DÜNYA HƏYATININ KEÇİCİLİYİ

İnsan dünyaya keçici bir müddət üçün gəlmişdir. Burada həm sınanılacaq, həm öyrədiləcək, sonra da axirətdəki əbədi yurduna gedəcək. Dünyadakı nemətlər, gözəlliklər isə, cənnətdəki həqiqi nemətlərin çox əskik bir kopiyası olaraq, axirəti xatırlatmaq qəsdiylə yaradılmışlar. Ancaq inkarçılar bunu qavraya bilməz və əbədi sandıqları dünya həyatını varlıqlarının tək məqsədi halına gətirərlər. Bu isə tam mənasıyla bir aldanışdır. Çünki son dərəcə keçici, əskik və qüsurlu olan dünya nemətləri, əbədiyyətə və mükəmməlliyə istək duyan insanı təmindən çox uzaqdırlar. Allah dünyanın necə bir aldanış olduğunu bir ayədə belə bildirər:

(Ey insanlar!) Bilin ki, dünya həyatı oyun-oyuncaq, bər-bəzək, bir-birinizin qarşısında öyünmək və mal-dövləti, oğul-uşağı çoxaltmaqdan ibarətdir. Bu elə bir yağışa bənzəyir ki, onun yetişdirdiyi bitki (məhsul) əkinçilərin xoşuna gələr. Sonra o quruyar və sən onun saralıb-solduğunu, daha sonra çör-çöpə döndüyünü görərsən. (Dünya malına aldananları) axirətdə şiddətli əzab, (dünya malına uymayanları isə) Allahdan bağışlanma və razılıq gözləyir. Dünya həyatı aldanışdan (yalandan) başqa bir şey deyildir. (Hədid Surəsi, 20)

Həqiqətən də, qəflət içində yaşayan inkarçıların hamısı, üstdə sayılan bir neçə hədəfə (mal və uşaqlarda çoxalma ehtirası, öyünmə kimi) çatmağı məqsəd hesab edərək yaşayarlar. Al-İmran Surəsindəki ayələrdə, dünyadakı hiyləçi bəzəklər haqqında belə buyurulmaqdadır:

Qadınlar, uşaqlar, qızıl-gümüş yığınları, yaxşı cins atlar, mal-qara və əkin yerləri kimi nəfsin istədiyi və arzuladığı şeylər insanlara gözəl göstərilmişdir. (Lakin bütün) bunlar dünya həyatının keçici zövqüdür, gözəl dönüş yeri isə Allah yanındadır. (Ya Rəsulum!) Söylə: “Sizə bunlardan (dünya zinətlərindən) daha yaxşısını xəbər verimmi? Allahdan qorxub pis əməllərdən çəkinənlər üçün Rəbbi yanında (ağacları) altından çaylar axan cənnətlər (bağlar) vardır ki, orada əbədi qalacaqlar. Onlardan ötrü orada (hər cür eyibdən) pak olan zövcələr və (ən böyük nemət olan) Allah rizası (razılığı, hüsn-rəğbəti) vardır. Allah, həqiqətən, bəndələrini görəndir! (Al-İmran Surəsi, 14-15)

Dünya, axirətlə qarşılaşdırılmayacaq qədər sadə və dəyərsizdir. Bunu ifadə etmək üçün olacaq, Ərəbcədəki "dünya" sözü, "dar, sıxılmış, murdar yer " mənasından törəmişdir. İnsanlar dünya üzərində keçirəcəkləri 60-70 illik ömürü başda çox uzun və təmin edici sanarlar, halbuki çox qısa bir müddət sonra bu ömürün sonuna gəlir. Ölüm yaxınlaşdıqca da, yaşadıqları həyatın nə qədər qısa olduğunu daha yaxşı anlarlar. Məhşər (diriliş) günü isə, onlarla belə deyilər:

(Allah qiyamət günü kafirlərə) belə buyuracaqdır: “Yer üzündə neçə il qaldınız?” Onlar: “Bir gün, bir gündən də az, hər halda, sayanlardan (insanların əməllərini sayan mələklərdən) soruş!” – deyə cavab verəcəklər. Allah buyuracaq: “Əgər (həqiqəti) bilirsinizsə, siz (orada) çox az qaldınız! (Dünya həyatı axirət həyatı ilə müqayisədə olduqca qısadır). Yoxsa sizi əbəs yerə yaratdığımızı və (qiyamət günü dirilib haqq-hesab üçün) hüzurumuza qaytarılmayacağınızı güman edirdiniz?” (Muminun Surəsi, 112-115)

Allaha üsyan edərək dünya həyatına ehtirasla qapılmaq və axirəti göz ardı etmək, əbədi cəhənnəmlə cəzalandırılacaq bir günahdır. Allah, "Kitabın bir hissəsinə inanıb da bir hissəsini inkar edənlər" haqqında bu hökmü verər:

Bunlar, axirəti verib dünya həyatını satın alanlardır; bundan ötəri əzabları yüngülləşdirilməz və özlərinə kömək edilməz. (Bəqərə Surəsi, 86)

Başqa ayələrdə isə belə buyurulmaqdadır:

Bizimlə qarşılaşacaqlarına (qiyamət günü dirilib hüzurumuzda duracaqlarına, cəzamıza yetişəcəklərinə) ümid etməyənlərin, (axirətdən vaz keçərək) dünyanı bəyənib ona bel bağlayanların və ayələrimizdən qafil olanların - Məhz onların qazandıqları günahlara görə düşəcəkləri yer Cəhənnəmdir!. (Yunus Surəsi, 7-8)

Bəzi insanlar dünyanın Allahın yaratdığı keçici bir yurd olduğunu inkar edərlər. Dahası bu keçici yurdda Allahın yaratdığı bəzi nemətlərə Rəbbimizdən üz çevirərək ehtirasla bağlanar, bunlara sahiblənərlər. Belə bir insan, əlbəttə ki əzaba məhkumdur. Quranda, belələrinin vəziyyəti çox açıq ifadə edilmişdir. Ayələrdə belə hökm edilmişdir:

Kim (dünyada) azğınlıq etmişsə, Dünyanı (axirətdən) üstün tutmuşsa, Şübhəsiz ki, onun məskəni Cəhənnəmdir!. (Naziat Surəsi, 37-39)

MÜLKÜN HƏQİQİ SAHİBİ

İnsanların çəkdiyi ağrıların ya da bir-birlərinə etdikləri əziyyətlərin başlıca səbəblərindən biri, mülk döyüşüdür. Hətta cahiliyyə əxlaqını yaşayan insanların haradasa bütün həyatları, "mülk sahibi olma" ehtirasına dayanır. Bu kəslər davamlı daha çox mala sahib ola bilmək üçün məşğul olar, bu ehtirası həyatlarının ən böyük məqsədi halına gətirərlər.

