ƏSAS SƏHİFƏ SAYT HAQQINDA ƏLAQƏ
Pisman Olmadan nce - Harun Yahya

ПЕШМАН
O
ЛМАМЫШДАН
OНЧЕ


ИНСАНЫН ДЦНЙАДА ЙАШАДЫЬЫ ПЕШМАНЧЫЛЫГ

Юз Ряббинизя цз тутуб тювбя един вя сизя язаб эялмямиш Она итаят эюстярин! Сонра сизя бир кюмяк едян олмаз. Сиз hеч билмядийиниз hалда, гяфлятян язаб сизя эялмяздян яввял Ряббиниздян сизя назил едилмиш ян йахшы кяламын ардынъа эедин. (Зумяр, 39/54-55).

Инсан бир тяцкя иля гаршылашанда онун виъданы hейрятамизсцрятля hяр шейин hесабыны апармаьа башлайыр. Дцнйада йашадыьы юмря вя бу мцддят ярзиндя эюрдцйц ишляря бир-бир гиймят верир. Яэяр дцнйада йахшы ишляр эюрмяйибся, Аллаhын дининя табе олмайыбса, hямин ан ону чох бюйцк пешманчылыг сарыр. Чцнки hяйаты бойу hеч дцшцнмядийи эерчякляр бир анда бцтцн йюнляриля инсанын эюзц юнцндян кечир. Бялкя дя юмрцндя биринъи дяфя юлцмцн hягигятян чох йахын олдуьуну анлайыр. Дцнйадайкян ъянняти газанаъаг шякилдя юмцр сцрмядийини вя гапылдыьы пешманчылыг hиссинин дя бу сябябдян мейдана эялдийини дцшцнцб, мясяляни дярк едир. Аллаhа гаршы етдийи нанкорлуьу баша дцшцр вя бу hярякятляринин явязсиз галмайаъаьыны да чох йахшы hисс едир. Щямин ана гядяр hеч вахт йашамадыьы горху hисси ону бцрцмяйя башлайыр. Беля бир вязиййятдян ону анъаг Аллаhын гуртара биляъяйини артыг гаврайыр. Тяцкянин совушмасы цчцн Аллаhа йалварыр, она дуалар едир. Яэяр бяладан гуртулса, чякдиклярини hеч вахт унутмайаъаьына, Аллаhа шцкр едяъяйиня вя сонракы hяйатыны бу hягигятляря эюря низамлайаъаьына сюз верир. Йетяр ки, гуртулсун вя ялиня бир дя йашамыны сцрдцрмяк имканы дцшсцн...

Амма инсанларын яксяриййяти дцшдцйц тяцкяли вязиййятдян чыхандан сонра вердийи сюзя садиг галмыр. Аллаhын ону бяладан гуртармасына ряьмян, йенидян яввялки вязиййятиня гайыдыр. Юлцмля эюз-эюзя эяляндя гябул етдийи hягигятляри бир андаъа йаддан чыхарыр. Щисс етдийи пешманчылыг вя тяслимчилик йерини яввялки нанкорлуьа верир. Тяцкя совушандан сонра санки бир гядяр яввял Аллаhа дуа едян вя пешманчылыг йашайан юзц дейилмиш кими, Аллаhдан цз чевирир. Яввялки hяйатыны сцрдцряряк, бялкя дя дцнйайа даhа чох баьланараг, йашамаьа давам едир. Аллаh беляляринин руhи вязиййятини Гуранда бу мисалларла ачыгламышдыр:

Гуруда да, дяниздя дя сизя hярякят верян Одур. Сиз эямидя оларкян, эямиляр онлары хош бир кцлякля апараркян вя онлар буна севинян заман шиддятли туфан гопараг, онларын цстцня hяр тяряфдян дальалар эялди вя онлар еля зянн етдиляр ки, артыг ишляри битмишдир. Онда онлар иманда Аллаhа сядагят эюстяряряк Ону чаьырдылар: Яэяр бизи бундан хилас етсян, шцкр едянлярдян оларыг. О, онлары хилас етдикдя ися онлар дярhал hагсыз олараг, йер цзцндя азьынлыг тюрядярляр. Ей инсанлар! Сизин азьынлыьыныз бу дцнйа hяйатынын ляззяти кими ялейhинизядир. Сонра сиз Бизя гайыдаъагсыныз вя Биз ня етдикляриниздян сизя хябяр веряъяйик. (Йунус, 10/22-23).

