ƏSAS SƏHİFƏ SAYT HAQQINDA ƏLAQƏ
Kiyamet Gn - Harun Yahya

ГИЙАМЯТ

ЭЦНЦ


КАИНАТЫН ЮЛЦМЦНЦН АРДЫНЪА

Гийамят эцнц инсанларын hамысынын hягигяти ачыг эюрдцкляри андыр. Инкарчы бир инсан гаршылашаъаьына ясла инанмадыьы, hятта бу инамсызлыьы нятиъясиндя давамлы рядд етдийи вя hяйаты бойунъа дцшцнъясиндян гачдыьы ахирят hягигяти иля артыг гаршы-гаршыйадыр. Дцнйадакы йаныльысынын нятиъясини эюрмякдя, эери дюнцш чаряляри ахтармагда, амма бир нятиъя ялдя едя билмямякдядир. Дяhшятли бир агибятля гаршылашмышдыр вя етдикляринин пешманлыьыны бцтцн hягигяти иля hисс етмякдядир. Онларын бу психолоэийасы Гуранда бизя мцфяссял шякилдя анладылмышдыр.

Гийамят эцнц инсанлар "истясяляр дя, истямясяляр дя" Аллаhын Гуранда билдирдийи о эцня аид hадисяляри гаршыларында эюрмцшляр. Сурун цфцрцлцшцнц тайы-бярабяри эюрцнмямиш hадисяляр мцшайият етмиш, йер вя эюй парча-парча едилмиш, каинат ичиндяки ъанлыларла бирликдя йох олмушдур. Щяр шей йох олуб, бцтцн hадисяляр битдикдян сонра Аллаh эюйляри, йери вя инсанлары йени бир бичимдя тякрар йарадыр. Ялбяття, эюйляри, йери вя бцтцн алямляри йарадан Аллаh бунларын охшарларыны да йарадаъаг эцъя саhибдир:

"Мяэяр онлар эюйляри вя йери йарадан Аллаhын онлар кимисини йаратмаьа гадир олдуьуну эюрмцрлярми?! Аллаh онлар цчцн бир яъял мцяййян етди ки, она hеч бир шякк-шцбhя йохдур. Залимляр анъаг юз кцфрляриндя исрар едиб дурурлар" ("Исра" суряси, 99).

"Мяэяр онлар эюйляри вя йери йаратмыш вя онлары йаратмагдан йорулмамыш Аллаhын юлцляри дя дирилтмяйя гадир олдуьуну эюрцб анламырлармы? Бяли, О, hяр шейя гадирдир!" ("Яhгаф" суряси, 33).

Гийамят эцнцндя йашанаъаг hадисяляр ейниля Аллаhын Гуранда билдирдийи шякилдя йерин башга йеря, эюйлярин дя башга эюйляря чеврилмяси олаъаг. Инсанлар Аллаhын hцзуруна чыхарылаъаг, Онун гаршысында дцнйа hяйаты бойунъа етдикляринин hесабыны веряъякляр.

"Гийамят эцнц еля бир эцндцр ки, Jер башга бир йерля, эюйляр дя башга эюйлярля явяз олунаъаг вя онлар бир олан, галиб олан Аллаhын hцзурунда дураъаглар!" ("Ибраhим" суряси, 48).

Бу чох аьыр эцн Гуранда "дин эцнц", "hесаб вя ъяза эцнц", "ахирят эцнц" кими адларла гейд олунур. Бу эцн йенидян йарадылан эюй вя йер артыг ябяди hяйата аид олан мяканлардыр. Инсанларын hамысы йени бир йарадылышла тякрар дирилдиляъякляр. О эцн инкарчыларла мюминлярин мцтляг бир шякилдя бир-бириндян айрылаъаглары, ябяди йурдларына сювг едиляъякляри эцндцр. Инкарчылар да дахил олмагла кимся бу эцня йад дейилдир.

Иман эятирян вя дцнйадакы hяйаты бойунъа ахирят hяйатына hазырланан мюминляр бу эцн йашанаъаг hадисялярин даhа яввял Гуранда юзляриня ачыгландыьы шякилдя эюрцрляр. Мюминляр Аллаhын онлара вяд етдийиня говушманын раhатлыьы ичиндядир. Инкарчылар ися тярифсиз бир горху, пешманлыг вя нараhатлыг ичиндядир. Дцнйа hяйатлары бойунъа бир йандан бюйцк бир сцрятля Аллаhын эюндярдийи системя гаршы савашаркян, диэяр бир йандан да сездирмямяйя чалышсалар да яввялляр етдикляри сяhвин фяргиндя олублар. Унутдуглары бу hягигят артыг гаршыларындадыр. Дцнйада дайанмадан "Jа (яэяр) бу сюйлянянляр доьрудурса" дейя дцшцняряк бюйцк бир тяряддцд вя горху йашадыглары, шцбhяйя гапылдыглары hягигятля цз-цзядирляр. Сонсуз hяйатлары бойунъа йашайаъаглары, гаршысыны ясла ала билмяйяъякляри вя юзляриндян кянар едя билмяйяъякляри бюйцк язабын илк дягигялярини йашамаьа башлайыблар:

"Аллаhы неъя инкар едирсиниз ки, сиз юлц идиниз, О сизи дирилтди. О сизи йеня юлдцряъяк, сонра йеня дя дирилдяъяк вя даhа сонра сиз Она тяряф гайтарылаъагсыныз" ("Бягяря" суряси, 28).

 

Сура икинъи цфцрцлмя

вя дин (дирилиш) эцнц

"Елм вя иман саhибляри ися беля дейярляр: "Сиз Аллаhын китабында олан гийамят эцнц ня гядяр галдыныз. Бу, гийамят эцнцдцр, лакин сиз билмирдиниз!" О эцн залимляря цзрляри hеч бир файда вермяз яввял цмидлярини цзмцшдцляр. Вя онларын тювбя етмяляри дя истянилмяз!" ("Рум" суряси, 56-57).

Щз.Адямдян етибарян тарих бойунъа йашамыш инсанларын hамысы Аллаhын вя ахирятин варлыьы барядя хябярдар едилмиш, Аллаhын онлара эюндярдийи елчиляр васитясиля hагг олан диня дявят олунмушлар. Анъаг Гуранда билдирилдийи кими, аз бир топлумдан башга инсанларын чоху иман етмямиш, юзлярини Аллаhа вя онун елчисиня гаршы гоймушдулар. Бу инсанлар юлдцкдян сонра йенидян дириляъякляри hягигятини дя исрарла рядд етмишдиляр. Гуран бу инсанларын инкарыны бу айялярдя хябяр верир:

"Онлар: "Аллаh, юлян бир кимсяни дирилтмяйяъякдир!" - дейя Аллаhа мюhкям анд ичдиляр. Хейр! доьру вяд етмишдир. Лакин инсанларын яксяриййяти билмяз! Ихтилафда олдуглары мясяляляри изаh етсин вя инкар едянляр дя юзляринин йаланчы олдугларыны билсинляр" ("Няhл" суряси, 38-39).

"Яэяр сиз юзцнцз кими ади бир инсана итаят етсяниз, шцбhясиз ки, зийана уьрайарсыныз. О сизя юлцб торпаг вя сцр-сцмцк олдугдан сонра чыхарылаъаьынызымы вяд едир? Вяд олундуьунуз шей чох узагдыр, чох узаг! Бизим hяйатымыз йалныз бу дцнйададыр. Юлцр, дирилирик. Биз (юляндян сонра бир даhа) дирилдиляъяк дейилик!" ("Муминун" суряси, 34-37).

Инкар етмяляринин ян ясас сябяби дцнйа hяйатыны йашанаъаг йеэаня hяйат кими эюрмяляридир. Бу йанлыш мянтигин онлара юлцмля йохолма фикрини мягбул эюстярмяси чох илэинъдир. Jенидян дирилиши дя бу сябябдян гябул етмяз, Аллаhын Гуранда хябяр вердийи hадисяляри вя hесаб эцнцнц рядд едярляр. Щалбуки бцтцн ъанлыларын вя дцнйанын бир сону вар, hяйат юлцмля бирликдя сона чатыр. Тякрар дирилиши инкар едян гуллара гаршы Аллаhын дцнйада икян вердийи мисаллардан бир гисми Гуранда бу шякилдядир.

"Юз йарадылышыны унудуб: "Чцрцмцш сцмцкляри ким дирилдя биляр?!" - дейя, hяля Бизя бир мясял дя чякди. Де: "Онлары илк дяфя йохдан йарадан дирилдяъякдир. О, hяр бир мяхлугу чох эюзял таныйандыр! О йарадан ки, сизин цчцн йашыл аьаъдан од ямяля эятирди. Будур, сиз инди ондан од йандырырсыныз". Мяэяр эюйляри вя йери йарадан онлар кимисини йаратмаьа гадир дейилми?! Ялбяття гадирдир. Щяр шейи йарадан, билян Одур! Бир шейи истядийи заман буйуруьу она анъаг: "Ол!" - демякдир. О да дярhал олар. Щяр шейин hюкмц ялиндя олан Аллаh пак вя мцгяддясдир. Сиз дя Онун hцзуруна гайтарылаъагсыныз!" ("Jасин" суряси, 78-83).