Halbuki dünya həyatının təməlini meydana gətirən bu "çoxalma ehtirası" (Hədid Surəsi, 20), tam mənasıyla bir aldanışdır. Çünki dünyadakı bütün mülkün sahibi Allahdır. İnsanlar, "mal sahibi" olduqlarını sanmaqla özlərini aldadarlar. Sahib olduqlarını sandıqları şeyləri özləri yaratmamışlar, o şeyləri yaşatmağa gücləri çatmaz. Yox olmalarını da maneə törədə bilməzlər. Dahası, bir şeyə "sahib" olacaq bir vəziyyətləri yoxdur, çünki özləri bir başqa varlığın "mülkü"dürlər; "İnsanların sahibi" (Nas Surəsi, 2) olan Allahın idarəsi altındadırlar.

Quranda, bütün varlıqların, özlərini yaratmış olan Allahın mülkü olduğu belə xəbər verilər: "Göylərdə, yerdə, bu ikisinin arasında və nəmli torpağın altında olanların bütünü ONundur". (Taha Surəsi, 6) Bir başqa ayədə isə belə deyilir: "Göylərin və yerin mülkünün Allaha aid olduğunu bilmirsənmi? O, kimi diləsə əzablandırar, kimi diləsə bağışlayar. Allah, hər şeyə güc çatdırandır. (Maidə Surəsi, 40)

Allah, sahib olduqları malları insanlara dünya həyatında "əmanət" olaraq vermişdir. Bu əmanət, müəyyən bir vaxta qədərdir və əlbəttə günü gəldiyində hesabı soruşulacaq.

İnsana soruşulacaq olan hesab, özünə "əmanət" olaraq verilən mülkü necə və hansı məntiqlə istifadə etdiyidir. Əgər o mülkü özünün saymış, sahiblənmiş və o mülkü necə istifadə etməsi lazım olduğunu özünə izah edən rəsullara qarşı "Mallarımız mövzusunda dilədiyimiz kimi davranmaqdan imtina etməmizi sənin namazınmı əmr edir?" (Hud Surəsi, 87) deyə cavab vermişsə, böyük bir əzaba düçar olar. Quranda, bu kəslərin başına gələcəklər belə xəbər verilmişdir:

Allahın, bol lütfkarlığından özlərinə verdiyi şeylərdə xəsislik edənlər, bunun özləri üçün xeyirli olduğunu sanmasınlar. Xeyir; bu, onlar üçün şərdir; qiyamət günü, xəsislik etdikləriylə boyunduruqlandırılacaqlar. Göylərin və yerin mirası Allahındır. Allah etdiklərinizdən xəbəri olandır. (Al-İmran Surəsi, 180)

Ayədə ifadə edildiyi kimi, Allahın bol lütfkarlığından insanlara verilən mallar, o insanlar tərəfindən "xəsislik" etmədən xərclənməsi üçündür. İnsan, malı sahiblənib onu mühafizə etməyə çalışmaq yerinə, malın həqiqi sahibinin Allah olduğunu bilmək və malı Rəbbimizin əmr etdiyi şəkildə xərcləməklə öhdəçiliklidir. Özünə əmanət verilən mallardan, öz ehtiyacları üçün lazımlı olan məqbul bir qisimini istifadə edəcək, "ehtiyacdan artıq qalanı" (Bəqərə Surəsi, 219) isə Allah yolunda xərcləyəcək. Əgər Allah yolunda xərcləmək yerinə, bu malları "yığmağa" qalxsa, onları sahiblənmiş olar. Bunun axirətdəki cəzası isə çox ağırdır. Bu kəslər haqqında Allah Quranda belə buyurmaqdadır:

... Qızılı və gümüşü yığıb da Allah yolunda xərcləməyənlər... Onlara acı bir əzabı müjdələ. Bunların üzərlərinin cəhənnəm alovundan örtüləcəyi gün, onların alınları, yanları və kürəkləri bunlarla dağlanılacaq (və:) "İşdə bu, özünüz üçün yığıb istədiklərinizdir; yığıb istədiklərinizi dadın" (deyiləcək). (Tövbə Surəsi, 34-35)

İslamda "iqtisad" vardır, amma "malı yığma" yoxdur. Möminlər, yığılacaq mallara deyil yalnız Allaha güvənərlər. Allah da bu təvəkküllərinə qarşılıq onların bərəkətini artırar. İnfak etdikləri (Allah yolunda xərclədikləri) mallara qarşılıq, onlara çox daha çoxunu verər. Ancaq onlar bunu da infak edərlər, Allah nemətini daha da artırar. Bir ayədə, infakın bərəkəti belə ifadə edilər:

Mallarını Allah yolunda sərf edənlərin halı yeddi sünbül verən bir toxuma bənzər ki, bu sünbüllərin hər birində yüz ədəd dən vardır. Allah istədiyi kimsə üçün bunu qat-qat artırır. Allah (lütfü ilə) genişdir. (Bəqərə Surəsi, 261)

Malı sahiblənən və onu xeyir yolunda xərcləməyib yığanın vəziyyəti isə belə izah edilər:

O kimsə ki, mal yığıb onu dönə-dönə sayar (çoxaldar). Və elə zənn edər ki, mal-dövləti onu əbədi yaşadacaqdır. Xeyir! (Heç də onun güman etdiyi kimi deyildir). O mütləq (Cəhənnəmin alt mərtəbələrindən biri olan) Hütəməyə atılacaqdır! Sən nə bilirsən (haradan bilirsən) ki, Hütəmə nədir?! O, Allahın yanar odudur. (Huməzə Surəsi, 2-6)

ŞÜKÜR

Allah hər şeyi bir məqsəd və hikmətlə yaratdığı kimi, insana verdiyi nemətləri də bir məqsəd üzərinə yaratmışdır. İnsana verilən hər şey; həyat, iman, ruzilər, sağlamlıq, göz, qulaq bütün bunlar, insanın Allaha şükür etməsi üçün bir nemətdir.