Яэяр дяниздя сизя бир бяла тохунарса, Аллаh истисна олмагла, бцтцн ибадят етдикляриниз йох олуб эедярляр. Сонра ися О сизи хилас едиб гуруйа чыхарарса, сиз цз дюндярярсиниз. Щягигятян дя инсан нашцкцрдцр. (Исра, 17/67-68).

Айялярдя дя билдирилдийи кими, яъяба, инсан бир тяцкядян ъаныны гуртарандан сонра охшар, йахуд башга ъцр тяцкяйля гаршылашмайаъаьындан, гаршылашса да, йенидян гуртулаъаьындан яминдирми? Ялбяття, бундан ямин олмаг мцмкцн дейил. Цстялик, гуртулса да, hеч бир шей дяйишмяз. Чцнки онун йашамасы цчцн верилян мцддят баша чатдыгдан сонра мцтляг юляъяк. Онда да ейни пешманчылыьы йашайаъаг, лакин бу пеманчылыьын она файдасы олмайаъаг.

Бурада бяhс олунанлар яслиндя, диндян узаг йашайан бцтцн инсанларын малик олдуглары мцштяряк руh hалыдыр. Аллаh Гуранын башга айяляриндя бу инсанларын вязиййятлярини бизя беля хябяр верир:

Инсана бир хятяр тохундугда, бюйрц цстя узанмыш вязиййятдя дя, айаг цстя дя Бизи чаьырар. Биз хятяри ондан совушдурдугда ися о чыхыб эедяр, санки Бизи она тохунмуш хятяря эюря hеч чаьырмамышды. Тутдуглары ямялляр hяддини ашанлар цчцн беля бянзядилмишдир! (Йунус, 10/12).

Инсанлара бир зийан тохунан заман юзляринин Ряббиня цз тутараг, Ону кюмяйя чаьырарлар. Сонра Юзцндян онлара бир мярhямят даддыран кими онларын бир дястяси юз Ряббиня шярик гошар. (Рум, 30/33).

Эюрцндцйц кими, айялярдя дя бяhс олунан инсанлар бир сыхынтыйла цзляшдикляри заман Аллаhа цз тутурлар. Анъаг тяцкядян гуртуландан сонра бир анда Аллаhа вердикляри сюзц унудараг, нанкорлуг едирляр. Бурадан айдын олур ки, инсанларын йашадыглары пешманчылыг гаршылашдыглары тяцкя анындакы чарясизликляриндян доьур. Щалбуки, йухарыда да билдирдийимиз кими, Аллаhа инанан инсанларын йашадыглары файдалы пешманчылыг беля дейил. Щягиги пешманчылыг бир анда унудулмайан, инсаны hярякятя эятирян, hятта бязи вахтлар онда ваъиб дяйишикликляр едян бир hиссдир. Цряйиндя сямими бир пешманчылыг hисс едян адам hяйатынын она баьышланан сонракы дюврцнц Аллаhын ризасына уйьун йашайар. Шяртляр дяйишяндя вя она йени фцрсят вериляндя, гятиййян яввялки вязиййятиня дюнмяз. Чцнки беля нанкорлуьун Аллаhын айяляриндя дя билдирилдийи кими, юзцнцн ялейhиня олаъаьыны биляр.

Айялярдя гейд олунан эямидяки инсанларын психолоэийасыны Аллаh бцтцн инсанлара ибрят олараг эюстяриб. Чцнки бу, hяр бир инсанын няфсиндя олан мейлдир. Еля ися, hяр инсан няфсинин бу мянфи хцсусиййятиндян имтина етмяли, айялярдя эюстярилян инсанларын hалындан ибрят эютцряряк, виъданы гаршысында сямими hесабат вермялидир. Йяни бунлары фикирляшмялидир:

Мян буна бянзяр бир вязиййятля гаршылашсам, hансы руhи вязиййятдя олардым? Нялярдян пешман олар вя мяня эялян тяцкядян гуртулдуьум тягдирдя, няйи дяйишдиряъяйимя даир Аллаhа сюз верярдим? Нялярдян узаглашар, hансы гярарларымы сямимиййятля йериня йетирмяйя башлайардым?.

