлар ниъат тапыб
сяадятя говушанлардыр!
(Щяшр,
59/9).
...Сыьынаъаг вериб
кюмяк едянляр - мяhз онлар hягиги мюминлярдир. Онлары
баьышланма вя тцкянмяз эюзял рузи эюзляйир! (Янфал,
8/74).
...Йахын
йолдаш вя достлара,
мцсафирляря, саhиб олдуьунуз гул
вя кянизляря йахшылыг
един! Щягигятян
Аллаh юзцнц бяйянянляри вя ловьалыг едянляри севмяз! (Ниса, 4/36).
Сядягя Аллаh тяряфиндян мцяййян едилмиш бир
фярз
олараг анъаг йохсуллара,
црякляри даьланмагда
оланлара, азад
едиляъяк кюляляря, hямчинин
борълулара,
Аллаh йолунда
ъиhад едянляря вя йолчулара мяхсусдур.
Аллаh биляндир вя hикмят саhибидир! (Тювбя, 9/60).
Мюминлярин айялярдя
тяриф едилян бу эюзял яхлагы
онларын Аллаhа олан дярин
севэиляриндян гайнагланыр.
Бу баьлылыьа эюря дя Аллаhын ямр
етдийи Гуран
яхлагыны ъидди шякилдя
тятбиг едирляр. Мюминляр эюстярдикляри мярhямятя, етдикляри кюмяйя эюря бир кимсяни миннят алтында
сахламаз вя бунун явязи олараг
бир тяшяккцр
беля уммазлар.
Онларын ясл
hядяфи йашадыглары
эюзял
яхлагла Аллаhын ризасыны
газана билмякдир. Ъцнки онлар ахирят эцнц бу
яхлагларына
эюря
сорьуйа чякиляъяклярини
билирляр.
Аллаhын бу hюкмлярини биля-биля
онлары йериня йетирмямяйин нятиъясинин
ъяhянням олаъаьы Гуранда
бир чох айя иля билдирилмишдир:
Сизи
ъяhяннямя салан нядир? Онлар
дейяъякляр: Биз намаз гыланлардан
дейилдик.
Йохсулу да йедиртмяздик (Мудяссир, 74/42-44).
(Аллаh дярэаhындан беля бир нида
эяляъякдир): Ону
тутуб гандаллайын!
Сонра да ъяhяннямя атын!
Даhа сонра ону йетмиш
аршын узунлуьунда зянъирля баьлайын! Чцнки о, йохсулу
йедиртмяйя кюмякчи олмазды (Щаггя, 69/30-34).
Аллаh ахирятдя алынан
бу гаршылыьын
бир сябябинин
адамларын дини
йаланламалары
вя бунун нятиъясиндя йохсуллары
йедиртмя
мювзусунда
бир-бирини hявясляндирмяляри олмасыны
бязи айяляриндя
дя беля
билдирмишдир:
Дини
йалан hесаб едяни эюрдцнмц? О, еля адамдыр
ки, йетими истяйиб говар.
Вя йохсулу йедиртмяйи тяшвиг етмяз (Маун, 107/1-3).
Бир-биринизи
йохсулу йедиртмяйя тяшвиг етмирсиниз
(Фяър, 89/18).
Айялярдян дя
эюрцндцйц кими, Гуранда
тяриф
едилян мцсялман сон
дяряъядя шяфгятли вя
мярhямятли
характеря
саhибдир. Бу
яхлага саhиб олан
бир инсан ялбяття ки,
эцнаhсыз
инсанлара гаршы
йюнялмиш вяhши
бир ямял
олан террора
разылыг вермяз. Щягигятян дя
террорчуларын
характеринин
гурулушу Гуран
яхлагы иля дабан-дабана
зиддир. Террорчу
дцнйайа кин вя нифрятля бахан,
йалныз юлдцрмяк, ган тюкмяк истяйян
мярhямятсиз
бир инсандыр.
Гуранын
эятирдийи
эюзял
яхлагла йетишян бир мцсялман ися hяр кяся Исламын
нязярдя тутдуьу севэи
иля йанашыр,
hяр
бир фикря
еhтирам эюстярир,
hадисяляр гаршысында
hяр заман
йумшаг, узлашдырыъы, илыг, тямкинли,
эярэинлийи
азалдан давраныш
эюстярир. Беля инсанларын
тяшкил етдийи
ъямиййятлярдя ися бу эцн ян мцасир
дювлятляр арасында
эюстярилян
юлкялярдя олдуьундан даhа чох инкишаф
етмиш бир мядяниййят, йцксяк бир иътимаи яхлаг, севинъ, раhатлыг,
ядалят,
тяhлцкясизлик,
боллуг вя
бярякят hаким
олаъагдыр.
Аллаh хошряфтар
олмаьы вя
баьышламаьы ямр
етмишдир
Гурани-Кяримин Яраф сурясинин 199-ъу айясиндя Сян баьышлама
йолуну тут сюзляри
иля ифадя едилян
Баьышлама
вя хош мцнасибят анлайышлары
Ислам дининин
тямял принсипляриндян бирини
тяшкил едир.
Ислам
тарихиня бахсаг, мцсялманларын
Гуран яхлагынын
бу юнямли
хцсусиййятини сосиал
бахымдан неъя hяйата кечирмяси
чох ачыг бир
шякилдя эюрцняр. Китабын
ирялидяки
бюлмяляриндя
дя бу мясяляни
айрыъа арашдыраъаьыг ки, мцсялманлар
йцксялдикляри hяр мяртябядя
азад вя хош
мцнасибятли бир мцhит
ямяля
эятирмишляр. Ислам дини
амили дил вя мядяниййят
бахымындан
бир-бириня
дабан-дабана
зидд олан халгларын
ейни дам алтында
сцлh вя раhатлыг
ичиндя йашамасыны
тямин етмиш,
юзцня табе оланлара
сцлh вя раhатлыг
вермишдир. Бюйцк бир ъоьрафи яразини тутан
Османлы империйасынын
юз мювъудлуьуну
йцз иллярля горуйуб
сахлайа билмясинин ян юнямли сябябляриндян бири Исламын
эятирдийи хошмярамлылыг
вя гаршылыглы анлашма
мцhити олмушдур.