Bir insan üzərindəki qəflət pərdəsini qaldırar da, ətrafını şüurlu bir şəkildə gəzərsə, xoşuna gələn hər şeyin Allahdan gələn bir nemət olduğunu görə bilər. Yediyi bütün qidalar, tənəffüs etdiyi təmiz hava, ətrafındakı gözəlliklər, bütün bunları görməsini təmin edən gözü, hər şey, amma hər şey Allahdan bir nemətdir. Belə ki, bu nemətlər sayıla bilməyəcək qədər çoxdurlar. Bu həqiqət Quranda belə bildirilməkdədir:

Əgər Allahın nemətlərini sayacaq olsanız, sayıb qurtara bilməzsiniz. Həqiqətən, Allah bağışlayandır, rəhm edəndir!. (Nəhl Surəsi, 18)

Və şübhəsiz bütün bu nemətlərin də bir məqsədi vardır. Bütün bunlar, insanlar nəfslərinin dilədiyi kimi istifadə etsin, məsuliyyətsizcə və ərköyüncə istehlak etsin, talan etsin deyə yaradılmamışlar. Əksinə, nemətin verilməsindəki məqsəd, o neməti istifadə edən adamı Allaha yönəltməkdir. Çünki verilən hər şey, qarşılığında şükrü tələb edir. Ən böyük və ən gözəl nemətləri heç dayanmadan insanlara verən Allaha isə, ən çox və ən səmimi şükrü etmək lazımdır.

Şükür həm böyük bir ibadətdir, həm də insanı "azğınlaşmaqdan" qoruyar. Çünki insanın nəfsində, zənginlik ya da güc tapdığında zalımlaşmağa, zorbalaşmağa, vicdansızlaşmağa qarşı bir meyl vardır. Zənginləşər, gözəl imkanlara qovuşsa, acizliyini unutmağa və qürurlanmağa başlar. Şükür, bu "azğınlaşmağa" mane olar. Şükür edən insan bilər ki əlinə keçən hər neməti özünə verən Allahdır. Bu neməti də, Allahın yolunda, Rəbbimizin istədiyi şəkildə istifadə etməklə öhdəçiliklidir. Özlərinə böyük mövqe, böyük mülk və hakimiyyət verilən Hz. Davud, Hz. Süleyman kimi peyğəmbərlərin təvazu və yetkinliklərinin açarı budur. Özünə verilən mülk səbəbiylə azğınlaşan qazancının da əsl problemi, şükür etməyi bilməməsidir.

Əgər mömin, özünə verilən nemətlərdən ötəri azğınlaşmayacağını, qürurlanıb şişməyəcəyini etdiyi şükrlə Allaha göstərsə, Allah da ona daha çox nemət verər. Allahın Quranda verdiyi "And olsun, əgər şükür etsəniz həqiqətən sizə artıraram və and olsun, əgər nankorluq etsəniz, şübhəsiz, Mənim əzabım çox şiddətlidir" (İbrahim Surəsi, 7) hökmü, bunu ifadə etməkdədir.

Şükür, yalnız Allaha söz ilə həmd etməklə deyil, Rəbbimizin verdiyi bütün nemətləri Haqq yolunda istifadə etməklə olar. Mömin, özünə verilən hər şeyi, ən xeyirli şəkildə istifadə etməklə öhdəçiliklidir. Ən başda da, Allahın özünə verdiyi bədəni ONun razılığı üçün, ONun yolunda fikri mübarizə icra etmək üçün istifadə edəcək. Quranda, Allahın nemətlərinə şükür etmənin, ONun nemətlərini başqalarına izah etməklə, yəni din əxlaqını təbliğ etməklə olacağı belə ifadə edilər:

Əlbəttə Rəbbin sənə verəcək, beləcə sən məmnun qalacaqsan. Bir yetim ikən, səni tapıb da saxlamadımı? Və səni yol bilməz ikən, 'doğru yola yönəldib çatdırmadımı? Bir yoxsul ikən səni tapıb zəngin etmədimi? Elə isə, əsla yetimi üzmə. İstəyib dilənəni danlama. Rəbbinin nemətini dayanmadan izah et. (Duha Surəsi, 5-11)

HƏR AN DAVAM EDƏN İMTAHAN

Başda da ifadə etdiyimiz kimi, dünya üzərində reallaşan və insanın da şahid olduğu heç bir hadisə, məqsədsiz və boşuna reallaşmaz. Allah hər şeyi bir hikmətə görə yaradar. Bunu qavramaq isə, insanın şüuruna bağlıdır. İmanı, bu səbəbdən də ağlı və bəsirəti artan insan, getdikcə hadisələrdəki hikmətləri daha yaxşı qavrayar.

Bu hikmətlərin ən əhəmiyyətlilərindən biri isə, insanın sınanılmasıdır. Allah, qarşısına çıxardığı xüsusi yaradılmış vəziyyətlərlə, insanın səmimiyyətini və imanını sınayar. Ona bəzən nemət verər, şükür edib etmədiyini ortaya çıxarar. Bəzən də çətinlik verər, təvəkküllü və sədaqətli davranıb davranmadığını ortaya çıxarmaq üçün. Bir ayədə belə deyilməkdədir:

Hər nəfs ölümü dadıcıdır. Biz sizi, şərlə də, xeyirlə də sınayırıq və siz Bizə çeviriləcəksiniz. (Ənbiya Surəsi, 35)

İmtahanın fərqli fərqli növləri olacaq. Bu vəziyyət bir başqa ayədə belə açıqlanar:

And olsun, Biz sizi bir az qorxu, aclıq və bir parça mallardan, canlardan və məhsullardan azaltmaqla sınayacağıq. Səbir göstərənləri müjdələ. (Bəqərə Surəsi, 155)