Инсанын бунлары фикирляшмяси вя доьру гярар вермяси цчцн мцтляг тяцкяли вязиййятя дцшмяси лазым дейил. Щятта беля бир тяцкяйля гаршылашмадыьы цчцн hеч ким алданмамалыдыр. Бялкя дя бу эцн беля вязиййятя дцшмяйяъяйини дцшцнян инсанын башына чох йахын вахтларда буна охшар бир иш эяляъяк. Йахуд, бялкя дя юмрцнцн ахырына гядяр hеч бир тяцкяйля цзляшмяйяъяк. Амма гяти олан бир шей вар ки, онун цчцн тягдир едилян юлцм аны эялиб чатан кими юлцм мяляклярини йанында эюряъяк. Юлцмцн hягигят олдуьуну эюряндя ися, яэяр Аллаhын ризасына уйьун йашамайыбса, мцтляг пешман олдуьуну hисс едяъяк.

Бу пешманчылыгла дцнйада да, ахирятдя дя гаршылашмамаг цчцн дцнйада йериня йетириляъяк тяк мясяля Аллаhа цз тутмаг, Ону севмяк, Ондан чякинмяк, Онун Гуранда билдирдийи ямрляри йашамына тятбиг етмякдир. Юлцм чох йахындыр. Еля ися, инсан едяъяклярини hеч бир шякилдя эеъикдирмямяли, вердийи гярарлары да сябр вя ирадяйля hяйата кечирмялидир. Аллаhа олан йахынлыьынын, сямимиййятинин юлчцсц ися чарясизлик вя тяцкя анында Аллаhа цз тутуб, иман эятирян адамын эюстярдийи йахынлыг вя сямимиййят гядяр олмалыдыр. Щямчинин бу йахынлыг вя сямимиййяти галан бцтцн юмрц бойунъа давам етдирмялидир.

Инсанларын йаддан чыхармамасы ваъиб олан ян ясас hягигят будур: инсанын дцнйада йашамасынын ясл мягсяди Аллаhын разы олдуьу бяндя олмагдыр. Бунун хариъиндяки hяр шей -газандыьы мцвяффягиййятляр, саhиб олдуьу мал-мцлк, аиляси, ятрафы, мягамы Аллаhа йахынлашмаг цчцн анъаг бир васитядир. Бунларын она Аллаhа шцкр етмяси, Она цз тутмасы цчцн верилдийини йаддан чыхарыб вя йа фяргиндя олмайыб, садяъя бу васитяляри ялдя етмяйи гаршыларына мягсяд гойанларын ися етдикляри hяр шей боша чыхаъаг. Дцнйада ялдя етдикляри мцвяггяти файдалар hямин инсанлара ахирят эцнцндя hеч ня газандырмайаъаг. Цстялик, Аллаh даhа чох беляляринин hцсрана дцчар олаъагларыны бир Гуран айясиндя беля ачыглайыр:

 

Де: Ямялляриня эюря ян чох зийана дцшянляр барясиндя сизя хябяр верякми? О кясляр ки, юзляри йахшы ишляр эюрдцклярини эцман етдикляри hалда, онларын дцнйа hяйатындакы ъяhдляри боша чыхмышдыр. Бунлар юз Ряббинин айяляриня вя онунла эюрцшя инанмайан вя буна эюря ямялляри hядяр эетмиш кяслярдир. Гийамят эцнц Биз онлар цчцн hеч мизан-тярязи дя гурмайаъаьыг. (Кяhф, 18/103-105).

Яэяр инсан дцнйадакы hалы, давранышлары вя яхлагыйла Аллаhы разы саларса, Аллаh ону дцнйада да, ахирятдя дя горуйаъаг. Анъаг дцнйада икян бу фцрсяти ялиндян бурахарса, юлцм мялякляри йанына эяляндя артыг дцзялдя билмяйяъяйи сяhвляри анлайаъаг вя сонсуза гядяр сцрян бир пешманчылыг ичиндя йашайаъаг. Гуранда Ряббинин hцзуруна чыхарыланда етдикляриня эюря пешман олан инсанларын етирафы беля билдирилир:

О, дейяъякдир: Каш hяйатым цчцн яввялдян тядарцк едяйдим! (Фяър, 89/24).

...Каш юз Ряббимя hеч кими шярик гошмайайдым! (Кяhф, 18/42).