Ясрлярдир юзляринин хош
мцнасибяти, хейирхаhлыьы вя
шяфгяти
иля танынан
мцсялманлар hяр заман
юз зяманяляринин ян мярhямятли вя
ян ядалятли адамлары
олублар. Бу чохмиллятли
топлумдакы
бцтцн етник
груплар мянсуб
олдуглары динляри сярбяст
йашадыб, hятта
юз динляринин hцгугуна
эюря,
йашама hаггына
да саhиб олублар.
Щягиги мянада мцсялманлара
мяхсус олан
хош мцнасибят вя
хейирхаhлыг
йалныз Гуранын
ямр
етдийи истигамятдя тятбиг олунанда
бцтцн дцнйайа
сцлh вя асайиш
эятирир. Неъя ки, Гуранда Йахшылыгла
пислик ейни
ола билмяз! Сян пислийи йахшылыгла
дяф ет! Беля олдугда
аранызда дцшмянчилик олан
шяхси санки
йахын бир дост
эюрярсян! (Фуссилят,
41/34)
айяси иля бу хцсусиййятя диггят чякилмишдир.
Аллаh айялярдя баьышламанын
hямишя бир цстцнлцк олдуьуну билдирмиш
вя Щяр
hансы бир
пислийин ъязасы онун
юзц кими бир
писликдир. Бунунла
беля hяр кяс баьышласа
вя барышса,
онун мцкафаты
Аллаhа аиддир.
Щягигятян Аллаh залымлары
севмяз! (Шура, 42/40) айяси
иля бу яхлага
саhиб олан
инсанлары бюйцк бир яърля мцждялямишдир. Иман
эятирянляр диэяр бир айядя ися
О мцттягиляр
ки, боллугда
да, гытлыгда
да хяръляйяр, гязяблярини удар,
инсанларын
эцнаhларындан кечярляр. Аллаh йахшылыг едянляри севяр (Али-Имран,
3/134) шяклиндя тяриф
едилмишляр.
Аллаh Гуранда
гаршындакы
инсан hагсызлыг
ется
беля ону баьышламаьын хейирли
олдуьуну да билдирмишдир.
Бу мювзудакы
бир айя белядир:
...Онларын
аз бир гисми
истисна олмагла
сян онлардан
hямишя хяйанят эюряъяксян. Бунунла
беля онлары баьышла, эцнаhларындан кеч.
Шцбhясиз ки, Аллаh йахшылыг
едянляри севяр! (Маидя, 5/13).
Бцтцн
бунлар Исламын
инсанлара тювсийя
етдийи яхлаг
хцсусиййятляринин дцнйайа сцлh, раhатлыг вя
ядалят
эятиряъяк ляйагятли мязиййятляр олдуьуну эюстярир. Бу ан
дцнйа эцндяминдя олан вя адына террор
дейилян барбарлыг
ися Гуран яхлагындан
тамамиля
узаг, ъаhил
вя эеризякалы инсанларын,
динля яслиндя hеъ
бир ялагяси
олмайан ъанилярин ямялидир. Тюрятдикляри бцтцн вяhшиликляри дин пярдяси
алтында бяраятляндирмяйя вя
эизлятмяйя чалышан
бу адамлара
вя груплара
гаршы мцбаризядя тятбиг
олунаъаг
ян сивил метод
hягиги Ислам
яхлагынын
инсанлара юйрядилмясидир. Башга
сюзля десяк,
Ислам
дини вя Гуран яхлагы терроризмин
вя террорчуларын
мцдафиячиси дейил,
Йер цзцнц терроризм
бяласындан
гуртараъаг
чарядир.
ГУРАНДА
МЦHАРИБЯ
HЮКМЦ
HАГГЫНДА
Гуранда
йазылдыьына эюря, саваш мяъбуриййят hалында
мцраъият едиляъяк вя
мцтляг
мцяййян
инсани вя
яхлаги сярhядляр
чярчивясиндя
эерчякляшдирилмяли олан арзуолунмаз
вя мяъбури бир йолдур.
Йер цзцндя мцhарибяляри ортайа
чыхаранларын
инкарчылар
олмасы, Аллаhын ися саваша
разылыг эюстярмямяси бир айядя беля
ачыгланыр:
...Онлар
мцhарибя алову йандырдыгча
Аллаh ону сюндцряр. Онлар
йер цзцндя фитня-фясад тюрятмяйя чалышарлар.
Аллаh ися фитня-фясад тюрядянляри севмяз! (Маидя, 5/64).
Иман
эятирянляр hяр hансы
бир анлашылмазлыг
hалында мцhарибянин мяъбури олдуьу вязиййятя гядяр эюзлямяли, йалныз
гаршы тяряфдян бир hцъум эялдийи вя
мцhарибядян башга алтернатив
олмадыьы
заман саваша
эирмялидир.
Бягяря сурясиндя бу вязиййят Яэяр онлар (вурушдан
вя Аллаhа шярик гошмагдан)
ваз кечярлярся, шцбhясиз
ки, Аллаh баьышлайан
вя ряhм едяндир
(Бягяря, 2/192) шяклиндя ачыгланыр.
Йяни
мюминляр юнъя гаршы тяряфин аддымыны
эюзлямякля, сцлhц вя анлашманы
цстцн тутмагла,
анъаг гаршы
тяряфдян бир hцъум
тяhлцкяси
эялдийи hалда юзлярини мцдафия
етмяк мягсядиля
савашмаг миссийасына
йцклянирляр.
Пейьямбяримиз
Щз.Мяhяммядин
(с.я.в.) hяйатына бахаркян дя
айдын эюря билярик
ки, мцhарибя анъаг мяъбури hалларда,
йалныз мцдафия мягсяди иля
тятбиг едилян бир методдур.