Əslində insanın bütün həyatı, imtahan sirrinə uyğun olaraq hazırlanmaqdadır. Əvvəlcə bədəni, imtahan üçündür. Quranda "Şübhəsiz Biz insanı, kompleks olan bir damla sudan yaratdıq. Bundan ötəri onu eşidən və görən etdik" (İnsan Surəsi, 2) hökmü verilər. Bu səbəbdən insanın eşitdiyi və gördüyü hər şey, həqiqətdə özü üçün bir imtahan səbəbidir. Qarşılaşdığı hər hadisədə qarşısında iki variant vardır; ya Quranın hökmünə ya da öz nəfsinin ehtiraslarına görə hərəkət etmək. Allah, müxtəlif çətinliklər meydana gətirərək möminin səbrini və dözümlülüyünü də sınayar. Bunların ən əhəmiyyətlilərindən biri, inkarçılar tərəfindən möminlərə edilən təzyiqlərdir. Sözlü hücumlar, lağ etmələr, fiziki təzyiqlər, hətta işgəncələr və öldürmə təşəbbüslərini ehtiva edən bütün bu fəaliyyətlər, ancaq möminləri sınamaq üçündür. Bir ayədə belə buyurulmaqdadır:

And olsun, mallarınızla və canlarınızla sınanılacaqsınız və sizdən əvvəl özlərinə kitab verilənlərdən və şirk qoşmaqda olanlardan əlbəttə çox əziyyət verici (sözlər) eşidəcəksiniz. Əgər səbr edər və çəkinsəniz (bu) əmrlərə olan əzmdəndir. (Al-İmran Surəsi, 186)

İmtahandakı ən əhəmiyyətli nöqtə, qarşılaşılan vəziyyətin Allahın yaratdığı xüsusi bir sınaq olduğunun qavranmasıdır. Əgər insanın qavrayışı məhdud olar da, qarşılaşdığı vəziyyətin bir imtahan olduğunu anlamazsa, son dərəcə səthi bir dünyagörüşünə sahib olar. Quranda, özlərinə qoyulan şənbə qadağanını aşan Yəhudilərin qarşılaşdığı bu cür bir vəziyyət belə izah edilər:

(Ey Peyğəmbərim!) Onlardan (yəhudilərdən) dəniz kənarında yerləşən qəsəbə haqqında xəbər al. O zaman onlar şənbə günü (balıq ovlamaqla Allahın əmrini pozub) həddi aşırdılar. O vaxt şənbə günü (işləmək, ov etmək qadağan edildiyi, ibadətlə məşğul olmaq buyurulduğu üçün üçün) balıqlar (hər tərəfdən suyun üzərində görünüb) dəstə-dəstə onlara tərəf axışır, şənbədən başqa günlərdə isə gəlmirdi. İtaətdən çıxdıqları (günah işlədikləri) üçün Biz onları belə imtahana çəkirdik. (Əraf Surəsi, 163)

İmtahan, ağılla aydın olar və ağılla aşılar. Bu səbəblə mömin, həyatının hər anında bir imtahan dünyasında yaşadığını bir an olsun belə unutmamaq və Allahın hikmətlərini görə bilmək üçün dua etməli, diqqətli və ehtiyatlı davranmalıdır. Unudulmamalıdır ki, cənnət kimi böyük bir mükafat, yalnız "iman etdik" deməklə qazanılmaz. Allah bu həqiqəti də ayələrində belə xəbər vermişdir:

İnsanlar (möminlər) yalnız: “İman gətirdik!” – demələrilə onlardan əl çəkilib imtahan olunmayacaqlarınımı sanırlar? (Xeyir, iman gətirmək şəhadət kəlməsini təkcə dillə demək deyildir. Biz onları yeri gəldikcə malları, övladları və canları ilə sınayacağıq ki, hansının həqiqi, hansının yalançı mömin olduğunu ayırd edib bilək!) Biz onlardan əvvəlkiləri (keçmiş ümmətləri) də imtahana çəkmişdik. Şübhəsiz ki, Allah düz danışanları da (həqiqi iman sahiblərini də), yalançıları da çox gözəl tanıyar!. (Ənkəbut Surəsi, 2-3)

Bir başqa ayədə isə, belə deyilir:

Yoxsa Allah içərinizdən cihad edənləri (düşmənlə vuruşanları) və (əziyyətə) səbr edənləri bilib (bəlliləşdirib bir-birindən) ayırd etməmişdən qabaq Cənnətə girəcəyinizimi güman edirsiniz? (Al-İmran Surəsi, 142)

ALLAH KİMSƏYƏ QALDIRA BİLMƏYƏCƏYİ YÜKÜ VERMƏZ

Cahiliyyə cəmiyyətindəki insanların bir hissəsi, din əxlaqını tətbiqin özlərinə çətin gəldiyini və bu səbəblə dindənkənar bir həyat sürdüklərini iddia edərlər. Beləcə Allaha qarşı olan nankorluqlarını özlərincə qanuniləşdirməyi, günahlarını yüngülləşdirməyi ümid edərlər. Halbuki yalnız özlərini aldatmaqdadırlar. Çünki Allah, kimsəyə qaldıracağından daha ağır bir məsuliyyət yükləməz. Allah Bəqərə Surəsində belə buyurmaqdadır:

Allah hər kəsi yalnız qüvvəsi yetdiyi qədər yükləyər (bir işə mükəlləf edər). Hər kəsin qazandığı yaxşı əməl də, pis əməl də özünə aiddir. (Möminlər deyirlər: ) “Ey Rəbbimiz, (bəzi tapşırıqlarını) unutduqda və ya yanıldıqda bizi cəzalandırma! Ey Rəbbimiz, bizdən əvvəlkiləri yüklədiyin kimi, bizi ağır yükləmə! Ey Rəbbimiz, gücümüz çatmayan şeyi bizə yükləyib daşıtdırma! Bizi əfv edib bağışla, bizə rəhm et! Sən bizim ixtiyar sahibimizsən (mövlamızsan). Kafirlərə qələbə çalmaqda bizə kömək et!” (Bəqərə Surəsi, 286)

Bir başqa ayədə isə, Allahın bizə seçib bəyəndiyi dinin Hz. İbrahimin dini kimi asan olduğu ifadə edilər:

(Ey möminlər!) Allah yolunda layiqincə cihad edin. O (Öz dini üçün) sizi seçdi və dində sizin üçün heç bir çətinlik yeri qoymadı – atanız İbrahimin dini (dinində olduğu) kimi. (Ey Muhəmməd ümməti!) Allah bundan (Quran nazil olmamışdan) əvvəl də, bunda (Quranda) da sizə müsəlman adını verdi ki, (qiyamət günü) Peyğəmbər (dinin təbliği, sizin ona iman gətirməyiniz, itaət etməyiniz barədə) sizə, siz də (əvvəlki peyğəmbərlərin Allahın hökmlərini öz ümmətlərinə çatdırdıqları halda) insanlara şahid olasınız. Elə isə (vaxtlı-vaxtında) namaz qılın, zəkat verin və Allaha sığının. (Allah) sizin ixtiyar sahibinizdir. O nə yaxşı ixtiyar sahibi, necə də gözəl imdada yetəndir! (Həcc Surəsi, 78)

Həqiqət beləikən, insanın din əxlaqını tətbiqin çətin olduğunu, istədiyi halda bunu edə bilmədiyini iddia etməsi, şübhəsiz bir səmimiyyətsizlikdir. Bu iddiayla da adam heç kimi aldada bilməz; ancaq öz özünü aldatmış olar.