"Онун гцдрят нишаняляриндян бири дя будур ки, сян йер цзцнц гупгуру эюрцрсян. Биз она йаьыш йаьдыран кими hярякятя эялиб габарар. Ону дирилдян, шцбhясиз ки, юлцляри дя дирилдяъякдир. Щягигятян, О, hяр шейя гадирдир!" ("Фуссилят" суряси, 39).

Инсанын йарадылышы йенидян дирилиш цчцн юзлцйцндя мцhцм бир дялилдир. Инсан тяк бир спермадан там мцтяшяккил вя мцкяммял бир ъанлы олараг мейдана эялир. Тяк бир hцъейрянин заман ичиндя, инсанын hяр hансы бир мцдахиляси олмадан дцшцня билян, эюря билян вя фикирляшя билян бир варлыг hалына эялмяси бир дирилишин чох ачыг яламятидир. Инсаны йохдан йарадан Аллаh гурумуш сцмцкляри дя топарлайыб йенидян дирилтмяйя гадирдир. Бу йарадылышы эюзарды едян инсанлар юз йарадылышларыны hеч диггятя алмадан, шейтани шякилдя бир ъясарят эюстяряряк юзлярини дирилишя гаршы гойа билирляр. Бу, бюйцк бир ъясарятдир. Инсан буну едяряк Аллаh гаршысында бюйцк бир мясулиййяти юз цзяриня эютцрцр. Ахирятдя ися йаланладыьы бу hягигяти ачыг-айдын бир шякилдя гаршысында эюряъяк. Гийамят эцнцн архасындан инсанлар онлара гийамят вахтынын эялдийини даhа яввял хябяр вермиш олан Сурун сясини даhа бир дяфя ешидяъякляр. Артыг бу ан инсанларын гябирляриндян чюля чыхараг йенидян дирилдикляри андыр. Инсанларын hамысы сонсузлуьу гаршыламаг цчцн айаьа галхмышдыр, ону эюзлямякдядир:

"Сур чалынаъаг, Аллаhын эюйлярдя вя йердя олан истядийи кимсялярдян башга, дярhал hамы йыхылыб юляъяк. Сонра бир даhа чалынан кими онлар галхыб мцнтязир олаъаглар!" ("Зумяр" суряси, 68).

 

Дин эцнцнцн хцсусиййятляри

Аллаh дярэаhында йерин, эюйцн вя инсанын йарадылышы ня гядяр асандырса, гийамят эцнцнцн эерчякляшмяси дя бунлар гядяр асан олаъаг. Гуранда hесаб вя ъяза эцнцнцн эерчякляшмяси "шцбhясиз" вя "мцтляг" кялмяляри иля билдирилир. Мцтляглик билдирян бу сюзляр мюминлярин ахирят гаршысындакы горхусуну вя дцнйадакы ъяhдини, сяйини артыраркян инкарчыларын гийамят hаггында шцбhя вя инкарына да ян ачыг ъавабдыр.

Кечмиш дюврлярдя олдуьу кими, эцнцмцздя дя дини рядд едян йа да hагг диндян айрылараг янянялярля бцтцнляшмиш батил бир дин йашайан инсанлар ъямиййятинин бюйцк бир гисмини тяшкил етмякдядир. Щалбуки нормал бир мцhакимя ихтийарына саhиб, дцшцня билян бир инсан цчцн ахирят эцнцнц еhтимал етмямяйин hяр hансы мянтиги бир истинадэаhы йохдур. Бцтцн елми фактлар да бизя дцнйанын сонунун йахынлашдыьыны хябяр верир. Буна бахмайараг инсанларын бир гисминин бу hягигяти эюзарды етмясинин сябяби Аллаhы лазымынъа таныйыб тягдир едя билмямяляри, hягиги ряhбяр олан Гурандан азмалары вя бу сябябля дя hюкм эцнцндя веряъякляри hесабы дцшцнмямяляридир. Аллаh горхусу иля hярякят едян мюминляр сцрятля йахынлашан бу агибятин ачыг-ашкар фяргиндя икян няфсини ряhбяр тутан инсанлар бу бюйцк hягигяти эюрмядян эялмякдядир. Аллаh Гуранда инсанлара бу hягигяти бу шякилдя хябяр верир:

"Де: "Аллаh сизи дирилдир, сонра юлдцрцр. Сонра да сизи гийамят эцнц бир йеря йыьаъагдыр. Она hеч бир шякк-шцбhя йохдур, лакин инсанларын чоху билмяз!"" ("Ъасийя" суряси, 26).

Дцнйа hяйаты бойунъа дяфялярля диня дявят едилдийи hалда hягигятляри эюрмядян эялянляр онлары эюзляйян дяhшятли агибяти анъаг дин эцнцндя там шякилдя дярк едя билиряр. Дцнйа hяйаты бойунъа рядд етдикляри hяр шейи гаршыларында эюрян инсанлар ачыг бир ойанма ичиндя олдугларыны ашкар эюряъякляр:

"Сян бундан гафил идин. Артыг бу эцн эюзцндян пярдяни эютцрдцк. Сян бу эцн сярраст эюрцрсян!" ("Гаф" суряси, 22).

Инсанларын бу бюйцк эцнц гаврайа билмямясинин сябяби няфсляринин йюнляндирилмясиня вя юз фикирляриня даhа чох эцвяниб юз мараг вя истякляриня баьлы олмасы вя бу "гяфлят" пярдясини галдыра биляъяк hягигятляря виъданларыны кор едяряк арха чевирмяляридир. Неъя ки, Гуранда Аллаh дцнйайа йюнялян, hявясиня табе олан, виъданыны динлямяйян инсанларын анлайышларынын олмадыьы Гуранын ифадяси иля десяк, гялблярин юртцляъяйини, бундан ютрц доьруну эюрцб айырд едя билмяйяъяклярини билдирмишдир. Щалбуки артыг Аллаhын варлыьына, бюйцклцйцня вя вяд етдикляриня юзляри дя ачыг бир шякилдя шаhиддирляр.

Бир инсан гийамятя вя о эцн йашанаъаг hадисяляря тяк бир анда инанмыш, бу еhтималын лабцдлцйцнц тякъя бир санийя цчцн дцшцнся, йашайаъаьы горхунун тярифини йапмаг олдугъа чятин олаъаг. Буну ян башдан рядд етмяк, hятта аьлына беля эятирмямяк, ахирятин варлыьыны еhтимал етмямяк инсанларын бюйцк бир бюлцмцнцн алданмасына сябяб олур. Онлары саран бу алданышла бир "йохолушу" гябул етмишляр. Jохолма еhтималынын горхунълуьуну да hеч дцшцнмядикляриндян гийамят эцнцня вя ахирятя инанмагданса бу фикри гябул етмяк онлара даhа асан эялмишдир. Шейтанын цсулу бах, будур. Инсанлары мцхтялиф цсулларла дцшцнмякдян чякиндиряр вя ясла чата билмяйяъякляри бюйцклцк истяйи вя малларыны артырма истяйи иля онлары алдадар. Инсанларын ахирятя гаршы гяфлят ичиндя олмасынын ян ясас сябяби будур. Ахирятдя гаршылашдыглары hягигятляр дя онлара пешманлыг вя тцкцрпядиъи бир горху эятиряъяк. Инсанлара даhа яввял хябяр верилян hягигят бцтцн ачыглыьы иля ортададыр. Артыг hесаб эцнцндян гачыш йохдур. Бу, инкарчылар цчцн hягигятян дя чох чятин бир эцндцр:

"Кафирляр бойунларыны габаьа узадыб ъарчыйа тяряф тялясяряк: "Бу ня чятин бир эцндцр!" - дейяъякляр" ("Гямяр" суряси, 8).

 

Юлцлярин мязардан чыхмасы

"Сур чалынаъаг, Аллаhын эюйлярдя вя йердя олан истядийи кимсялярдян башга, дярhал hамы йыхылыб юляъяк. Сонра бир даhа чалынан кими онлар галхыб (Аллаhын ямриня) мцнтязир олаъаглар!" ("Зумяр" суряси, 68).

Айядя дя билдирилдийи кими, hяр шей олуб битдикдян сонра Сурун сяси икинъи дяфя ешидилир. Бу икинъи сясля гябирлярдя оланлар чюля атылыр. О эцн Ряббинин ямриня гаршы диряня биляъяк, йа да бу ямри лянэидя биляъяк hеч бир эцъ вя йа инсан йохдур. О эцн торпаьын алтында олан инсанлар дцнйа hяйаты бойунъа hаггында тез-тез ешитдикляри, фягят бир чохунун инкар етдийи дирилиши гаршыларында эюрцр вя торпагдан чыхарылырлар. Гуранда бу аны анладан айялярдян бири бу шякилдядир:

"Эюйцн вя йерин Онун ямриндя дурмасы, сонра сизи биръя дяфя чаьыран кими дярhал йердян чыхмаьыныз да Онун гцдрят яламятляриндяндир" ("Рум" суряси, 25).