...Каш мян пейьямбярля бирэя йол тутайдым! (Фурган, 25/27).

Етдикляриня эюря пешман олуб, чарясизлик ичиндя бу сюзляри сюйлямяк истямяйян hяр бир инсан вахт итирмядян, еля инди ону йарадан Ряббиня цз тутмалы вя Онун истядийи шякилдя йашамыны давам етдирмялидир. 

Дцнйадакы пешманчылыгдан ибрят

эютцрмяк лазымдыр

Дцнйа hяйаты инсанларын ъяннятдяки нюгсансыз вя сонсуз hяйаты газана билмяляри цчцн верилмиш чох яhямиййятли бир фцрсятдир. Бу фцрсятдян истифадя едя билмяйяряк диндян узаг йашайан инсанлар ися йухарыда да гейд етдийимиз кими, ахирятдяки язабы эюряндя, мцтямади олараг дцнйада кечирдикляри hяр дягигянин пешманчылыьыны йашайаъаглар. Чцнки бу инсанлар дцнйада кифайят гядяр тянбеh едилмиш, ъяннятин вя ъяhяннямин мювъудлуьу барядя хябярдар олунмушдулар. Онлара hансы давранышларынын неъя нятиъя веряъяйи билдирилмишди. Анъаг бу эедяр-эялмяз сона вармамышдан яввял дцнйада йашадыглары мцддятдя Аллаh инсанлара пешманчылыьын неъя бир hисс олдуьуну даддырыр. Юлцмдян яввял бялкя дцшцня вя hягигяти эюряляр дейя, пешманчылыг hиссини онлара мцтляг йашадыр.

Бунунла йанашы, пешманчылыьы ичляриндя йашайан инсанлара сяhвлярини вя йанлыш давранышларыны дцзялдя билмяляри цчцн вахт да верир. Щяр инсан дцнйада икян hяйатыны Аллаhын ондан истядийи кими гурмаг вя тювбя едяряк, галан hяйатыны Аллаhы разы салаъаг шякилдя давам етдирмяк имканына маликдир.

Бу бахымдан, дцнйада йашанан пешманчылыг hисси яслиндя инсанлара Аллаh тяряфиндян верилмиш чох бюйцк фцрсятдир. Чцнки яэяр пешманчылыгдан сонра Аллаhа цз тутурларса, Аллаh инсанларын бу сямимиййятинин явязиндя онлары ябяди олараг хилас едир. Анъаг яксиня, Аллаhдан эялян бу тянбеh вя фцрсятляря яhямиййят вермяйяряк, вахтларыны неъя эялди кечирирлярся, ъязалары сонсуза гядяр гуртула билмяйяъякляри ябяди бир пешманчылыг вя язаб олур.

Сяhв едиб, сонра пешман олан инсанлар hаггында Гуранда чохлу мисаллар эюстярилир. Йашадыглары пешманчылыг бу инсанлардан бир гисмини Аллаhа йюнялтмиш, диэярляринин ися hяйатларында бир дя ейни сяhвляри тякрар етмяляриня шяраит йаратмышдыр. Бир гисим дя мцяййян вахт кечяндян сонра йашадыьы сыхынтылары йаддан чыхармыш, яввялки цсйанкар вязиййятиня гайытмышдыр.

Инсанларын сяhвляриня эюря чякдикляри пешманчылыьын онлары тювбяйя мяъбур етмясиня вя доьру йола йюнялтмясиня нцмуня кими Гуранда Щз. Пейьямбяримиз дюврцндя мцбаризядян кянарда галан цч няфяр эюстярилир:

Аллаh пейьямбярин, црякляри аз гала башга тяряфя мейл етдикдян сонра чятин анда онун ардынъа эетмиш бязи мцhаъирлярин вя янсарларын тювбялярини гябул етди. Сонра бир даhа тювбялярини гябул етди. Ахы Аллаh онлара гаршы шяфгятлидир, ряhмлидир!. Дюйцшдян эери галмыш цч няфярин дя тювбясини гябул етди. Йер юз эенишлийи иля онлар цчцн дараланда, црякляри сыхыланда вя Аллаhдан башга бир сыьынаъаг олмадыьыны дцшцняндя, Аллаh онларын тювбялярини гябул етди ки, онлар яввялки вязиййятя дюнсцнляр. Ахы Аллаh тювбяляри гябул едяндир, мярhямятлидир. (Тювбя, 9/117-118).