İNKARÇILARA SEVGİ GÖSTƏRMƏMƏK

İnsanın Quran əxlaqını haqqıyla yaşaya bilməsi üçün, cahiliyyə cəmiyyətinin bütün ön fikirlərindən, batil inanclarından və dəyər mühakimələrindən tamamilə qopması lazımdır. Tərk edilməsi lazım olan anlayışların başında da, cahiliyyənin sevgi anlayışı gəlir.

Cahiliyyədə sevgi mənfəət üzərinə quruludur. İnsan bir başqa insanı özünə mənfəət təmin etdiyi, özünə baxdığı ya da heç olmasa yaxşı davrandığı üçün sevər. Sevginin bir başqa ölçüsü isə qan bağıdır; insanlar öz ailələrindən, sülalələrindən, "tayfa"larından hətta bəzən millətlərindən olan başqa insanları sırf aralarındakı qan bağı səbəbiylə sevərlər.

Halbuki mömin üçün sevginin meyarı bunlar deyil. Çünki o, hər şeydən çox olaraq Allahı sevməkdədir. Bu, Quranda belə açıqlanar:

İnsanların içərisində Allahdan qeyrilərini (Allaha) şərik qoşub, onları Allahı sevən kimi sevənlər də vardır. Halbuki iman gətirənlərin Allaha məhəbbəti daha qüvvətlidir. Əgər (özlərinə) zülm edənlərin vaxtında görəcəkləri əzabdan xəbərləri olsaydı, onlar bütün (qüvvət və) qüdrətin Allaha məxsus olduğunu və Allahın əzabının şiddətli olacağını bilərdilər. (Bəqərə Surəsi, 165)

Allahı hər şeyin üstündə tutan mömin, digər insanları da Allaha olan yaxınlıqlarına görə sevər ya da Allaha olan nankorluqlarına görə onlardan uzaqlaşar. Allaha nankorluq edən, ONun dininə düşmən olan insanlar özünə çox yaxın olsalar da heç bir şey dəyişməz. Quranda möminlərin bu xüsusiyyəti belə izah edilər:

(Ya Peyğəmbər!) Allaha və axirət gününə inanan heç bir tayfanın Allah və Onun Peyğəmbəri əleyhinə çıxanlarla – öz ataları, oğulları, qardaşları, yaxın qohumları olsalar belə - dostluq etdiyini görməzsən. Onlar elə kimsələrdir ki, Allah onların qəlblərinə iman yazmış və Öz dərgahından onlara ruh (güc) vermişdir (iman, hidayət nuru əta etmişdir). (Allah) onları (ağacları) altından çaylar axan cənnətlərə daxil edəcəkdir. Onlar orada əbədi qalacaqlar. Allah onlardan, onlar da Allahdan razıdırlar. Onlar Allahın firqəsidirlər (Allahın dininə kömək edən kimsələrdir). Bilin ki, Allahın firqəsi məhz onlar nicat tapıb (əbədi) səadətə qovuşanlardır. (Mübarizə Surəsi, 22)

İnkarçılara qarşı az da olsa sevgi bəsləmək isə, Allahın razılığına zidd bir hərəkətdir və əsla möminə yaraşmaz. Quranda, bu mövzuda möminlər bu şəkildə xəbərdar edilməkdədirlər:

Ey iman gətirənlər! Nə mənim düşmənimi, nə də özünüzün düşmənini dost (vəli) tutun! Onlar (kafirlər) sizə gələn haqqı (Quranı, Muhəmməd əleyhissəlamı) inkar etdikləri halda, siz onlarla dostluq edirsiniz (mehribanlıq göstərirsiniz). Siz Rəbbiniz olan Allaha iman gətirdiyiniz üçün onlar Peyğəmbəri və sizi (Məkkədən) çıxardırdılar. Əgər siz Mənim yolumda və Mənim rizamı qazanmaq uğrunda cihada çıxmısınızsa (Mənim düşmənlərimi dost tutmayın). Siz onlarla gizlində dostluq edirsiniz (dostluq üzündən onlara sirr verirsiniz). Mən sizin gizli saxladığınız və aşkar etdiyiniz hər şeyi (bütün gizli və aşkar əməllərinizi) bilirəm. Sizdən kim (bir daha) bunu etsə (düşmənlərlə dostluq edib onlara sirr versə), o, şübhəsiz ki, haqq yoldan azmışdır!. (Mumtəhinə Surəsi, 1)

Hz. İbrahim və qövmünün rəftarı, bütün möminlər üçün mükəmməl bir nümunədir:

İbrahim və onunla birlikdə olanlar (möminlər) sizin üçün gözəl örnəkdir. O zaman onlar öz qövmünə belə demişdilər: “Şübhəsiz ki, bizim sizinlə və sizin Allahdan başqa ibadət etdiklərinizlə (bütlərlə) heç bir əlaqəmiz yoxdur. Biz sizi (dininizi) inkar edirik. Siz bir olan Allaha iman gətirməyincə bizimlə sizin aranızda həmişə ədavət və nifrət olacaqdır!” Ancaq İbrahim öz atasına: “Mən (öz Rəbbimdən) mütləq sənin bağışlanmağını diləyəcəm. Mən heç vəchlə səni Allahdan (Allahın əzabından) qurtara bilmərəm (mənim bacardığım yalnız budur)!” – deməsi istisnadır (bunda sizin üçün örnək yoxdur). (Onlar həmçinin belə demişdilər:) “Ey Rəbbimiz! Biz ancaq Sənə təvəkkül etdik, tövbə edib ancaq Sənə tərəf qayıtdıq. Axır dönüş də ancaq Sənin hüzurunadır. (Mumtəhinə Surəsi, 4)

HEÇ BİR ŞEYİ ALLAHdan, ELÇİSİNDƏN VƏ MÜBARİZƏDƏN ÜSTÜN GÖRMƏMƏK

Möminin öhdəçiliyi, bütün həyatı boyunca Allaha qulluq etməkdir. Allaha qulluq etmək xaricində başqa hər hansı bir məntiq üzərinə qurulmuş olan bir həyat, Allahı inkar etmək ya da ONA ortaq qoşmaq mənasını verər ki bu davranışın sonu cəhənnəm ola bilər.