Сура икинъи дяфя цфцрцлмяси иля бирликдя дцнйанын башланьыъындан бяри йашамыш олан бцтцн инсанлар дирилмиш олаъагдыр. Артыг илк цфлянишдя инкарчыларда эюрцнян чашгынлыг юз йерини горху вя пешманлыьа вермишдир. Чцнки артыг кимся сонсузадяк йашайаъагмыш кими планлар гурдуьу дцнйада дейилдир вя hяр кяс башына эяляъякляри бцтцн ачыглыьы иля анламышдыр. Бу инсанлар арасында бу анда дцнйада йашайан бцтцн инсанлар вя ялбяття, сиз дя олаъагсыныз:

"Юзц дя чцрцмцш сцмцкляр олдуьумуз заманмы?!" Онлар дейирляр: "Еля ися бу зийанлы дюнцшдцр. Доьрудан да, о анъаг тяк бир дяhшятли сяс, нярядир! Онлар дярhал дцмдцз бир йердя олаъаглар!" ("Назиат" суряси, 11-14).

Инсанлар дцнйанын ябяди вар олаъаьыны дцшцняряк hярякят едирляр. Онларын hяйатлары бойунъа йашадыьы ян бюйцк йанлышлыглардан бири дя будур. Инсанларын дцнйайа бу дяряъядя баьланмасынын башлыъа сябябляриндян бири дя Аллаhын йер цзцндя йаратдыьы бу фювгяладя системин юзбашына ишляйя биляъяйини hесаб етмяляри вя эцнцн бириндя онун сона чатаъаьыны еhтимал етмямяляридир. Еля ися артыг ичиндя олдуглары мцhит юзляриня вяд едилян hягигятляри мцтляг бир формада ортайа гойур. Инкарчыларын hесаб етдийи кими, юлцм hяр шейи битирмямишдир, там яксиня, сонсуз hяйатын башланьыъы олмушдур. Дцнйа hяйаты бойунъа Аллаhын онлары чаьырдыьы hагг дини йаланлайан вя юлцнцн бир сон, бир йох олма олдуьуну сюйляйян инкарчылар hеч эюзлямядикляри бир анда торпагдан юзлярини чаьыран бу сясдян бюйцк бир дяhшятя дцшцрляр. Щяля ямял дяфтяри онлара верилмядийи вя башларына эяляъякляри там олараг йашамадыглары hалда инкарчылар "ейваh" дейяряк олдуглары йердян галхарлар. Бу гаршылашдыглары эцн дцнйа hяйаты бойунъа яслиндя мялуматлы олдуглары бир эцндцр. Гуранда "Jасин" сурясинин 52-ъи айясиндя бу инсанларын йашадыглары горху аны беля анладылыр:

"Онлар дейяъякляр: "Вай hалымыза! Бизи йатдыьымыз йердян ким галдырды? "Бу, Ряhманын мяхлугата буйурдуьу вяддир. Пейьямбярляр доьру дейирлярмиш!" ("Jасин" суряси, 52).

Артыг чох эеъикмишляр, дцнйадакы hяйат ня зювг, ня дя раhатлыг вермиш, о ана гядяр етдикляри hяр шей онлар цчцн садяъя бу чох аьыр эцнц hазырламышдыр.

Бир ъарчыйа доьру йюнялирляр

"О эцн инсанлар hеч бир башга тяряфя мейл етмядян ъарчынын ардынъа эедяъякляр. Ряhманын гаршысында сясляр кясиляъяк, йалныз пычылты ешидяъяксян!" ("Таhа" суряси, 108).

Инсанлар торпаьын алтындан чыхдыгда юзлярини чаьыран сяся доьру йюнялиб гачмаьа башлайырлар. Бу гачыш чаьырылдыглары йеря чатанадяк давам едяр. Бу чаьырыш даhа яввял бянзярляриня растланмыш бир чаьырыш дейил.

Мюминлярин архайын вя раhатлыгла эялмясинин яксиня инкарчылар топланма йериня алаъаглары гаршылыьы hисс етмишъясиня, бу эцнцн "чох аьыр бир эцн" олдуьуну играр едяряк эялирляр ("Гямяр" суряси, 8). Артыг топланма заманыдыр. Буну эери чевиря билмяк цчцн едя биляъякляри hеч бир шей йохдур. Минляръя илдир йашамыш олан инсанларын hамысы бир арайа топланаъаг. Бу бюйцк издиhам Аллаhа бойун яймиш олараг чашгынлыг ичиндя сцрятля hярякят етмякдя, онлар цчцн эяляъяк язаблары эюзляйирляр. Ня гачыш, ня дя эери дюнмяк мцмкцн дейилдир, пешманлыглары юзляриня файда да эятирмяйяъякдир. Горху бцтцн мянликлярини бцрцмцшцдцр. О эцн йашанаъаг дяhшят Гуранда беля билдирилир:

"О эцн онлар бцтлярин йанына тялясирмишляр кими гябирлярдян тез-тялясик чыхаъаглар. Онларын эюзляри зялилъясиня йеря дикиляъяк, юзлярини дя зиллят бцрцйяъякдир. Бу онлара вяд олунмуш hямин гийамят эцнцдцр!" ("Мяариъ" суряси, 43-44).

Дцнйада икян юзляриня эялян хябярдарлыглара арха чевирян, ня юзляринин, ня дя аталарынын тякрар дириляъяйиня инанмайан бу инсанлара Аллаhын Гуранда вердийи ъаваб бу шякилдя олмушдур:

"Мяэяр биз юлдцкдян, торпаг вя сцр-сцмцк олдугдан сонра дирилдиляъяйикми?! Еляъя дя яввялки аталарымыз дирилдиляъяклярми?!" Де: "Бяли, юзц дя зялил олараг" ("Саффат" суряси, 16-18).

Дцнйада Аллаhын ъыздыьы сярhядляри танымайан, Аллаhа итаят етмяйян, ловьаланан вя тякяббцр эюстярян инкарчылар бурада айядяки ифадяйя мцвафиг олараг чох мцтидирляр. Ня баш вердийини сорьу-суал етмядян гейд-шяртсиз чаьырышчыйа итаят едярляр. Юз ирадяляри иля hярякят етмяляри мцмкцн дейилдир. Аллаhа тяслим олмушлар, истясяляр дя, истямясяляр дя Онун веряъяйи hюкмя бойун яймишляр. Чцнки артыг няфсляри цчцн йашадыглары, ичиндя икян ахиряти hеч дцшцнмякдикляри дцнйа hяйаты сонна чатмышдыр. Аллаhын гаршысында ня гядяр аъиз олдугларыны вя Аллаhын язабынын шиддятини вя hягигилийини ачыгъа анлайыблар:

"Артыг сян онлардан цз чевир. Ъарчынын онлары олдугъа пис бир шейя чаьыраъаьы эцнядяк!"("Гямяр" суряси, 6).

Инсан Аллаhа итаят етмякдян вя Она бойун яймякдян башга hеч бир чаряси олмадыьыны гаврамышдыр. Яслиндя яксини истяся дя едя билмяз. Щятта истяйя билмяз беля...

Артыг бу эцн Аллаhын бцтцн инсанлара вяд етдийи, инкарчылар цчцн сон дяряъя аъынаъаглы бир эцндцр. Гябирлярдян чыхмаьын дяhшятли мянзяряси вя топланма эцнцнцн дяhшяти мцбаhисясиздир. Инсанлар юзляриндян яввял дцнйадакы hяйатыны тамамламыш инсанларын да бу hягигятля гаршылашдыгларыны, Аллаhын вядинин эерчякляшмиш олдуьуну беля бир эцндя эюрмцшляр. Амма артыг бцтцн hяр шей цчцн эеъдир. Артыг едяъяк hеч бир шей йохдур. Беля бир эцндян ясла hеч ким гуртулмайаъаг.

Гябирдян чыхыш бир нюв

чяйирткялярин йайылмасы кимидир

"Ян пис сифят ахирятя инанмайанлара, ян йцксяк сифят ися Аллаhа мяхсусдур. Аллаh йенилмяз гцввят, hикмят саhибидир!" ("Няhл" суряси, 60).

Айядя дя билдирилдийи кими, Аллаhын вердийи hяр юрняк анладылмаг истянян вязиййяти ян мцфяссял вя ян эюзял шякилдя тясвир едяр. Бу сябябля Гуранда айялярин hяр биринин "олдугъа бюйцк hикмят" ("Гямяр" суряси, 5) олдуьу билдирилмишдир. Гурандакы hяр тяриф мяhз бу сябябля гийамят эцнц мейдана эяляъяк мцhити вя инсанларын вязиййятини эюзцмцздя ъанландырмаьымыза имкан верир. Щеч шцбhясиз ки, Аллаhын вяди hагдыр вя бцтцн бу юрняк вя тярифляр эерчякляшяъяк. Мясялян, "Гямяр" сурясиндя дин эцнц торпагдан чыхан инсанлар чяйирткялярин йайылмасына бянзядилир:

"Онлар эюзлярини зялиланя ашаьы дикиб сяпялянмиш чяйирткяляр кими гябирляриндян чыхаъаглар" ("Гямяр" суряси, 7).