Йухарыдакы айялярдя дя эюрцндцйц кими, о дюврдя пейьямбярдян дала галан цч няфяр дахилян чох пешман олмушдулар. Анъаг бу hиссдян гуртулмаг цчцн йеэаня йолун йеня Аллаhа сыьынараг, тювбя етмяк олдуьуну да баша дцшмцшдцляр. Щягиги пешманчылыг инсанлары тез бир заманда hярякятя эятирян, онлары дяйишдирян, сяhвлярини дцзялтмяйя истигамятляндирян пешманчылыгдыр. Беля сямими пешманчылыгла инсанлар hяйатларынын галан hиссясини Аллаhын разылыьына уйьун йашайаъаг вя Аллаhын баьышлайан вя мярhямятли олдуьуну эюрмяйя цмид едяъякляр. Чцнки Аллаh тювбяляри гябул едяр вя сяhвлярини дцзялдян бяндялярини баьышлайар:

Тювбя едиб иман эятирян вя ямялисалеh оланлардан башга; Аллаh бунларын пис ямяллярини йахшылары иля явяз едяр. Ахы Аллаh баьышлайандыр, ряhмлидир. Ким тювбя едиб ямялисалеh оларса, о, Аллаhа доьру цз тутмуш олар. (Фурган, 25/70-71).

Пис ямялляр тутуб, сонра тювбя едяряк иман эятирянляр, hягигятян сянин Ряббин бундан (тювбядян) сонра баьышлайандыр, ряhмлидир. раф, 7/153).

Щягигятян дя Мян тювбя едяни, ямялисалеh олуб сонра дцз йолла эедяни баьышлайанам. (Таhа, 20/82).

Ейни заманда, Гуранда пейьямбяр эюндярилян гювмлярин етдикляри бюйцк сяhвляря эюря пешман олдуглары да билдирилир. Мясялян, Щз. Мусанын Тур даьына эетмясиндян истифадя едян гювмц Аллаhы унудуб, бир hейкяля ситайиш етмяйя башламыш, анъаг hярякятляринин бюйцк сяhв олдуьуну биляндя, чох пешман олмушдулар. Гювмцн ичиня долан бу пешманчылыг Гуран айяляриндя беля билдирилир:

Мусанын тайфасы ондан сонра юз бязяк шейляриндян бюйцртцсц олан бир бузов hейкяли дцзялдиб, юзляриня танры эютцрдц. Бяс онлар эюрмцрдцляр ки, о, ня онларла данышыр, ня дя онлара дцз йол эюстярир? Ону юзляриня танры эютцрдцляр вя залым олдулар. (Яраф, 7/148-149).

Гуранда бу мювзуда эюстярилян башга бир мисал ися баь саhибляри иля баьлыдыр. Баь саhибляри Аллаhын немят олараг вердийи баьы юзлярининки сайыб гцррярлянмиш вя Аллаhа шцкр етмяйи унутмушдулар. Лакин бундан сонра эялян язаб онларын бу давранышларына эюря пешман олмаларына вя Аллаhа цз тутмаларына сябяб олмушду:

Биз онлары вахтиля баь саhиблярини сынадыьымыз кими сынадыг. О заман баь саhибляри анд ичмишдиляр ки, сяhяри ачан кими эедиб онун мейвялярини дяряъякляр. Онлар hеч бир истисна йери дя гоймамышдылар. Онлар йухуда икян сянин Ряббиндян о баьа бир бяла цз верди вя баь йаныб гапгара олду. Сяhяр тездян онлар бир-бирилярини сяслядиляр: Яэяр мейвя дяряъяксинизся, баьыныза еркян чыхын. Онлар араларында хысын-хысын даныша-даныша йола дцзялдиляр: Орайа -сизин йаныныза бу эцн hеч бир касыб сохулмасын. Вя онлар буна гадир олдугларыны эцман едяряк, сяhяр йола чыхдылар. Баьы эюряндя ися дедиляр: Биз hягигятян дя азмышыг! Йох, биз hятта баьымыздан мяhрум олмушуг! Онлардан инсафлысы деди: Мяэяр мян сизя демядимми ки, Аллаhа тярифляр дейясиниз!. Онлар дедиляр: Ряббимизя тярифляр олсун, биз hягигятян дя hагсызлар олмушуг!. Онлар бир-бириляриня тяня вурмаьа башладылар. Дедиляр: Вай hалымыза! Биз hядди ашанлардан олмушуг. Бялкя Ряббимиз баьдан даhа йахшысыны бизя явяз веряр. Ахы Биз hяр шейи Ряббимиздян истяйирик.. (Гялям, 68/17-32).