Bir başqa deyişlə, dünya həyatının bütünü, mömin üçün bir vasitə olmalıdır. Həyatın hər parçasını, Allaha yaxınlaşmaq və din əxlaqını yaşamaq üçün bir vəsilə olaraq görməlidir. Əgər vasitə məqsəd halına gəlirsə, ki inkarçıların etdiyi budur, o halda ortada böyük bir təhlükə var deməkdir.

Qulluq etməkdən başqa bir məqsəd üçün yaşamayan mömin, dünyadan çoxdan imtina etmişdir. Allah, bu vəziyyəti belə açıqlayar:

Allah, şübhəsiz ki, Allah yolunda vuruşub öldürən və öldürülən möminlərin canlarını və mallarını Tövratda, İncildə və Quranda haqq olaraq vəd edilmiş Cənnət müqabilində satın almışdır. Allahdan daha çox əhdə vəfa edən kimdir? Etdiyiniz sövdəyə görə sevinin. Bu, böyük qurtuluşdur (uğurdur)! (Tövbə Surəsi, 111)

Möminlər mallarını və canlarını Allaha həsr etmişlər. Bu səbəbdən, malları ya da canları üzərində hər hansı bir qənaətləri ola bilməz. Allah nəyi əmr etsə, onu şövqlə edərlər. Allah bir nemət versə, onu istifadə edər və Rəbbimizə şükür edərlər.

Belə bir mömin, heç bir fədakarlıqdan qaçınmaz və dünya üzərindəki heç bir şey də onu mübarizədən saxlayıb əyləndirə bilməz. Allahın əmrini yerinə yetirmək üçün dünyanın ən gözəl nemətlərini buraxıb bir anda özünü ölüm təhlükəsinin içinə ata bilər. Əksinə bir rəftar isə, insanın malını və canını satmadığını, hələ onları sahibləndiyini göstərər ki, sonu hüsrandır. Allah bu hökmü verər:

(Ya Rəsulum!) De: “Əgər atalarınız, oğullarınız, qardaşlarınız, övrətləriniz, qəbiləniz (qohumlarınız), qazandığınız mallar, kasad olmasından qorxduğunuz ticarət, xoşunuza gələn məskənklər sizə Allahdan, Onun Peyğəmbərindən və Allah yolunda cihaddan daha əzizdirsə, Allahın əmri (əzabı) gəlincəyə qədər gözləyin. Allah fasiqləri doğru yola yönəltməz! (Tövbə Surəsi, 24)

Bu iman və bu şüur Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)a tabe olan səhabələrdə o qədər güclü idi ki, döyüşə getməkdən çəkinmək bir tərəfə dayansın, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in yanında döyüşə gedə bilmək üçün hər yolu sınayan, getmək imkanı olmadığında isə kədərindən ağlayanlar vardı. Allah, bu saleh möminlərlə mübarizədən qaçan kəslər arasındakı fərqi belə xəbər verər:

Allaha və Onun Peyğəmbərinə sadiq qalmaq (heç bir pisliyə meyl etməmək) şərtilə, acizlərə (qocalara və anadan gəlmə zəiflərə), xəstələrə və (cihad yolunda) sərf etməyə bir şey tapa bilməyənlərə (cihadda öz xərcini təmin etməyə qadir olmayanlara döyüşə getməməkdə) heç bir günah yoxdur. Yaxşı işlər görənləri də (üzrlü səbəbə görə evdə qaldıqda) məzəmmət etməyə heç bir əsas (lüzum) yoxdur. Allah bağışlayandır, rəhm edəndir!

(Döyüşə getməyə minikdən ötrü) yanına gəldikdə: “Sizin minməyiniz üçün bir heyvan tapmıram”, - deyərkən (cihad yolunda) sərf etməyə bir şey tapa bilmədikləri üçün kədərdən gözlərindən yaş axa-axa geri dönənlərdə heç bir günah yoxdur!

Ancaq varlı olduqları halda (döyüşə getməmək üçün) səndən izin istəyənlər məzəmmətə layiqdirlər. Onlar (cihada getməyib) arxada qalanlarla (qadınlar və uşaqlarla) bir yerdə qalmağa razı oldular. Allah onların ürəklərini (qazandıqları günaha görə) möhürləmişdir. Buna görə də onlar (başlarına gələcək müsibəti) bilməzlər! (Tövbə Surəsi, 91-93)

BOŞALMAMA, KƏDƏRLƏNMƏMƏ, HÜZNƏ QAPILMAMA

Mömin, Allah yolunda uzun və çətinlikli bir mübarizə icra edər. Qarşısında çox dəfə özündən texniki olaraq daha güclü, daha izdihamlı görünən kəslər vardır. Ancaq yenə də Allah, Quranın yolunu izlədikləri müddətcə, bu kəslərə qarşı möminləri üstün edər.