Ялбяття, Аллаhын бу бянзятмяси диэяр айялярдя дя олдуьу кими о анын эюзлярдя ъанландырыла билмяси цчцн ян эюзял бянзятмялярдян биридир. Чцнки чяйирткялярин йайылмасы дцнйадакы бцтцн hейванларда олдуьундан даhа фярглидир. Кючяри чяйирткяляр юзцндя олдугъа артыг чяйирткяни еhтива едян сцрцляр hалында hярякят едяряк кетдикляри йерляря чох бюйцк зяряр вурурлар. Бязи чяйирткя сцрцляринин ени 1,5 км, узуну 80 км, йцксяклийи ися 25 м-дир. Вя бу сцрцлярдя тяхминян 40 милйард чяйирткянин олдуьу эцман едилир. Щава ахыны сцрятли оланда чяйирткя сцрцляри 200-500 м йцксякликдя учма габилиййяти эюстярир вя чяйирткяляр учаркян бир-бириня олдугъа йахын олурлар. Милйардларла чяйирткя бир арайа эяляряк километрлярля узунлугда вя ендя гапгара бир йаьыш булуду эюрцнтцсц йарадырлар.25

Эцндя 80-100 км йол эедя билян кючяри чяйирткяляр лазым эяляндя эениш су юртцлярини ашараг сцрятля hядяфляриня чатырлар. Эялиб чатдыглары йерлярдя бир булуд топасы шяклиндя олурлар. Милйонлары олан сайлары иля бир анда ортайа чыхыб эетдикляри бюлэяни тамамиля бцрцйяр, hятта сых шякилдя талан едирляр.

Айялярдян анладыьымыз гядяр инсанларын торпагдан чыхмасы да бу шякилдя олаъаг. Сурун сясини дуйан милйардларла инсан ейнян чяйирткяляр кими бир анда торпаьын цстцндя эюрцняъяк, hамысы бирликдя чаьырышчынын сясиня доьру гачмаьа башлайаъаглар. Инсанларын онлары чаьыран сяси дуйар-дуймаз торпагдан чыхаъаглары "Рум" сурясиндя бу шякилдя анладылыр:

"Эюйцн вя йерин Онун ямриндя дурмасы, сонра сизи биръя дяфя чаьыран кими дярhал йердян чыхмаьыныз да Онун гцдрят яламятляриндяндир" ("Рум" суряси, 25).

Дцнйа йарандыьы эцндян етибарян йашамыш олан бцтцн инсанларын бир анда торпаьын алтындан чыхарылараг бир арайа топланмасы hягигяти дя зеhни дондуран, аьлы чашдыран бир мянзярядир. Беля бир эцндя бир арайа эялян милйардларла инсан юзляри цчцн мцяййян олунмуш hюкмц эюзлямякдядир вя онлар буну ясла эери дюндяря билмирляр.

Башлары эюйдя тяк бир йеря доьру гачарлар

О эцн инкарчылар башлары эюйдя, эюзляри тяк бир нюгтяйя зиллянмиш, hипноз олмуш кими гачарлар. Садяъя Аллаhын истядийи шякилдя hярякят едиб чаьырыш сясинин эялдийи истигамятя доьру йюнялмишляр. Аллаhын вяд етдийи гядяр архайынлыгда олан мюминлярдян башга hяр кяс бюйцк бир горхуйа гапылмышдыр:

"Онларын hамысы гийамят эцнц онун hцзуруна эяляъяк. Щягигятян, иман эятириб йахшы ишляр эюрянляр цчцн Ряhман бир севки йарадаъаг." ("Мярйям" суряси, 95-96).

Дцнйада инкарчы оланлар горху вя чашгынлыг ичиндя гачаркян ня юзляриня, ня дя башгаларына баха билмязляр. Бахмаьы hятта аьылларындан кечирмязляр. Дин эцнц ня маллар, ня оьуллар, ня дцнйайа йюнялик тамаhкарлыглар бир дяйяр дашымыр. Щяр кясгейд-шяртсиз бир итаят ичиндядир. Кечярли олан йеэаня шей имандыр. Аллаh инкарчыларын о анкы hалыны беля тяриф едир:

"Аллаhы залимлярин етдикляри ямяллярдян ясла гафил санма! Аллаh онларын ъязасыны йубадыб еля бир эцня сахлайар ки, hямин эцн эюзляри hядягясиндян чыхар. Беля ки, онлар башларыны йухары галдырыб, дурар, эюзлярини дя гырпа билмязляр. Онларын гялбляри дя бомбошдур" ("Ибраhим" суряси, 42-43).

"Кафирляря ня олуб ки, бойунларыны габаьа узадыб сяня тяряф тялясирляр? Саьдан вя солдан дястя-дястя эялирляр? Мяэяр онларын hяр бири немятлярля долу олан ъяннятлярями дахил олаъаьына цмид едир?" ("Мяариъ" суряси, 36-38).

Инкарчылар юзлярини гуртара билмяк цчцн бир ъяhд эюстярмязляр, бу, аьылларына да эялмяз. Гялбляри бомбошдур, юз агибятляринин hайындадырлар. Инсанларын hесаб вермяк цзря гябирляриндян галхыб гачмалары Ряббинин hцзурунда бир низам ичиндя топланмалары иля баша чатыр. Аллаh Гуранда инкарчылара бу эюрцш вахты иля баьлы беля буйурур:

"Онлар Ряббинин hцзуруна ъярэя-ъярэя эятириляъякляр. "Сиз Бизим йанымыза сизя илк дяфя йаратдыьымыз кими эялдиниз. Лакин сиз еля эцман едирдиниз ки, Биз сизя вердийимиз вяди йериня йетирмяйяъяйик!"" ("Кяhф" суряси, 48).

Бу, инсанларын олдугъа бюйцк бир ъошьунлуьудур, беля бир эюрцш вахтынын эяляъяйиня ясла инанмырдылар. Щалбуки онлары hяр йандан бцрцйян о бюйцк эцн эерчякляшмишдир. Артыг чарясиздирляр.

Инсанларын hесаб цчцн топланмасы

Бу ан кафирлярин бцтцн юмрц бойу гачдыьы, билмядян эялдийи, мюминлярин ися hазырланыб эюзлядийи hесаб аныдыр. Бу эцн hяр шей Аллаhын эцъцня вя шяниня уйьун йарадылмышдыр. Щесабын эерчякляшдирилмяси цчцн руh вя мялякляр сяф-сяф дцзцлцр. О эцн инсанлар арасында ядалятля hюкм едиляъяк вя данышаъаг адам садяъя доьруну сюйляйя биляъякдир:

"Руhун вя мяляклярин сяф-сяф дураъаьы эцн Ряhманын изн вердийи кимсялярдян башга hеч кяс данышмайаъаг, данышан да доьруну дейяъякдир!" ("Нябя" суряси, 38).

Гуранын билдирдийиня эюря, Аллаh ахирятдя бяндяляриня ян уъа мягамда язямятини эюстяряъякдир. О эцн Аллаhын яршини сяккиз мяляк дашыйыр:

"Мялякляр дя онун ятрафында олаъаг вя hямин эцн сянин Ряббинин яршини онларын цстцндя сяккиз мяляк дашыйаъагдыр! О эцн сиз эятириляъяксиниз. Сизин hеч бир сирриниз эизли галмайаъагдыр!" (Щаггя суряси, 17-18).

О эцн торпаьын алтындан чыхан бцтцн инсанлар дальа-дальа Аллаhын hцзуруна эялирляр:

"Щягигятян айырд етмя эцнц бир вахтдыр! Сур чалынаъаьы эцн дястя-дястя эяляъяксиниз" ("Нябя" суряси, 17-18).

Гуранда мюминлярин о анда цзляринин пар-пар парылдадыьы вя Ряббляриня бахыб дурдуглары билдирилмишдир. Инкарчылар ися хяъалятляриндян башларыны да галдыра билмязляр. Инкарчыларын о анкы hалы айялярдя бу шякилдя билдирилмишдир:

"Цзляр язяли, ябяди олан Аллаhа тяслим олуб зялил бир эюркям алар. Зцлмя йцклянян зийана дцшцб мятлябиня йетишмяз" ("Таhа" суряси, 111).

Щазырда дцнйада милйардларла инсан йашайыр. Бу сайа индийядяк йашамыш вя бундан сонра да йашайаъаг инсанларын сайыны ялавя етсяк, мяhшяр эцнц мязарларындан чыхыб топланаъаг инсан издиhамы вя бунун йарадаъаьы гейри-ади мянзяря hаггында дцшцнмяк еля дя чятин олмаз. Инсанлар бир арайа топланаъаг вя бир-бирини, hадисяляри, олуб кечянляри ачыг шякилдя эюрцб анлайаъаглар. Чцнки о эцн Гуран айясиндя дя билдирилдийии кими, кяскин бир эюрцш hакимдир:

"Сян бундан гафил идин. Артыг бу эцн эюзцндян пярдяни эютцрдцк. Сян бу эцн сярраст эюрцрсян!" ("Гаф" суряси, 22).