Гуранын
Пейьямбяримизя (с.я.в.) вяhй олунмасы там
23 ил давам етди.
Мцсялманлар бунун
илк 13 илини Мяккядяки бцтпяряст гайда-ганунларын
hаким олдуьу чярчивядя йашадылар
вя чох бюйцк тязйиглярля гаршылашдылар.
Бир чох мцсялман физики
ишэянъяляря
мяруз гойулду,
бязиляри
юлдцрцлдц, чохунун
еви вя мал-мцлкц гарят
едилди, онлар
ардыъыл шякилдя hягарят
вя hядя-горхуларла
гаршылашдылар. Буна
бахмайараг
мцсялманлар эярэинлийя вя гаршыдурмайа
баш вурмадан
йашамаьа давам етдиляр вя онларла
дцшмянчилик
едян бцтпярястляри
hямишя сцлhя чаьырдылар.
Бцтпярястлярин
тязйигляри дюзцлмяз hяддя чатанда
мцсялманлар
даhа чох мцстягил
вя дост бир
мцhитин олдуьу Йясриб
(сонрадан Мядиня)
шяhяриня hиърят едяряк бурада
юз hакимиййятини гурдулар.
Юз
сийаси гурулушларыны
бу шякилдя тяшкил
етдикдян
сонра беля
мцсялманлар
Мяккянин
тяъавцзкар
бцтпярястляриня гаршы саваша
эиришмядиляр.
Анъаг ашаьыдакы айянин вяhйиндян сонра Пейьямбяримиз
(с.я.в.) юз
цммятиня саваш цчцн hазырлыг
ямрини верди:
Зцлмя мяруз галдыгларына
эюря вурушанлара
изн верилмишдир.
Аллаh hягигятян hеъ бир хаини
вя нанкору
севмяз! О кясляр ки, hагсыз йеря, анъаг Ряббимиз
Аллаhдыр
дедикляриня эюря йурдларындан
чыхарылдылар...
(Щяъъ, 22/39-40).
Гысасы,
Аллаh мцсялманлара
саваш изнини
тязйиг вя зцлм
эюрдцкляри цчцн вермишдир.
Башга сюзля, иъазя верилян саваш садяъя олараг
мцдафия мягсядли бир савашдыр.
Башга айялярдя ися мцсялманлара
лазымсыз бир гызышдырыъылыгдан
вя йа лазымсыз
йеря гаршыдурма,
эярэинлик йаратмагдан
чякинмяляри цчцн хябярдарлыг едилмишдир:
Сизинля вурушанларла
сиз дя Аллаh йолунда
вурушун, лакин
hяддян кянара чыхмайын.
Аллаh hяддини ашанлары
севмяз! (Бягяря, 2/190).
Бу айялярин
вяhйиндян сонра
мцсялманларла
бцтпяряст ярябляр арасында
дюйцшляр
баш верди. Мцсялманлар
бу савашларын
hеч бириндя
дюйцшц гызышдыран
тяряф олмамышдыр.
Бундан башга
Пейьямбяримиз
(с.я.в.) бцтпярястлярин
бир чох тяляблярини
гябул едян бир сцлh разылашмасыны (Щцдейбиййя сцлhцнц) гябул
едяряк
сцлh вя тяhлцкясизлик
шяраитини
тямин етди
вя бцтпярястляря сцлh ичиндя
йашамаьа
имкан веряъяк бир сосиал
гурулуш тясис
етди. Разылашманы
позан тяряф йеня
бцтпярястляр
олду вя бу
hалда йени бир
дюйцш
вязиййяти йаранды. Амма
мцсялманларын
сайынын сцрятля артмасы
нятиъясиндя
Ислам ордусу
бцтпяряст яряблярин
гаршысында
давам эятиря билмяйяъяйи бир эцъя саhиб
олду вя Пейьямбяримиз
(с.я.в.) бу эцълц орду иля Мяккя цзяриня йерийиб
шяhяри
фятh етди.
Бу фятhдя hеч бир
шякилдя ган ахмады,
бир адамын бурну
беля ганамады.
Пейьямбяримиз
(с.я.в.) яэяр истясяйди, фятh етдийи шяhярдяки
мцшрик лидерлярдян интигам
аларды. Амма
Пейьямбяримиз
(с.я.в.) мцшриклярин hеч
бириня тохунмады
вя онлары яфв едяряк инанълары ичиндя сярбяст
бурахды. Бу йцксяк характеря
hейран олан
мцшрикляр даhа
сонра кюнцллц шякилдя
Исламы гябул
едяъякдиляр.
Тякъя Мяккянин
фятhиндя дейил, Пейьямбяримизин
(с.я.в.) дюврцндя апарылан
бцтцн саваш
вя фятhлярдя
эцнаhсыз
вя мцдафиясиз инсанларын
hаглары ъидди
шякилдя горунмушдур.
Пейьямбяримиз (с.я.в.) мюминляря бунунла
баьлы бир нечя дяфя хябярдарлыг етмиш,
юз ямялиндя онлара нцмуня
олмушдур. Неъя ки, бир hядисиндя саваша чыхан
мюминляря Рясуллаhын дини иля сяфяря чыхын. Анъаг ихтийар,
гадын вя ушаглара тохунмайын.
Ислаh вя иhсан елиндян олун. Аллаh мцhлисляри севяр шяклиндя мцраъият етмишдир.
Пейьямбяримиз
(с.я.в.) мцсялманларын
ян гызьын
даваларда беля неъя давраныш нцмуняси
эюстярмяляринин лазым
олдуьуну диэяр бир hядисиндя бу сюзляри иля
ифадя етмишдир:
Ушаглары
юлдцрмяйин, килсялярдя ибадят едян кимсяляря тохунмайын.
Гадынлары, йашлы
адамлары юлдцрмяйин. Аьаълары
йандырмайын
вя кясмяйин. Евляри дя даьытмайын!