Bu müvəffəqiyyətin sirlərindən biri, möminlərin əsla boşalmadan, şövq və həyəcanla mübarizələrini davam etdirmələridir. İnkarçılar isə belə ola bilməzlər; dünyaya olan bağlılıqları, qorxuları, zəiflikləri, inancsızlıqları səbəbiylə, bir çətinlik qarşısında əhvalları pozular və boşalarlar. Möminlər isə Allahın ayələrində bildirdiyi üzrə qəti qalib olacaqlarını bilmənin verdiyi şövqlə və Allahın ürəklərini sağlamlaştırması sayəsində, zəifliyə qapılmazlar. Quranda, iman edənlərin bu xüsusiyyəti belə izah edilər:

Neçə-neçə peyğəmbər bir yığın allahpərəstlə (Allah adamı ilə) birlikdə (düşmənə qarşı) vuruşmuşlar. Lakin onlar Allah yolunda çəkdikləri müsibətlərə görə nə zəiflik, nə acizlik göstərmiş, nə də (kafirlərə) boyun əymişlər. Allah səbr edənləri sevər! (Al-İmran Surəsi, 146)

Ancaq üstdəki ayədən də aydın olduğu kimi, möminlərin də zəifliyə qapılmamaq, mübarizə əzmini dəstək olmaq üçün Allaha dua etmələri lazımdır. Çünki nəfs, insanı zəifliyə sürüməyə çox meyllidir. Şeytan da bir tərəfdən davamlı pıçıldadığı vəsvəsələrlə eyni məqsəd üçün çalışar. Mömin birliyinin arasına girmiş olan ikiüzlü münafiqlər də, uyğun mühit tapdıqlarında, eyni təlqinlərdə olarlar. Məsələn döyüş əsnasında Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in səhabələrinə O zaman onlardan bir tayfa: “Ey Yəsrib (Mədinə) əhli. (Burada) sizin üçün duracaq bir yer yoxdur, (evinizə) qayıdın!” – demişdi. Başqa bir dəstə isə: “Evlərimiz açıqdır (kimsəsizdir, oğru girməsindən qorxuruq)” – deyə (geri qayıtmaq üçün) Peyğəmbərdən izin istəyirdi. Həqiqətdə evləri açıq (kimsəsiz) deyildi. Onlar ancaq (döyüşdən) qaçmaq istəyirdilər. (Azhab Surəsi, 13) deyənlər kimi, ümidsizlik və təxribat yaratmağa çalışarlar. Allah da bütün bu mənfi faktorlara qarşı möminləri xəbərdar edər: (Ya Rəsulum!) Sən (çətinliklərə, əziyyətlərə) səbr et. Şübhəsiz ki, Allahın (sənə verdiyi zəfər) vədi haqdır. Qoy (axirətə) qəti inanmayanlar səni etinasızlığa sövq etməsinlər. (Səni yüngül hesab edib yerindən oynatmasınlar, səbirsizliyə, səbatsızlığa sövq edərək öz fikrindən və amalından döndərib risaləti təbliğ etməkdən daşındıra bilməsinlər!) (Rum Surəsi, 60) demişlər.

Mömin, Quran ayələrini ölçü alar, yalnız özündən məsul olduğunu bilir ve başqalarının zəif davranması ona təsir etməz. Qarşı tərəfin gücü də onu heç bir şəkildə qorxdurmaz. Bütün həyatı Allah üçündür və dolayısilə sonuna qədər də Allah rizası üçün ibadət etməyi davam etdirər. Allah ayələrində belə hökm etməkdədir:

(Ühüd müharibəsində baş vermiş bəzi hadisələrə görə) ruhdan düşməyin və qəmgin olmayın. Halbuki, əgər möminsinizsə, siz (Allah yanında inanmayanlardan) çox yüksəkdə durursunuz! (Al-İmran Surəsi, 139)

(Kafir) qövmü təqib etməkdə (ey müsəlmanlar!) zəiflik göstərməyin! Əgər siz (yaralarınızdan və səfərin çətinliklərindən) əziyyət çəkirsinizsə, onlar da sizin kimi əziyyət çəkirlər. Halbuki siz onların ummadıqlarını Allahdan umursunuz. Allah (hər şeyi) biləndir, hikmət sahibidir! (Nisa Surəsi, 104)

NAMAZDA HUŞU

Namaz insanın Allaha qulluq etdiyinin ən açıq ifadəsi olaraq böyük bir əhəmiyyət daşımaqdadır. İnsanı Allah qarşısında səcdəyə çatdıran bu ibadət Müsəlmanlıq əlamətidir.

Nə var ki bəzi insanların namaz qılmalarındakı məqsəd fərqlidir. Söz mövzusu kəslər bu ibadətlərini yerinə yetirərkən yalnız Allahın məmnuniyyətini qazanmaq məqsədində deyildirlər. Ayələrdə bu kəslərin ruh halı belə açıqlanar:

Vay halına o namaz qılanların ki, Onlar öz namazlarından qafildirlər (səhlənkarlıqları üzündən namazlarını vaxtlı-vaxtında qılmazlar); Onlar (namazlarında) riyakarlıq edər, (Maun Surəsi, 4-6)

Ayələrdə bildirildiyi üzrə bəzi insanlar namazı başqalarına "Müsəlman" olduqlarını göstərmək üçün qılmaqdadırlar və dolaysıilə savab qazanmaq bir tərəfə, böyük bir günah içinə düşməkdədirlər.

Namaz kimi əhəmiyyətli bir ibadəti Allah Qatında məqbul hala gətirən şey isə, edən adamın Allahın qarşısında səcdə etdiyini, ONA boyun əydiyini bilməsi və yalnız bu məqsədi daşımasıdır. Bu səbəblədir ki Allah, möminlərə "... Allaha könüldən boyun əyicilər olaraq (namaza) durun" (Bəqərə Surəsi, 238) əmrini verər.

Bir başqa ayədə isə möminlər belə təsvir edilər: "Onlar namazlarında huşu içində olanlardır". (Muminun Surəsi, 2) Huşu, "hörmət dolu bir qorxu, yumşalma, dərin bir hörmət" mənasını verməkdədir. Bu vaxt, Ərəbcədə hər ikisi də "qorxu" mənasını verən "huşu" və "havf" sözlərinin arasındakı incə fərqə də diqqət yetirmək lazımdır: Havf, sadə bir qorxudur. Quranda inkar edənlər və heyvanlar üçün istifadə edilər. Möminlərin Allaha qarşı duyduqları qorxu isə, ağlın və vicdanın bir nəticəsi olaraq ortaya çıxan və hörmət dolu, içli bir qorxunu ifadə edən "huşu" sözüdür. Namaz isə, ancaq huşu içində qılındığı zaman məqbul olar.