Инсанын дцнйа hяйаты бойунъа таныйыб билдийи бцтцн инсанлар орададыр. Танынмыш-танынмамыш, зянэин, фягир, hяр бир адам, гысасы, гийамят эцнцня гядяр йашайыб юлмцш олан бцтцн инсанлар араларында hеч бир фярг олмадан Аллаhын hцзурунда топланарлар. Амма артыг беля бир эцндя, ня газандыглары шан-шюhрятдян, ня дя ялдя етдикляри етибардан ясяр-яламят йохдур. Щямин эцн пешманлыг йашамайаъаг йеэаня бир ъямиййят мюминлярин тяшкил етдийи топлулугдур. Иман етмядикляри мцддятдя бир дювря имзасыны атмыш, дцнйа тарихиндя адындан чох сюз едилмиш бцтцн инсанлар Аллаhын hцзурунда пешманлыг вя язабын шиддяти иля горху ичиндя олаъаглар. Инсанларын дцнйада цстцн вя мяшhур гябул етдийи адамлар - дювлят ряhбярляри (президентляр), мцьянниляр, сяняткарлар, зянэинляр, гысасы, hяр кяс ейни горхуну йашайаъаг, hяр hансы бир дцнйяви цстцнлцк цнсцрц олмадан hяр кяс ейни мяртябядя олаъагдыр. Дцнйада бир ялаhиддялик вя сечкинлик яламяти олараг эюрцлян пул вя дяряъя (мювге) инсанларын бир арайа топландыьы бу эцндя hеч бир шейи ифадя етмяйяъяк, hейран олан да, hейран едян дя ейни мяртябядя олаъаг. Гуранда инсанларын дин эцнц Аллаhын hцзурунда топланаъаьыны билдирян айялярдян бязиляри бу шякилдядир:

"О эцн онларын hамысыны йыьаъаьыг" ("Jунус" суряси, 28).

"Де: "Аллаh сизи дирилдир, сонра юлдцрцр. Сонра да сизи гийамят эцнц бир йеря йыьаъагдыр. Она hеч бир шякк-шцбhя йохдур, лакин инсанларын чоху билмяз!" ("Ъасийя" суряси, 26).

О эцн дцнйада саhиб олунан мягамын вя мцлкцн hеч бир яhямиййяти йохдур. Кимся кимсянин тягдиринин ардынъа гачаъаг, кимся кимсяйя эюстяри вя гцрур нцмайиш етдиряъяк hалда дейил. Кимсянин кимсяйя гаршы бир цстцнлцйц галмамышдыр. Ясил-няъабятлиляр, зянэинляр, аьалар, саhибляр вя йа сырадан олан ади инсанлар ейни hесабла гаршы-гаршыйа галаъаглар. Jеэаня цстцнлцк Аллаhа олан йахынлыьа эюрядир. Бцтцн инсанлар Аллаhын разылыьыны (ризасыны) газанмаг цчцн эюрцлян ишлярдян башга hеч бир ишин яhямиййятинин олмадыьыны, саhиб олдуглары hяр шейин йеэаня саhибинин Аллаh олдуьуну гяти олараг анламышдыр. Анъаг hягигятлярля гаршылашан инкарчыларын артыг эерийя дюнцб етдиклярини явяз етмяк, йерини долдурмаг имканы йохдур. Гуранда бу hадися бу шякилдя анладылыр:

"Сур чалынаъаьы эцн артыг араларында ня гоhумлуг (ялагяси) олар, ня дя онлар бир-бириндян сорушуб hал-яhвал тутарлар" ("Муминун" суряси, 101).

Щесаб аны

Гуранда инсан hяйатынын hягиги мянасы беля ачыгланыр:

"Ей инсан! Сян Ряббиня доьру чалышыб чабалайырсан. Сян Она говушаъагсан!" ("Иншигаг" суряси, 6).

Инсанларын hяйаты цчцн бир дюнцм нюгтяси олаъаьынаинандыглары мцяййян hадисяляр вар. Jахшы бир университетя эирмяк, диплом алмаг, евлянмяк, ушаг саhиби олмаг кими... Бу вя буна бянзяр планлары олан инсанлар мягсядляриня чатаъаглары ана гядяр эцн сайыб олдугъа чох hазырлыьы о аны hядяфляйяряк эюрярляр. Щяйатларында садяъя бу hядяф вар вя тякъя бу мягсяд цчцн йашадыгларыны сюйлямякдян дя чякинмязляр. Щалбуки инсан Аллаhа гуллуг етмяк цчцн йарадылмышдыр. Щяр ня гядяр юзц гябул етмяся дя йарадылмасынын йеэаня мягсяди будур. Яслиндя буну билир. Амма китабын яввялиндя дя анлатдыьымыз кими, hеч битмяйяъяк зянн етдийи дцнйа hяйатында бу hягигяти унутмаьа чалышараг йашайыр. Гысасы, буну тамамиля эюрмядян эялир. Щяйаты бойунъа ня едирся етсин, хярълядийи бцтцн ъяhдлярин нятиъясиндя чатаъаьы сон нюгтя Аллаhын hцзуруна чыхаъаьы андыр. Бу ан, Она hесаб веряъяйи мяшhяр эцнцдцр.

Дцнйадакы hяйатымыздан кечян hяр эцн бизи о мяшhяр эцнцня бир аз да йахынлашдырыр. Кечян hяр саат, hяр дягигя, hятта hяр санийя юлцмя, йенидян дирилмяйя вя hесаба доьру атылмыш йени бир аддымдыр. Бу ирялиляйиши сахламаьын йа да эери чевирмяйин йолу йохдур. Бцтцн инсанлар бу йолу кечяъякляр. Аллаh Юз Китабында беля дейир:

"Шцбhясиз ки, онларын ахыр дюнцшц Бизядир! Онларла hагг hесаб чякмяк дя Бизя аиддир!" ("Ьашийя" суряси, 25-26).

О ан эяляндя артыг hяр шей нятиъяйя чатыр. Бу мярhялядян сонра эери дюнцш вя йа явязетмя имканы да йохдур. Виъданларынын эюстярдийи hягигяти анламазлыгдан эялянлярин йашадыьы паника вя чашгынлыг даhа яввял hеч дадмадыглары юлчцдядир. Варлыьы вя бирлийи hеч бир шцбhяйя сябяб олмайаъаг гядяр ачыг олан Аллаhы дцнйада инкар едяъяк гядяр залым олан бу инсанлар даhа яввял hеч эюзлямядикляри, бянзяри эюрцнмямиш бир язабла явяз эюряъякляр. Чцнки Щагг Китабы тяблиь едян елчиляр тяряфиндян хябярдар едилибляр вя неъя йашамаьын лазым олдуьуна даир hяр мювзудан hали олунублар. Юзляриня дцнйада анладыланлары дцшцнцб мцhакимя едя биляъякляри гядяр бир мцддят верилмишдир. Аллаh бу эерчяйи Гуранда "Мяэяр орада сизя юйцд-нясиhят гябул едяъяк кимсянин юйцд-нясиhят гябул едяъяйи гядяр юмцр вермядикми?!" ("Фатир" суряси, 37) айяси иля билдирир.

Артыг верилян вахт долмуш, hесаб аны эялмишдир. Инсанын дцнйа hяйаты бойунъа ишдя, евдя, мяктябдя, яйлянъядя, hарада олурса-олсун, бцтцн етдикляриня Аллаh шаhиддир. Инсана "шаh дамарындан" даhа йахын олан Аллаh hяр кясин hяр аныны эюрмцш, ону нязарят алтына алмышдыр. Щяр кяс дцнйа hяйатында ким тяряфиндян йарадылдыьыны, йарадылма мягсядини, ня етмяк лазым эялдийини вя Ряббиня гайтарылаъаьыны юйрянмишдир. Бу hягигяти билдикляри hалда юзлярини алдатмаьы цстцн тутублар. Бу ися йол верилян шцбhясиз бюйцк бир эцнаhдыр, бюйцк бир ъясарятдир вя бу шейтани ъясарят ялбяття ки, гаршылыгсыз галмайаъаг. О, чох аьыр эцндя hяр кяся етдикляри вя етмяйиб тяхиря салдыглары тяк-тяк хябяр вериляъякдир:

"Аллаh онларын hамысыны дирилдяъяйи эцн етдикляри ямялляри онлара хябяр веряъякдир. Аллаh сайыб йазмыш, онлар ися унутмушлар. Аллаh hяр бир шейя шаhиддир!" ("Мцъадяля" суряси, 6).

"О эцн инсанлар ямялляринин юзляриня эюстярилмяси цчцн дястя-дястя чыхаъаглар! Ким зярря гядяр йахшы иш эюрмцшдцрся, ону эюряъякдир. Ким дя зярря гядяр пис иш эюрмцшдцрся, ону эюряъякдир" ("Зялзяля" суряси, 6-8).

Аллаh "...Аллаh эюрдцйцнцз hяр бир йахшы иши билир. Тядарцк эюрцн. Ян йахшы тядарцк ися тягвадыр..." ("Бягяря" суряси, 197) дейяряк инсанлары hесаб аны цчцн hазырлыг эюрмяйя чаьырмышдыр. Виъданыны ишлядян, Ряббинин чаьырышына итаят едянляр цчцн о эцн hеч бир горху вя hцзн йохдур. Инкарчылар ися явязи олмайан бир пешманлыг йашайарлар. Дцнйада етдикляри ахирятдя юзляриня хатырладылдыьында дуйдуглары пешманлыг Гуранда бу шякилдя анладылыр:

"Вя ъяhяннямин эятириляъяйи эцн - мяhз о эцн инсан хатырлайаъагдыр. Лакин бу хатырламаьын она ня файдасы?! О: "Каш ки, мян яввялъядян hяйатым цчцн йахшы ямялляр едяйдим!" - дейяъякдир. О эцн Аллаhын етдийи язабы hеч кяс едя билмяз!" ("Фяър" суряси, 23-25).