Щз.Мяhяммядин
(с.я.в.) бу сцлhсевяр вя
мцлайим сийасяти
Аллаhын Гуранда
билдирдийи
Исламы ясаслардан
бяhрялянмишдир.
Аллаh Гуранда
иман эятирянляря мцсялман олмайан
кимсяляря
гаршы да меhрибан давранмаларыны
ямр едир:
Аллаh дин йолунда
сизинля вурушмайан
вя сизи йурдунуздан
чыхармайан
кимсяляря йахшылыг
етмяйи вя онларла ядалятля ряфтар етмяйи сизя гадаьан етмяз. Аллаh ядалятли оланлары
севяр! Аллаh сизя анъаг сизинля дин йолунда
вурушан, сизи
йурдунуздан
чыхаран вя чыхармаьа кюмяк едян кимсялярля достлуг
етмянизи гадаьан
едяр. Онларла
достлуг едянляр ясл залымлардыр!
(Мцмтяhиня, 60/8-9).
Йухарыдакы
айяляр бир мцсялманын
мцсялман
олмайан инсанлара
гаршы мцнасибятини билдирир.
Бир мцсялман
мцсялман
олмайан инсанларын
hамысына гаршы
меhрибан
давранмалы,
садяъя олараг Ислама
дцшмян мцнасибяти эюстярянляр мцсялманларын
варлыгларына
hцъум едярлярся вя бу да мцhарибяйя
сябяб
оларса, мцсялманлар бу
мцhарибяни
дя йеня
ядалятля шякилдя вя инсани
сярhядляри ашмадан
апармалыдырлар.
Щяр ъцр барбарлыг,
лазымсыз гаршыдурма
вя эярэинлик,
hагсыз тяъавцз йасагдыр.
Башга бир Гуран
айясиндя Аллаh мцсялманлара
бу мювзуда хябярдарлыг едир
вя дцшмянляриня гаршы hисс етдикляри гязябин онлары
ядалятсизлийя сцрцклямямясинин лазым
эялдийини
хябяр
верир:
Ей иман
эятирянляр! Аллаh гаршысында
сабитгядям вя ядалятли шаhидляр олун. Щяр hансы бир ъамаата гаршы
олан кининиз
сизи ядалятсизлийя сювг етмясин. Ядалятли олун.
Бу, тягвайа даhа йахындыр.
Аллаhдан
горхун. Аллаh етдикляриниздян хябярдардыр!
(Маидя, 5/8).
Ъиhад анлайышынын
мянасы
Арашдырдыьымыз мювзунун лазымынъа
айдынлашдырылмасы
цчцн эяряк олан диэяр бир яhямиййятли анлайыш
да ъиhад
анлайышыдыр.
Ъиhад кялмясинин
там тяръцмяси ъяhд,
сяйдир. Йяни Ислама
эюря, ъиhад етмяк
ъяhд етмяк, сяй эюстярмяк
мянасыны
верир. Пейьямбяримиз (с.я.в.) Ян
бюйцк
ъиhадын
инсанын юз
няфсиня гаршы етдийи
ъиhад3 олдуьуну ачыгламышдыр.
Няфсдя
мягсяд
инсанын егоист hявясляри
вя тамаhкарлыьыдыр.
Ъиhад кялмясини
Гуран яхлагы
иля гиймятляндирдийимиз
заман бялли
олур ки, инсанлара
зцлм едянляря, онларла
ядалятсиз даврананлара,
ишэянъя вя язиййят верянляря, ян гануни
инсан hагларыны позанлара
гаршы ядаляти, сцлhц, бярабярлийи hаким бяргярар етмяк цчцн едилян фикри мцъадиля
дя бир ъиhаддыр. Ейни шякилдя атеист фикирляря гаршы апарылан
hяр ъцр елми мцъадиля
дя там мянасы иля бир ъиhаддыр.
Бу кими
фикри вя мяняви мяналарынын
йанында физики
бир мцъадиля
олараг саваш
да ъиhад
сайылыр. Амма
бу савашын йухарыда
тяриф
етдийимиз шякилдя
мцдафия мягсядли вя
сярбяст
бир саваш олмасы
лазым эялир. Ъиhад анлайышынын
эцнаhсыз
инсанлара йюнялян
бир hцъум ямялини, йяни террору
тяриф
етмяк цчцн истифадя
едилмяси
ися чох бюйцк вя
hагсыз бир йанлышлыг
олаъагдыр.
Инсанын
юзцнц юлдцрмяси,
йяни интиhар етмяси
Гуранда
гадаьан
олунур
АБШ-да
баш верян сон террор
актларындан
сонра эцндямя эялян диэяр бир яhямиййятли
мювзу ися интиhар hцъумлары мясяляси
иля ялагядар иди. Ислам
hаггында
сяhв мялуматлара
саhиб олан
бязи адамлар
бу сцлh дининин
интиhар hцъумларына
изн вермяси
кими сон дяряъя хяталы
изаhлар вердиляр.
Лакин башга
инсанлары юлдцрмяк кими инсанын
юзцнц юлдцрмяси
дя Ислама
зиддир. Аллаh Юзцнцз юзцнцзц юлдцрмяйин
(Ниса, 4/29) айяси иля интиhары ачыг шякилдя
вя бирмяналы олараг
hарам
етмишдир. Бир
инсанын hяр hансы
сябябдян олурса-олсун
юзцнц
юлдцрмяси Ислам
дининя эюря йасагдыр.
Интиhар етмяк, билаваситя интиhарчы hцъумда иштирак
етмяк вя
бу hцъум нятиъясиндя
минлярля
эцнаhсыз
инсанын
hяйатына да сон
гоймаг Ислам
яхлагына
там амиля
зиддир. Аллаh Гуранда инсанын
юзцнц юлдцрмясини
hарам буйурмушдур.