Belə bir namaz, insanın Allaha olan yaxınlığını və təqvasını artırar. İnsana mənən dəstək olar. Bir ayədə belə buyurulmaqdadır:

(Ya Rəsulum!) Quranda sənə vəhy olunanı oxu və (vaxtı-vaxtında) namaz qıl. Həqiqətən, namaz (insanı) çirkin və pis əməllərdən çəkindirər. Allahı zikr etmək (Allahın cəlalını və əzəmətini həmişə, hər yerdə yada salmaq), şübhəsiz ki, (savab etibarilə bütün başqa ibadətlərdən) daha böyükdür. Allah nə etdiklərinizi (bütün yaxşı və pis əməllərinizi) bilir! (Ənkəbut Surəsi, 45)

ALLAHI ÇOX ZİKR ETMƏK

İndiyə qədər toxunduğumuz bütün mömin xüsusiyyətləri və təməl imani mövzular, insanın özünü Allaha həsr etməsini, Allah üçün yaşayıb, Allah üçün mübarizə etməsini tələb etməkdədir.

Allaha həsr olunmuş bir həyat isə, əlbəttə Allahla yaxın bir dialoq qurulmadan mümkün olmaz. Bu dialoqun yolu isə, "zikr" yəni Allahı xatırlamadır. Mömin, "Ey iman edənlər, Allahı çox zikr edin" (Əhzab Surəsi, 41) hökmü gərəyi, gündəlik həyatının hər mərhələsində zikr və dua halında olmalı, verilən nemətlərə qarşı için-için şükür etməli, səhvləri səbəbindən bağışlanma diləməli, edəcəyi işlər üçün kömək istəməli və tez-tez Allahı təsbeh edib ucaltmalıdır. Mömini, Hz. İbrahim kimi "Allahla dost" edəcək olan ibadət, bu zikrdir. Bir ayədə, zikrin necə edilməsi lazım olduğu belə bildirilər:

Səhər-axşam yalvararaq, qorxaraq, səsini qaldırmadan ürəyində Rəbbini yad et və qafillərdən olma! (Əraf Surəsi, 205)

Quranda, “(Ya Rəsulum!) Quranda sənə vəhy olunanı oxu və (vaxtı-vaxtında) namaz qıl. Həqiqətən, namaz (insanı) çirkin və pis əməllərdən çəkindirər. Allahı zikr etmək (Allahın cəlalını və əzəmətini həmişə, hər yerdə yada salmaq), şübhəsiz ki, (savab etibarilə bütün başqa ibadətlərdən) daha böyükdür. Allah nə etdiklərinizi (bütün yaxşı və pis əməllərinizi) bilir!” (Ənkəbut Surəsi, 45) buyurulmaqdadır. İbadətlər Allah xatırlanaraq və Allahın razılığı düşünülərək edilməzsə qarşılıqsız bir əməl halına gələ bilərlər. Bu səbəblə Quranda, peyğəmbərlərin xüsusiyyətləri izah edilərkən, Allahı zikr etmələrinə sıxlıqla diqqət çəkilər. Sad Surəsi 30-cu ayədə, "Biz Davuda Süleymanı hədiyyə etdik. O, nə gözəl qul idi. Çünki o, (daim Allaha) yönəlib-dönən biriydi" buyurulmaqdadır.

BİR BİRLİKLƏ QARŞILAŞILDIĞINDA ALLAHI ÇOX ZİKR ETMƏK

İman edən bir insanın həyatındakı ən əhəmiyyətli vəzifəsi Allaha ibadətdir. Bu ibadətin ən əhəmiyyətli qisimlərindən biri isə, Allahın seçib bəyəndiyi din əxlaqını təbliğ edərək və Quranda bildirildiyi üzrə, "şeytanın təriqətiylə" mübarizə edərək edilməkdədir. Bu mübarizə isə, dərhal hər vaxt son dərəcə çətinlikli və şiddətlidir. Tarixdəki nümunələrinə baxdığımızda Müsəlmanların qarşısındakı kəslərin həm say tərəfindən həm də mal tərəfindən üstün olduqlarını görərik.

Ancaq iman edənlər buna fikir verməzlər. Çünki bilməkdədirlər ki, zəfər, say ya da vasitə üstünlüyüylə deyil, ancaq Allahın verməsiylə olar və Allah onu dilədiyinə verər. Necə ki İslam Tarixi də ayədəki, "Nə qədər kiçik birlik, daha çox olan bir birliyə Allahın icazəsiylə qalib gəlmişdir; Allah səbr edənlərlə bərabərdir" (Bəqərə Surəsi, 249) hökmünün sirriylə qazanılmış zəfərlərlə doludur. Zəfəri gətirən, imandır. İnkarçıların bilmədiyi və heç bir zaman da qavraya bilməyəcəyi bu qəribə həqiqət, Quranda belə açıqlanar:

Ey iman gətirənlər! Bir dəstə (kafir dəstəsi) ilə üz-üzə gəldikdə möhkəm olun və Allahı çox yada salın ki, nicat tapasınız! (Ənfal Surəsi, 45)

AYƏLƏRİ VƏ HİKMƏTİ AĞILDA TUTMAQ

Müzzəmmil Surəsi 73-cü ayəsində bildirildiyi kimi gün boyunca möminlər üçün uzun işlər vardır.

İman edən bir insan etdiyi iş nə olursa olsun Allahla olan əlaqəsini itirməz. Quranda özünə nəsihət edilən əxlaqı göz ardı etməz. Bir ayədə iman edənlərin bu xüsusiyyəti belə izah edilər:

O kəslər ki, nə ticarət, nə alış-veriş onları Allahı zikr etməkdən, namaz qılmaqdan və zəkat verməkdən yayındırmaz. Onlar qəlblərin və gözlərin haldan-hala düşəcəyi (dəhşətdən ürəklərin duymaqdan, gözlərin görməkdən qalacağı) bir gündən (qiyamət günüdən) qorxarlar. (Nur Surəsi, 37)

Bu xüsusiyyətin əhəmiyyətli bir parçası isə, Allahın ayələrini ağılda tutmaq, Quranın hikmətini əsla unutmamaqdır. Ayədə, peyğəmbər yoldaşlarına verilən "Evlərinizdə oxunmaqda olan Allahın ayələrini və hikməti xatırlayın. Şübhəsiz Allah, lətifdir, xəbərdar olandır." (Azhap Surəsi, 34) əmri, şübhəsiz bütün möminlər üçün yol göstəricidir. Mömin, Allahın ayələrini düşündüyü müddətcə, xarici dünyada bunların təcəllilərini görəcək və Allaha daha çox yaxınlaşacaq.