Тяяссцф ки, инсанларын яксяриййяти дцнйада икян пешман олмалары вя тювбя едиб салеh ямялляр етмяляри цчцн эялян тянбеhляри шяраит вя шяртляр дяйишяндя, йеня бир фцрсят вериляндя тез йаддан чыхарырлар. Бу тянбеhи эюрмямязлик цзцндян яввялки вязиййятляриня гайыданларын тювбя етмядикляри мцддят ярзиндя нанкорлуглары явязсиз галмайаъаг.

Щз.Салеhин пейьямбяр олараг эюндярилдийи Сямуд халгынын башына эялянляр дя бу гябилдяндир. Аллаhын елчиси онлары ачыг шякилдя тянбеh етдийи, пешман олаъагларыны, язабла гаршылашаъагларыны билдирдийи hалда, онлар тякидля цсйан етмяйя давам етмишдиляр. Ялбяття, Аллаh вядиндян дюнмяздир вя бу инсанлара вяд етдийи язабы онлара эюстярмишдир:

Салеh деди: Бу, диши дявядир. Онун да, сизин дя hяр эцн чешмядян су ичмяк цчцн мялум вахтларыныз вардыр. Она язиййят вермяйин, йохса бюйцк эцнцн язабы сизи йахалайар. Онлар ися ону кясдиляр, сонра пешман олдулар. Онлары язаб йахалады. Щягигятян бунда бир ибрят вардыр, онларын чоху ися инанмыр. Щягигятян, сянин Ряббин гцдрятлидир, ряhмлидир. (Шцара, 26/155-159).

Йадда сахлайын ки, Аллаh сонсуз ядалят саhибидир. Едилян hеч бир хятаны явязсиз бурахмаз. Анъаг Онун разы галмасындан ютрц едилян эюзял ямяллярин явязини бир нечя гат артыгламасы иля верир. Сямими пешманчылыг дуйараг Она цз тутан hяр бир кяси гуртараъаьыны вя ону ряяти, ъяннятиля мцкафатландыраъаьы hагда мцждяляйир. Бу вязиййятдя инсанын юзц-юзцня бу суалы вермяси лазымдыр: Дцнйада йашадыьын мцвяггяти бир пешманчылыьын ня гядяр бюйцк сыхынты вердийини билдийин hалда, сонсузадяк давам едяъяк пешманчылыьы йашамаьын дцзэцндцрмц? Цстялик, язабын бир ан да олса, йцнэцлляшдирилмяйяъяйи ъяhянням hяйатындакы пешманчылыьыйашамаг...

Ялбяття, hеч ким беля пешманчылыьы чякя билмяз. Бу вязиййятдя инсанын эюрмяли олдуьу иш мялумдур. Дцйада бу фцрсяти дяйярляндирмяк имканы hяля hяр инсан цчцн мювъуддур. Бу фцрсятдян истифадя едян инсан няинки ъяhянням язабындан гуртулаъаг, hям дцнйадакы, hям дя ъяннятдяки бцтцн немятлярин саhиби олаъаг. Бу немятляря говушмаг вя ъяhянням язабы чякмядян йашамаг истяйян hяр бир инсан hяйатыны Аллаhын разылыьыны газанмаг принсипи цзяриндя гурмалыдыр. Гейд-шяртсиз Онун дявят етдийи, гаранлыглардан нура чыхаран йолун йолчусу олмалыдыр:

Сизи зцлмятлярдян ишыьа чыхармаг цчцн хейир-дуасыны цзяринизя салан Одур. Онун мялякляри дя сизин цчцн дуа едирляр. О, мюминляря ряhм едяндир. Аллаhла эюрцшяъякляри эцн онларын илк ешидяъякляри сюз Салам олаъагдыр. О, онлар цчцн эюзял мцкафат hазырламышдыр. (Яhзаб, 33/43-44).