Бу сябябля дя Аллаhа иман эятирдийини
вя Гуран айяляриня итаят
етдийини сюйляйян бир адамын
беля бир ъяhдя ял атмасы
гятиййян мцмкцн дейилдир. Интиhар йалныз
дини чох сяhв таныйан,
hягиги
Гуран яхлагындан
хябярсиз
олан, аьлындан
вя виъданындан
истифадя
етмяйян,
динсиз идеолоэийаларын
тясири алтына
дцшян, бейни
нифрят вя
интигам hисси
иля йуйулмуш
кимсялярин ял
ата биляъяйи имансыз
бир йолдур вя hяр бир инсан
беля
бир hярякятя гаршы чыхмалыдыр.
Ислам
тарихиндяки
мярhямят,
хошмярамлылыг
вя инсанлыг
Бура
гядяр билдирдийимиз
hягигятляри
йекунлашдырсаг,
Исламын сийасят доктринасынын,
йяни сийаси
мювзулардакы
Ислами hюкм вя
принсиплярин
сон дяряъя мцлайим
вя сцлhсевяр олдуьуну сюйляйя билярик.
Бу hягигят
мцсялман
олмайан бир
чох тарихчи
вя йа теолог
(илаhиййатчы) тяряфиндян дя
гябул едилир.
Онлардан бири
кечмиш раhибя
вя Орта Шярг тарихи
цзря мяшhур мцтяхяссис, инэилис тарихчиси
Карен Армстронгдур.
Армстронг цч бюйцк илаhи динин тарихини
арашдырдыьы Мцгяддяс мцhарибя (Holy war)
адлы ясяриндя беля
бир шярh едир:
Ислам
кялмяси яряб
дилиндя сцлh кялмяси
иля ейни кюкдян эялир
вя Гуран мцhарибяни
Танры ризасына
зидд эялян анормал
бир hал кими лянятляйир...
Ислам рягиби,
гаршысындакыны
мяhв етмяйя
йюнялян вя йа
тяъавцзкар
характер дашыйан
бир мцhарибяни
гябул етмир...
Ислам мцhарибянин
гачылмаз олдуьуну
гябул едир вя бязи
hалларда
ону зцлмц вя
язабы
дайандырмаг
цчцн ваъиб бир
вязифя олараг
эюрцр.
Гуран мцhарибянин
дя бир hяддинин олмасынын
лазымлылыьыны вя
онун мцмкцн гядяр инсанпярвяр шякилдя
давам етдирилмясини
тялим едир. Щз.Мяhяммяд
(с.я.в.) садяъя
олараг мяккялилярля дейил,
ейни заманда
бюлэядяки
йяhуди
гябиляляри
иля вя йяhудилярля ямякдашлыг
едяряк юзцня
гаршы бир hцъум
планлашдыран
Сурийадакы
христиан гябиляляри
иля мцбаризя
апармаг мяъбуриййятиндя
галмышды. Амма
бу, йеня дя онун
Китаб яhлини
(христиан вя
йяhудиляри)
лянятлямяси
кими бир нятиъя доьурмамышды.
Онун ясhабяляри
юзлярини мцдафия
етмяк мяъбуриййятиндя галмыш,
амма дцшмянлярин
дининя гаршы
мцгяддяс бир
мцhарибяйя
эирмямишдиляр.
Щз.Мяhяммяд
(с.я.в.) азад етдийи
кюляси Зейди
бир мцсялман
ордусунун командири
кими христианлара
гаршы мцhарибяйя
эюндярян
заман онлара
Танры йолунда
ъясур, амма
инсанпярвярликля
савашмаларыны
ямр етмишди. Бу ямря эюря,
онлар раhибляря,
кешишляря вя
йа раhибяляря
тяъавцз
етмямяли вя
йа савашмайан
зяиф инсанлары
hядяфя алмамалы
идиляр. Мцлки
шяхсляря гаршы
hеч бир сойгырымы
hяйата
кечирмямяли,
тяк бир аьаъ
беля кясилмямяли,
hеч
бир шей даьыдылмамалыдыр...4.
Пейьямбяримиздян (с.я.в.)
сонра эялян хялифяляр дя
фятh етдикляри
юлкялярдя hям оранын
йерли халгынын,
hям дя тязя эялянлярин сцлh вя тяhлцкясизлик
ичиндя йашамасыны
тямин етмишдиляр.
Илк хялифя
Щз.Ябубякр Сурийа
сяфяриня
чыхдыьы яряфядя бир тялимат
вермишди.
Онун яля кечириляъяк йерлярдя hяйата
кечирилмясини
истядийи мярhямятли
вя меhрибан
давраныш Гуран
яхлагынын
эюзял
бир нцмунясидир.
Щз.Ябубякрин тялиматлары
белядир:
Ей
инсанлар, црякдян табе олаъаьыныз
10 ганун верирям: хяйанят етмяйин
вя hагг
йолундан
айрылмайын.
Ушаьы,
гадыны вя
йашлы инсанлары
гятля йетирмяйин.
Хурма аьаъларыны йандырыб
мяhв
етмяйин вя hяр hансы
бир мейвя
аьаъыны
да кясмяйин.
Дявялярдян, сцрцлярдян вя
йа кцтлялярдян hяр hансы бирини
гятля
йетирмяйин...
Щяйатларыны
ахирят hяйатына баьламыш вя дцнйадан
цз чевирмиш
инсанларла
гаршылашаъагсыныз,
онлара тохунмайын.
Ъцрбяъцр
ярзаглар тягдим едян инсанларла
гаршылашаъагсыныз,
йейин, фягят Аллаhын адыны анмаьы унутмайын!5.
Щз.Ябубякрдян
сонра хилафят мягамына
саhиб олан
вя меhрибанлыьы, мярhямяти вя
ядаляти
иля мяшhур олан Щз.Юмяр ися
яля кечирилян
юлкялярин йерли
халгы иля ядалят вя
меhрибанчылыг
нцмуняси
олан мцхтялиф разылашмалар
ялдя етди.