Кимся hагсызлыьа мяруз галмаз

"Jер юз Ряббинин нуру иля ишыгланаъаг, китаб гойулаъаг, пейьямбярляр вя шаhидляр эятириляъяк, онлар бяндяляр арасында ядалятля hюкм олунаъаг вя онлара hагсызлыг едилмяйяъякдир!" ("Зумяр" суряси, 69).

Ишлянян hяр ямялин сорьуланаъаьы бу эцнцн язямят вя еhтишамы Аллаhын бюйцклцйцня, сонсуз ядалятиня, Ъаббар (дилядийини зорла да олса эерчякляшдирян), Гяhhар (гяhредян) вя Мунтягим (интигам алан) сифятляриня йарашан шякилдя олаъагдыр. Дцнйада олдуьу кими ахирятдя дя ямяллярин сорьуланыб тамамланмасы Аллаhын ядаляти иля гцсурсуз олараг эюрцляъяк. О эцн гурулаъаг олан "hяссас тярязиляр"дя hяр кяс hагг етдийи явязи тапаъаг. Гуранда дин эцнцндя гурулаъаг hяссас тярязилярин мялуматы бу шякилдя верилир:

"Биз гийамят эцнц цчцн ядалят тярязиси гурарыг. Щеч кяся ясла hагсызлыг едилмяз. Бир хардал дяняси аьырлыьында олса беля ону эятирярик. Щагг-hесаб чякмяйя Биз кифайятик" ("Янбийа" суряси, 47).

Дцнйа hяйаты бойунъа едилян hяр ямял ян кичик тяфяррцат вя фяргляр беля яскик галмадан бу тярязиляря гойулур. Бу тярязинин ягряби сонсуз язаба вя йа сонсуз гуртулуш вя хошбяхтлийя эютцряъяк гярары мцяййян едир. Етдикляри йахшылыглары аьыр эялян инсанлар ъяннятя эедяъяк, йцнэцл галанлар ися горхунъ бир язабла ъязаландырылаъаглары ъяhяннямя атылаъаглар:

"О эцн тярязиси аьыр эялян кимся, хош эцзяран ичиндя олаъаг! Тярязиси йцнэцл эялян кимсянин ися, мяскяни hавийя олаъагдыр! Сян ня билирсян ки, о нядир?! О чох гызмар бир атяшдир!" ("Гария" суряси, 6-11).

Щесаб йериня бир сцрцйян

вя бир шаhидля эялир

Щесаб эцнц сорьу-суал сырасында бцтцн инсанларын йанында олаъаг ики мяляк hаггында билэи Гуранда бу шякилдя верилир:

"Щяр бир кяс бир сцрцйян вя бир дя шаhидля эяляъякдир" ("Гаф" суряси, 21).

Дин эцнц hяр йер Аллаhын нуру иля ишыгланыр. Бу бюйцк мяhкямядя шаhидлик едяъяк елчиляр вя шаhидляр hазыр сахланыр. Дцнйада Аллаhа гуллуг етмяляри лазым эялдийини инсанлара хатырладан вя нясиhят верян пейьямбярляр вя диэяр шаhидляр hесаб эцнц сорьуйа чякиляъяк инсанларын йанындадырлар. Бу шаhидляр hагг иля hюкм едяъякляр вя hесаб эцнц яслиндя Аллаhа гуллуг етмяси лазым эялдийини билдийи hалда билмядийини иддиа едя биляъяк hеч кимся олмайъагдыр.

О эцн бяндянин Ряббинин hцзурунда етдиклярини инкар етмяйя фцрсяти вя йа имканы йохдур. Ишлядийи бцтцн хейирляр вя шярляр ортайа чыхарылмышдыр. Щягигятляри инкар ется беля шаhидляр адил олаъаг вя ону йаланлайаъаглар. Ряббимизин hцзурундакы бу бюйцк низам ичярисиндя hяр цммят юз имамы (ряhбяри, дювлят башчысы) вя китабы иля эяляъякдир. Щз.Адямдян бу йана йашамыш бцтцн ъямиййятлярин бир арайа эяляъяйи шяраитдя сорьу-суалдакы низам вя hесабдакы ъиддилик Аллаhын бюйцклцйцнцн, сонсуз ядалятинин вя язямятинин нязярячарпаъаг эюстяриъиляридир. Аллаhын ядаляти Гуранда беля хябяр верилир:

"О эцн hяр цммяти диз чюкмцш эюряъяксян. Щяр цммят юз дяфтяриня тяряф чаьырылаъагдыр: "Бу эцн сизя етдийиниз ямяллярин явязи вериляъякдир!" ("Ъасийя" суряси, 28).

Ешитмя, эюрмя дуйьулары

вя дяриляри шаhидлик едяр

О эцн эцнаhкарларын ишлядикляри писликляря шаhид оланлар да орада hазырдыр. Мюминлярля, hяр шейи гейд едян мяляклярля вя Аллаhын эятирдийи шаhидлярля йанашы инкарчыларын ялейhиня шаhидлик едянлярин арасында hеч эюзлямядикляри шаhидляр дя вардыр. Бунлар инсанын юзцнц тяк сандыьы сырада да Ряббинин юзцнц hяр тяряфдян яhатя етдийиня даир ян габарыг дялиллярдир. Инкарчыларын ялейhиня шаhидлик едяъяк оланларын арасына юз ешитмя, эюрмя дуйьулары вя дяриляри дя ялавя олунмушдур. Щяр бири Аллаhын изни иля данышыр вя гцсурсуз олараг сюйлянмяси лазым оланлары, шаhид олдугларыны билдирирляр. Бцтцн бир юмцр бойунъа истифадя етдикляри, юзляриня аид сандыглары бядян цзвляринин дя инсана хяйанят етмяси о эцн йашанаъаг психоложи бюhраны даhа да артырыр. Гуранда бу мювзунун анладылдыьы айяляр ашаьыдакы кимидир:

"Аллаhын дцшмянляри ъяhяннямя топланаъаглары эцн онлар сахланаъаглар. Няhайят, онлар ъяhяннямя эялдикдя гулаглары, эюзляри вя дяриляри етдикляри ямялляр барясиндя онларын ялейhиня шяhадят веряъякдир. Онлар юз дяриляриня: "Ня цчцн ялейhимизя шяhадят верирсиниз?" - дейяъякляр. Дяриляри дя беля ъаваб веряъякдир: "Щяр шейи диля эятирян Аллаh бизи данышдырды. Сизи илк дяфя йохдан йарадан Одур. Сиз Онун hцзуруна гайтарылырсыныз!" Сиз гулагларынызын, эюзляринизин вя дяриляринизин ялейhинизя шяhадят веряъякляриниздян горхуб (эцнаh ишлямякдян) чякинмир, етдийиниз ямяллярин чохуну ися Аллаhын билмяйяъяйини зянн едирдиниз. Сизин юз Ряббиниз барясиндяки бу зянниниз сизи мяhв етди вя зийана уьрайанлардан олдунуз! Инди дюзсяляр дя, онларын мяскяни ъяhяннямдир. Онлар риза дилясяляр дя, онларын диляйи гябул олунмаз" ("Фуссилят" суряси, 19-24).

Инсан етдийи hяр шей цчцн мягбул бир ачыглама тярзи тапа биляр. Щятта буна юзцнц инандыра да биляр. Бу ачыгламаларын hяр заман мягбул шейляр олмасы дя шярт дейил. О ан цчцн истянилян йеэаня шей ачыгламаларла гаршы тяряфи, йа да юзцнц ямин етмякдир. Башга сюзля, инанмаг истядийи шейя инаныр вя ону мцдафия етмяк цчцн мянтигини ишя салыр. Етдийи ачыгламалар да бу мянтигя сюйкянир. Бялкя дя бу сябябля Аллаhын варлыьыны да инкар едя билмяк цчцн иряли сцрдцйц дялилляр юз гянаятиня эюря кечярли олмуш вя бунлара дайанараг кечмиш hяйатында мюминляря гаршы давамлы мцбаризя апармышдыр. Амма hесаб эцнцндя бу ачыгламаларын hеч бири кечярли дейилдир. О эцн тякяббцр вя архайынлыгла мцдафия етдийи ачыгламаларын кечярсизлийини эюряъяк, ялейhиня шаhидлик едян юз бядян цзвляри гаршысында эизлядиляъяк бир шейин галмадыьыны анлайаъагдыр. Кимсянин эюрмядийини зянн етдийи шейляр, эизли едилян ишляр тякрар-тякрар ортайа тюкцляъяк, юз бядяни бунлары играр едяъякдир.