Мясялян, Щз.Юмяр Гцдс
вя Лцдд
христианларына
онларын тяhлцкясизлийи
иля баьлы
зяманят
(аманнамя),
hабеля
килсялярин
даьыдылмайаъаьы вя
килсялярдя мцсялманларын
ъям hалда
ибадят етмямяси мясяляляриндя тяминат
верди. Лаhм
христианларына
тягдим олунан
шяртляр дя
ейни иди. Мядаинин фятhи иля Настурийа
патриархы III Ишуайhебя (650-660) верилян зяманят
дя йеня ейни шякилдя
килсялярин
даьыдылмайаъаьына, hеч бир бинанын
мясъидя вя йа евя
чеврилмяйяъяйиня
даир тяминатлардан
ибарят иди.6
Щз.Юмяр бу разылашмаларын
hамысына садиг
галды. III Настурийа патриархынын
бу фятhлярдян сонра
достуна йаздыьы бир
мяктуб мцсялман
ряhбярлярин
яhли-Китаба
гаршы мярhямятини вя меhрибанлыьыны бир христианын
дилиндян
билдирмяси
бахымындан
эюзял бир нцмунядир:
Аллаhын ирадяни юзлярииня
вердийи бу ярябляр
бизляря
ясла зцлм
етмядиляр.
Щягигятян онлар динимизя,
дин хадимляримизя, кился вя монастырларымыза
hюрмят эюстярдиляр...7.
Щз.Юмярин вердийи
бир hимайя сяняди бизя бир мюминин
Гуранда тяриф
едилян яхлаг
нцмуняси
сярэилядийи заман
неъя бир меhрибанчылыьа саhиб
ола биляъяйини эюстярир:
Бу
верилян аман шяhяркянары
яhалинин хястя-саьлам, йахшы-пис
бцтцн фярдляри цчцн дин, ъан,
мал, кился
вя синагогларынын
hимайяси
цчцндцр.
Килсяляр
даьыдылмайаъаьы кими мяскян дя едилмяйяъяк вя
онлардан hеч бир шей ясирэянмяйяъякдир. Халгдан
hеч
кимся зярря гядяр дя
зяряр
эюрмяйяъякдир. Бу китабда
йазылан мясяляляр Аллаhын вя Рясулунун
яhди,
хялифялярин вя
мюминлярин зимметиндядир8.
Бцтцн
бу нцмуняляр Аллаhын Гуранда мюминляря ямр
етдийи ядалятин бир-бир
hяйата кечирилмясидир.
Бир айядя Аллаh беля буйурур:
Аллаh сизя яманятляри юз саhибляриня гайтармаьынызы вя инсанлар
арасында hюкм етдийиниз
заман ядалятля hюкм етмяйинизи ямр едир. Щягигятян Аллаhын бунунла
сизя вердийи
юйцд
неъя дя эюзялдир! Ялбяття, Аллаh ешидян вя эюряндир!
(Ниса, 4/58).
Англосаксон
килсясинин миссионер
лидерляриндян олан Кенон
Тейлор ися Ислам яхлагынын
эятирдийи
эюзялликляри бир чыхышында
бу шякилдя диля
эятирир:
...Ислам
яхлагы
адил вя ряhим
олан Аллаhын ирадясиня тяслим
олмаьы, няфсин
мясулиййятини, гийамят вя hесаб эцнц иля
дялалятдя галмаьын шиддятля ъязаландырылаъаьыны
билдирди. Намаз
гылмаг, оруъ тутмаг
вя хейирли
иш эюрмяк кими
вязифяляр мцяййян етди. Щягиги вя сямими
олмайан сцни
фязилятляри, дин ады
алтында едилян hийля вя рийакарлыглары,
мцхтялиф
йоллара аид
едиля билян
яхлаги дуйьулары вя ягидя
мювзусунда мцбаhися едянлярин бир-бириня
уйьун эялмяйян
сюзлярини
бир тяряфя атды. Ясирляря hцрриййят цмиди,
инсанлыьа
гардашлыг дуйьулары ашылады
вя
инсан тябиятинин ясас hягигятлярини тясдиг етмиш
олду9.
Мцсялманларын
фятh етдийи
юлкялярдя
Исламы зорла
гябул етдирмяляри шяклиндяки йанлыш
тясяввцр Гярб тядгигатчылары
тяряфиндян дя
рядд едилмиш,
мцсялманларын
адил вя меhрибан давранышы
hяр кяс тяряфиндян
тясдиг олунмушдур.
Бир Гярб тядгигатчысы
Л.Браун бу вязиййяти
беля етираф
едир:
...Доьру олмасына
шцбhя едилмяйян hягигятляр мцсялманларын
эетдикляри йердя халгы гылынъ эцъц иля
Ислама эятирмяси
барядяки
христиан мянбяли
иддиаларын
кюкцндян
ясассыз олдуьуну сцбут етмякдядир.
Фятhлярин архасындакы
динамик амил
онларын халглары
чаьырдыглары
Ислам гардашлыьы
иди...
Бах, бу гардашлыьын юлчцсц дя
Исламы гябул
едянлярля бирликдя сцрятля бюйцйцрдц10.
Тарих
бойунъа эениш
торпаглара
hюкм
едян бцтцн мцсялман ряhбярляр диэяр динлярин мянсубларына
гаршы сон дяряъя меhрибан
вя hюрмятля давранмаьа
давам етмишдиляр. Ислам дювлятляриндя
hям
йяhудиляр, hям дя христианлар
сон дяряъя тяhлцкясиз вя
мцстягил
бир hяйат
сцрмцшдц. Сялъугиляр вя
Османлы императорлуглары
дюврцндя дя Исламын
ядалят вя
меhрибанлыьы давам етмишдир.