Сорьуйа тяк-тянhа чякилирляр

Бу эцнцн башга бир хцсусиййяти дя hям дцнйада, hям дя ахирятдя йандашларындан йардым эюряъяйини уманларын hесаба бунун яксиня олараг тяк-тянhа чякилмяляридир. Беляъя инкарчылар Аллаhдан башгасындан цмид ичиндя олмаьын ня дяряъядя мянасыз олдуьуну эюряъякляр вя дцшдцкляри йанлышлыьын явязини дя алаъаглар. Щяр инсанын тякбашына сорьуйа чякиляъяйи hягигяти Гуран айяляриндя хябяр верилмишдир:

"Онларын hамысы гийамят эцнц онун hцзуруна эяляъяк" ("Мярйям" суряси, 95).

Бурада дуруб бир ан цчцн бу hягигяти даhа мцфяссял дцшцнмяк лазым эялир. Тяк-тянhа галмаг инсанларын дцнйа hяйатында ян чох чякиндикляри, хцсусиля чятинлик анларында онлары горхудан дуйьулардан биридир. Тякбашына бурахылмаг дцнйа шяртляриндя дя инсанлар цчцн ян бюйцк язаблардан биридир. Щалбуки ахирят эцнц садяъя тянhалыг олмайаъаг. Ясл мясяля бир инкарчынын гаршы-гаршыйа галдыьы вя бир зцлм ишлядийини билдийи цчцн шиддятли горху дуйдуьу hесаб аныдыр. Юзцня эцвяня биляъяйи, йардым вя йа мядяд умаъаьы hеч ким йанында йохдур. Jахынлыг вя мярhямят мювзусунда йеэаня эцвяндийи адамлар олан аиляси беля ону танымаз. Цстялик hяр шей онун ялейhиня чеврилмиш, юз бядяни, юз етдикляри ялейhиня ачыгламалар вермяйя башламышдыр. Гысасы, бу тянhалыг тярифини асанлыгла веря билмяйяъяйимиз бир тянhалыгдыр.

Jаланчы танрылардан вя достлардан йардым эюрмяйи уммалары кими кафирлярин башга бир йанылмасы да дцнйада эизлинъя ишлядикляри эцнаh вя писликлярин hесаб эцнцндя ортайа чыхмайаъаьыны санмалардыр. Щалбуки Аллаh онларын дцнйа hяйатларында етдикляри эизли бир hярякятя вя сюзя дя шаhиддир. Бу эерчяк Гуранда беля хябяр верилир:

"О эцн сиз эятириляъяксиниз. Сизин hеч бир сирриниз эизли галмайаъагдыр!" (Щаггя суряси, 18).

"Щяр кяся юз ямялинин ъязасы вериляъякдир! Аллаh онларын ня етдиклярини ян йахшы биляндир!" ("Зумяр" суряси, 70).

Инкарчыларын бцтцн эцнаhлары вя писликляри артыг ортададыр. Щяйаты бойунъа аилясиня, ян йахын достуна да йалан сюйляйян, сахтакарлыг едян, юз мараглары цчцн hяр шейи айаглайан, Аллаhын елчилярини йаланлайан, онларын анлатдыьы hяр шейи рядд едян вя ян сонунда бунларын hеч бир заман ортайа чыхмайаъаьыны вя унудулаъаьыны зянн едян инсанлар о эцн тяк-тянhа сорьу-суал едиляъякляр. Бцтцн сирляри ортайа чыхан бу инсанларын вязиййяти "Тариг" сурясиндя бу шякилдя анладылыр:

"Бцтцн сирлярин ашкар олаъаьы о гийамят эцнц инсанын ня (язабы дяф едяъяк) бириси, ня дя бир кюмякчиси олар!" ("Тариг" суряси, 9-10).

О эцн достлуг, гоhумлуг

вя йахынлыг йохдур

О эцн инсанын юзцндян башга бириси иля марагланмаьа ня hалы, ня дя имканы вардыр. Инсан дцнйада икян дяйярли эюрдцйц вя эцвяндийи аилясини беля дцшцнмяз. Jашадыьы hадисялярин дяhшятиня эюря тякъя юз дярдиндядир. Дцнйа hяйатында ян чох юйцндцйц, нясил, сойкюк аьаълары hазырладыьы, шяъярялярини чыхардыьы аталары, яграбалары вя ушаглары иля олан ялагяляри артыг гопмушдур:

"Сур чалынаъаьы эцн артыг араларында ня гоhумлуг (ялагяси) олар, ня дя онлар бир-бириндян сорушуб hал-яhвал тутарлар" ("Муминун" суряси, 101).

Дцнйада йахынларынын малыны, дяряъясини, мювгейини вя дястяйини бюйцк гцввя сайыб бунлара сыьынанларын эцвяндикляри галалар йерля-йексан олмушдур. Цстцнлцйц вя эцъц аталарындан эялян цнванларда йахуд да маддиййатда ахтаранлар, диндян узаг бир hяйат йашайараг бир газанъ ялдя етдиклярини зянн едян, hятта буну бир цстцнлцк сайан инсанлар ичиня дцшдцкляри хятаны анлайыблар. Бу эцн тякъя иманын бир дяйяри вардыр.

Дцнйа hяйатында достлугларын йаранмасы вя давам етмяси цчцн ян мцhцм шярт цмумиййятля адамын гаршысындакы инсандан ялдя едяъяйи мянфяятдир. Мянфяят ися истигбалыны зяманя алтына ала билмяк, ирялийя йюнялик бир капитал гойулушу йапа билмяк, пул, етибар, юзцня йахын ятраф йаратмаг мягсядини дашымагдадыр. Щалбуки hесаб эцнцндя hеч кимин ляззят алма, hявяс вя шяhвят далынъа гачаъаг hалы галмадыьы цчцн бцтцн кечмиш достлуглар бир анда унудулур. Гуранда бу hягигят беля билдирилир:

"Вя дост досту арайыб ахтармайаъагдыр" ("Мяариъ" суряси, 10).

Дин эцнцндя йашанан горху еля бюйцкдцр ки, hяр ким олурса олсун, бу горхунъ язабдан гуртара билмяк цчцн саhиб олдугларындан ваз кечяр. Уьрунда hяр шейи айаглайараг ялдя етдийи сярвятляря hеч яhямиййят дя вермяз. Щятта садяъя саhиб олдуглары дейил, дцнйадакы бцтцн зянэинликляр онун олса беля hамысыны фидйя олараг вермяк истяйяр. Ялиндя мюhкямъя тутдуьу бцтцн мал-дювляти артыг онун цчцн hеч бир мяна ифадя етмяз. Аллаh йолунда хярълямя мювзусунда хясислик етдийи малларыны эюзцнц беля гырпмадан фяда едяр. Амма артыг чох эеъикмишдир. Ондан истянян эюз гырпымы гядяр гыса сцряъяк олан дцнйа hяйатында Аллаhын юзцня вердийи немятляри Аллаh йолунда истифадя етмяси икян о бу чох аьыр эцнц гулагардына вурмуш, hятта юлдцкдян сонра беля дцнйада галан ясярляри иля адынын анылаъаьына, етибарынын давам едяъяйиня цмид етмишдир. Инкарчыларын дцшдцйц бу чыхылмаз вязиййят Гуранда бу шякилдя ифадя едилмишдир:

"Jер цзцндя ня варса, hамысы, цстялик бир о гядяр дя кафирлярин олмуш олсайды, мцтляг ону гийамят эцнцнцн пис язабындан гуртармаг цчцн фидйя верярдиляр. Вя Аллаhдан онлара эцман етмядикляри эюрцняъякдир" ("Зумяр" суряси, 47).

"(Ибраhим) деди: "Сизин Аллаhы гойуб бцтляри танры гябул етмяйиниз йалныз дцнйада араныз да олан достлуьа эюрядир. Сонра да гийамят эцнц бир-биринизи инкар едяъяк, бир-биринизя лянят охуйаъагсыныз. Мяскяниниз ъяhянням оду олаъаг, юзцнцзя дя кюмяк едян кимсяляр тапылмайаъагдыр!"" ("Янкябут" суряси, 25).

Дцнйада икян олдугъа чох сахтакарлыьа шаhид олдуьу hалда инкарчыларын hеч бири достлугларынын сахта олдуьу hягигятини гябул етмяк истямяз. Бир чох инсан цчцн йашадыглары достлуг вя севэиляр "диэярляриндян фярглидир". Щалбуки hамысы ейни хятайа дцшцб, вяфаны дцнйада ясла hеч бир заман йашамайыблар. Цстялик о эцн эюрцляъяк олан язаба гаршы едилян тяклиф инкарчыларын достлуьа бахыш буъаьыны да ортайа гойаъагдыр. О эцн дцнйада икян мюhкям бир баьла баьлы олдуьу аиляси вя достлары гуртулуш фидйяси вясилясидир. Гуранда бу hягигят ян габарыг шякилдя верилмишдир:

"Вя дост досту арайыб ахтармайаъагдыр. Онлар бир-бириня эюстяриляъякляр. О эцнцн язабындан гуртармаг цчцн эцнаhкар истярди ки, фяда етсин юз оьулларыны; юврятини вя гардашыны; она сыьынаъаг верян яширятини! Вя йер цзцндя оланларын hамысыны - тяки юзцнц гуртарсын! Хейр, бу мцмкцн дейилдир. Щягигятян, о аловлу атяшдир" ("Мяариъ" суряси, 10-15).