Инэилис тядгигатчысы
сер Томас Арнолд
Исламын сцлhсевярлийи (The Preaching of
Islam) адлы китабында
христианларын
сялъугларын
бу давранышына
эюря онларын
идарячилийи алтына
неъя кечмяк истядийини
беля билдирир:
Ислам
идарячилийи алтында
дини hяйатын
тяhлцкясиз
олмасы hаггындакы
бу hиссляр йеня
о дюврлярдя Кичик Асийа
(Анадолу) христианларынын
сялъуг
тцрклярини
бир хиласкар
кими гаршыламасына
сябяб
олмушду... Щятта VIII Михаил
(1261-1282) дюврцндя Кичик Асийа
ичярисиндяки кичик
гясябялярин халгы
Бизанс империйасынын
истибдадындан
гуртулмаг цмиди иля тцркляри гясябяляринин
ишьалы цчцн дявят етмишдиляр.
Щятта бу халг
арасында бир
чох варлы вя йа касыб адамлар
о заманкы тцрк милли
сярhядляри чярчивясиндя
hятта
кюч етмяйи дцшцнмцшдцляр11.
Мцсялман
сялъугиляр императорлуьунун ян
парлаг дюврцндя ряhбяр олан Мяликшаh яля
кечирдийи торпаглардакы
халга бюйцк бир меhрибанлыг вя мярhямятля мцнасибят бяслямиш, бунун
нятиъясиндя
дя фятh етдийи юлкялярин халглары
тяряфиндян бюйцк бир севэи вя
hюрмятля йада
салынмышдыр.
Бцтцн
битяряф
тарихчиляр
Мяликшаhын ядалятини
вя меhрибан
давранышыны
сямимиййятля диля эятирир.
Онун меhрибанлыьы китаб яhлинин
гялбиндя дя юзцня
гаршы бир севэи йаратмышды.
Щятта бу сябябля
бир чох шяhяр тарихдя
чох надир hалларда олан
бир шякилдя, йяни
юз истяйи
иля Мяликшаhын идарячилийи
алтына кечмяйи гябул
етмишди. II
сялиб йцрцшцня VII Луисин
шяхси катиби
кими гатылмыш
Мцгяддяс
Денис монастырынын
нцмайяндяси
Одо де Диоэило
адлы раhибин
сер Томас Арнолдун
йеня hямин китабында
йер алан хатиряляриндя
мцсялманларын
hансы диня мянсуб
олмасындан
асылы олмайараг
hяр кяся гаршы неъя ядалятли давранмасы
бцтцн ачыглыьы
иля билдирилир:
Яэяр мцсялман
тцрклярин гялбиня о сяфалят вя
фялакяти
эюряряк бир мярhямят
hисси эялмясяйди,
архада галан
хачпяряст
дястяляринин вязиййяти
чох аьыр оларды.
Тцркляр бу бичарялярин йаралыларына
гуллуг етдиляр, касыбларыны
алиъянаблыгла
йедиздирдиляр вя
онлары еhтийаъдан хилас
етдиляр. Щятта бязи
мцсялманлар
румлуларын
горху вя
hийля
иля hаъылардан гопармыш
олдуглары франсыз
пулларыны сатын
алараг еhтийаъы олан hаъылара вердиляр.
Ейни диндян
олмайанларын
бу hимайядарлыьы иля
юз диндашлары
олан вя онлары
аьыр
ишлярдя
истифадя едян,
дюйян
румлуларын
hярякятляри
хачлы hаъылар арасында
еля бир мцгайисяйя сябяб олду ки,
бунлардан бир
чоху онлары
хилас едян
мцсялманларын
динини юз
истякляри
иля гябул
етдиляр12.
Тарихчиляр тяряфиндян
йазылан бу сятирляр
Ислам яхлагына
саhиб олан мцсялман
ряhбярлярин
hяр
заман меhрибанлыг,
мярhямят
вя ядалятля hюкм
етдийини тясдиглямякдядир.
Ясрляр
бойу 3 гитяйя hюкм едян
Османлы империйасынын
тарихи дя
ейни шякилдя меhрибанлыг
вя хейирхаhлыг
нцмуняляри иля
долудур.
Испанийа
вя Португалийадакы католик
дювлятляр тяряфиндян
сойгырымына
вя сцрэцнляря мяруз
галан йяhудилярин II
Султан Бяйазид
дюврцндя Османлы
торпагларына
йерляшмяси
Ислам яхлагынын
эятирдийи
меhрибанлыьын чох эюзял бир нцмунясидир.
О дюврдя
Испанийа торпагларынын
бюйцк
hиссясиня hаким олан
католик краллар
hяля
хейли яввялдян мцсялман Яндялус
идарячилийи
алтында раhатлыг ичиндя йашайан
йяhудиляря бюйцк тязйигляр тятбиг
етмишдиляр.
Мцсялманлар,
христианлар
вя йяhудиляр Яндялусда бирликдя
сцлh шяраитиндя йашайаркян
католик краллар
бцтцн юлкяни зорла
христианлашдырмаьа сяй
эюстярмиш,
бу мягсядля йяhудиляря тязйиг
эюстяряркян мцсялманлара
гаршы да саваша
эирмишдиляр. Нятиъядя 1492-ъи илдя hям Испанийанын
ъянубундакы
Гранада бюлэясиня
сыьынан сон
мцсялман
идарячилийиня сон гойулмуш
вя мцсялманлара
гаршы горхунъ бир сойгырымы
hяйата
кечирилмиш,
hям дя динини дяйишдирмяйи гябул
етмяйян
йяhудиляр юлкядян сцрэцн едилмишдиляр. Йурдсуз
галан бу йяhудилярин бир гисми
Османлы империйасына
сыьынды вя Дювлят-и-Яли
бу тяляби
гябул етди.
Камал Ряисин команданлыьы алтында
олан Османлы
донанмасы юлкядян чыхарылан
йяhудиляри вя
сойгырымындан
гуртула билян мцсялманлары
эямилярля дашыйараг
Османлы юлкясиня
эятирди. Тарихя сон
дяряъя диндар бир
мюмин кими
дцшян II Султан
Бяйазид 1492-ъи илин йазында
Испанийадан чыхарылан
бу мязлум
йяhудиляри
Османлы юлкясинин мцяййян йерляриня,
хцсусиля дя бу
анда Йунаныстанда
олан Селаник
(Салоники), Ядирня,
Яйрибоза баьлы Ливадийа
вя Тирhала
даирясиня
йерляшдирди.
Тцркийядя йашайан
25 мин няфяря гядяр Тцркийя йяhудиляринин бюйцк яксяриййяти
бяhс олунан Испанийа
йяhудиляринин тюрямяляридир. Онлар
500 ил юнъя юзляри
иля эятирдикляри дин вя янянялярини Тцркийя
ганунларына
уйьунлашдырмышлар
вя юз мяктябляри, хястяханалары,
истираhят евляри, мядяниййят
гурумлары вя гязетляри иля раhат
бир hяйат сцрцрляр. Тцркийя
йяhудиляри
арасында таъирляр
вя иш адамлары
олдуьу кими мцhяндис, мемар
вя
с. техники мювзулардан
та рекламчылыьа гядяр мцхтялиф сянят нювляриня
саhиб оланлары,
бунларла йанашы
алимлярдян вя сянятчилярдян тяшкил
олунан вя эетдикъя инкишаф
едян интеллектуал
бир чевряляри вар. Авропанын
бир чох юлкясиндяки
йяhуди иъмалары
ясрлярдир
иргчи антисемит
hцъумларын
hяйяъаны иля йашадыьы hалда
Тцркийядяки йяhуди
иъмасы раhатлыг ичиндядир. Йалныз
бу нцмуня
Исламын эятирдийи меhрибанлыг, ядалятлилик
анлайышынын
тясбит едиля билмяси цчцн кифайятдир.
II Султан Бяйазиддя эюрдцйцмцз шяфгят вя
меhрибанлыг
бцтцн
Османлы падшаhларына
хас иди. Фатеh Султан Меhмет Истанбулу
фятh етдийи
заман бу шяhярдя hям христианлара,
hям
дя йяhудиляря мцстягил йашамаг
hцгугу вермишди.
Мцсялманларын
меhрибан вя ядалятли
давранышы мювзусунда,
Ислам дцнйасы
hаггында йаздыьы гиймятли ясярляри
иля танынан
Андре Мигуел
бир ясяриндя беля
дейир:
Христиан
халглар Бизанс
вя Латын дювлятляри заманында
да тапа билмядикляри чох йахшы
идаря олунан бир
гурулушда идиляр. Ясла
системли бир
зцлм эюрмядиляр.
Там яксиня, башда олмагла
Истанбул императорлуг
ишэянъя эюрян
Испанийа йяhудиляриня
бир сыьынаъаг олмушду.
Щеч
бир йердя
зорла исламлашдырма
олмамышдыр13.
Османлыдан
яввял
олан Ислам дювлятляриндя
дя гейри-мцсялманлара
да бюйцк
hцгуглар
верилмишди.
Ъорътаун
Университетиндя (АБШ) дин вя бейнялхалг ялагяляр профессору
олан Ъон Еспосито
тарихдя
мцсялман
дювлятлярин идарячилийиня кечян
йяhудилярин
вя христианларын
бурада бюйцк бир шяфгятля гаршылашдыгларыны
беля билдирир:
Бизанс
вя Фарс
торпагларында
йашайан вя
онсуз да хариъи hюкмдарлар
тяряфиндян идаря олунан бир
чох мцсялман олмайан
ъямиййят цчцн Ислам идарячилийи
бир идаряетмя дяйишиклийи
мянасына
эялирди, амма
бу йени ряhбярляр чох
заман даhа мцлайим, хейирхаh,
дюзцмлц вя толерант
иди. Бу иъмаларын
чоху даhа
чох мухтариййятя саhиб
иди вя яксяр hалларда
даhа аз верэи юдяйирдиляр... Исламын
дини мцнасибятляр бахымындан
йяhудилярин
вя йерли христианларын
дини азадлыьыны даhа чох таныйан
даhа шяфгятли бир дин
олдуьу
ортайа чыхды14.
Бу изаhатлардан
да эюрцндцйц кими, мцсялманлар
тарихдя
hеч бир заман
фясад
тюрядян олмамыш,
яксиня, эетдикляри hяр йеря, hяр миллят вя
инанъдан олан
инсана тяhлцкясизлик
вя раhатлыг
апармышлар. Мцсялманлар
Аллаhын Аллаhа ибадят един! Вя она hеч бир шейи
шярик гошмайын.
Ата-анайа, гоhум-яграбайа, йетимляря, йохсуллара,
йахын вя узаг гоhум-гоншуйа,
йахын йолдаш
вя достлара,
мцсафирляря, саhиб олдуьунуз гул
вя кянизляря йахшылыг
един! Щягигятян
Аллаh юзцнц бяйянянляри севмяз! (Ниса, 4/36) айяси
иля бцтцн инсанларла
хейирхаhлыгла,
алиъянаблыгла
ряфтар етмишляр,
онлара мярhямятля йанашмышлар.
Гысасы,
Гуран яхлагынын
ясасыны инсанлар
арасында достлуг,
гардашлыг, раhатлыг вя
шяфгят
долу давраныш
тяшкил едир
вя Ислам бу
цстцн хцсусиййятляри
иля йер цзцнц фитня-фясаддан
чякиндирмяйи юзцня ясас
hядяф сечмишдир.
Гуранын hюкмляри
вя бунларын
тарихдя
мцсялманлар
тяряфиндян тятбиг
олунмасы бу
мювзуда hеч бир мцнагишяйя йер вермяйяъяк гядяр ашкардыр.
(Мцфяссял мялумат
цчцн бахын:
Щарун Йяhйа,
Куранда адалет
ве щошэюрц, Кцлтцр няшриййаты,
2000).
|