Мяшhяр эцнц инкарчыларын сясляндирдийи бу фидйя тяклифи онларын hягиги характеринин ортайа чыхмасы бахымындан олдугъа юнямлидир. Артыг дцнйадакы ян йахын ялагялярин дя мянфяят ортадан галхдыьы, адамларын мараглары иля йанмаьа башладыьы анда бцтцн дяйярини итирдийи бир дя эюзляр юнцня эятирилмишдир. Щалбуки бу, файдасыз, бош йеря олан бир сяйдир. Аллаh инсанлары бу маллара садяъя онлары йохламаг цчцн варис етмиш вя онлара бялли бир заман айырмышдыр. Бу мцддятин тамамланмасынын ардынъа бунлары фидйя олараг вермяк истямяляри инкарчыларын анлайыш позуглуьуну бир дя ортайа гойаъаг.

Ямял дяфтярляринин верилмяси

Инсанын дцнйа hяйаты бойунъа етдийи hяр шей саь вя сол тяряфиндя олан мялякляр тяряфиндян гейд едилир. Щесаб аны цчцн hазырланан дяфтярляр дин эцнцндя инсанлара верилир. Адам етдикляринин hеч бирини рядд едя билмяз, чцнки йашадыьы hяр ан ямял дяфтяриня гейд едилмишдир. Щяр бир кяс юз дяфтяриндян ахирят цчцн няляр hазырладыьыны юйрянир.

Мюминляр дяфтярлярини саь, кафирляр ися сол ялляриня алырлар. Кимсянин зярря гядяр hагсызлыьа мяруз галмадыьы вя бир хардал дяняси гядяр ямялин дя hесаба гатылдыьы бу анда мюминлярля кафирлярин давранышлары чох фярглидир. Мюминляр бюйцк севинъ ичиндя дяфтярлярини алыб охумаг цчцн йанында булунанлара узадырлар. Аллаh айялярдя беля буйурур:

"О эцн сиз эятириляъяксиниз. Сизин hеч бир сирриниз эизли галмайаъагдыр! Ямял дяфтяри саь ялиня верилян кимся дейяъякдир: "Алын, ямял дяфтярими охуйун! Мян юз hесабыма йетишяъяйимя инанмышдым!" Бундан беля о, хош эцзяран ичиндя, йцксяк бир ъяннятдя олаъагдыр. Мейвяляри чох йахындадыр "Кечмиш эцнлярдя етдийиниз ямялляр мцгабилиндя йейин-ичин!"" (Щаггя суряси, 18-24).

Мюминлярин бу севинъинин гаршылыьында кафирляр юлдцрцъц бир хяъалят вя горху ичиндядир. Кафирлярин дяфтярляри сол ялляриня верилир. Ян кичийиндян ян бюйцйцня гядяр hеч бир ишин яскик бурахылмадан мялякляр тяряфиндян йазылдыьы бу дяфтяр мюминлярин ямялляринин яксиня олараг Аллаhын бяйянмядийи ишлярля долудур. Инкарчыларын бу hягигят гаршысындакы горху вя чашгынлыглары айядя беля билдирилмишдир:

"Щяр кясин ямял дяфтяри гаршысына гойулаъаг. Эцнаhкарларын орада оланлардан горхдугларыны эюряъяксян. Онлар беля дейяъякляр: "Вай hалымыза! Бу неъя бир китаб имиш! О Бизим hеч бир кичик вя бюйцк эцнаhымызы нязярдян гачырмадан hамысыны сайыб йазмышдыр ки!" Онлар етдикляри бцтцн ямяллярин hазыр дурдуьуну эюряъякляр. Ряббин hеч кяся hагсызлыг етмяз!" ("Кяhф" суряси, 49).

Аллаhдан горхмамаг, Она шярик гошмаг, Она ибадят едян кими эюрцнцб Ондан башгаларыны да разы етмяйя чалышмаг кими йалан, зина, гумар вя даhа нечя-нечя эцнаh бу дяфтярдядир. Инкарчылар Аллаhы hаггыйла тягдир едя билмядикляри цчцн рийакар бир яхлагла hям дцнйада истядикляри кими йашайаъагларыны, hям дя истядикляри ибадятляри етмиш олмаьы бир яфведилмя цнсцрц олараг юня сцря биляъяклярини зянн едярляр. Бах, беляъя Аллаhа ибадят етмяйян вя ибадят едяр кими эюрцнян кимсяляри hесаб эцнцндя горху долу бир чашгынлыг эюзляйир. Чцнки ямял дяфтярляриндя ниййятляри дя яскик бурахылмамышдыр. Щагг етдийи гаршылыьы алан инкарчыларын чарясизлик долу пешманлыьы онларын играрындан бялли олур. Гуранда бу адамларын hямин андакы дяhшятляри беля билдирилир:

"Ямял дяфтяри сол ялиня верилян ися дейяъякдир: "Каш ямял дяфтярим мяня верилмяйяйди! Щесабымын ня олдуьуну билмяйяйдим! Каш о гяти олайды! Мал-дювлятим мяня hеч бир файда вермяди. Мцлкцм дя мяhв олуб эетди!"" (Щаггя суряси, 25-29).

Аллаhа вя ахирятя мцтляг инам вя билэи иля инанан, hяйаты бойунъа hесаб аны цчцн hазырлыг эюрян мюминлярля ахиряти унудан, Аллаhдан вя мюминлярдян цз чевирян сол йанын адамлары арасындакы фярг йеня бир айядя бу шякилдя билдирилир:

"Кимин ямял дяфтяри арха тяряфдян верилмишся, О: "Ай юлдцм!" - дейя шивян гопардаъаг вя ъяhяннямя васил олаъагдыр! О, юз аиляси арасында севинъ ичиндя иди. Вя еля зянн едирди ки, гайытмайаъагдыр. Хейр! Щягигятян Рябби ону эюрцрдц" ("Иншигаг" суряси, 10-15).

О эцн инсанлар синифляря айрылырлар

Аллаhдан эяряйинъя горхуб чякинмиш вя дцнйада Онун ризасына уйьун бир шякилдя йашамыш инсанларын эюзлядийи ан эялмишдир. Мюминляр Аллаhын онлара вяд етдийиня говушманын севинъини йашайарлар. Кафирлярин цзяриндя ися hяйатлары бойунъа йашамадыглары гядяр бюйцк, юлчцйяэялмяз бир горху вар. Мюминлярдян башга бу дяhшяти йашамайаъаг инсан йохдур. Мюминлярля кафирлярин арасы айрылыр. Гуранда бу эцнцн бир айырма эцнц олдуьу беля билдирилдир:

"Бу, йалан hесаб етдийиниз (hагг иля батили, мюминля кафири) айырд етмя эцнцдцр!" ("Саффат" суряси, 21).

Гуранда о эцн инсанларын синифляря айрылаъаьы билдирилир. "Саь тяряф саhибляри" адландырылан мюминляр бир групдур. "Сол тяряф саhибляри" ися кафирлярин тяшкил етдийи вя мюминлярдян айрылан групу тямсил едяр. Бунларын йанында мюминлярин арасында Аллаhа йахынлыг вя Аллаh йолунда верилян мцъадилядя ян габаьа кечмиш оланлар вар ки, Гуранда бу инсанлар "йарышыб юня" кечянляр адландырылыр:

"О эцн нечя-нечя цзляр севиниб эцляъяк, юз Ряббиня бахаъагдыр! О эцн нечя-нечя цзляр тутулуб гаралаъаг, бел сцмцкляринин гырылаъаьыны анлайаъагдыр!" ("Гийамя" суряси, 22-25).

"Саь тяряф саhибляри. Кимдир онлар?! Сол тяряф саhибляри. Кимдир онлар?! Вя бир дя юндя оланлар! Бунлар йахын оланлардыр" ("Вагия" суряси, 8-11)

Ъяhяннямин эюстярилмяси

О эцн hяр кяс Аллаhа дцнйада етдикляринин hесабыны верир. Ъяhяннямя эиряъяйини анлайыб горху ичиндя оланлар чох гыса бир юмрц ябяди бир hяйатдан цстцн тутмаьын вердийи сонсуз пешманлыьын ичиндядир. Онлар юзляриня язабын тохунулмайаъаьыны зянн едяряк раhат бир hяйат йашайаркян Аллаh онлары hеч эюзлямядикляри бир анда йахаламышдыр. Артыг hяр шей битмиш вя hяр кясин эедяъяйи йер айдын олмушдур. Анъаг инсанлар бир-бириндян дярhал айрылмазлар. Мюминляр ъяннятя апарылмадан юнъя онлара да кафирлярля бирликдя ъяhянням эюстярилир. О эцн мюмин, йа да кафир бцтцн инсанлар ъяhяннямин ятрафында диз чюкяъяк. Щяр кяс ъяhяннямин горху салан уьултусуна вя ичиндяки тцкцрпядиъи эюрцнтцляриня шаhид олаъаг. Анъаг сонра мюминляр гуртулур вя кафирляр дизи цстя чюкмцш вязиййятдя бурахылыр. Бу мясяля "Мярйям" сурясиндя беля билдирилир:

"Инсан: "Мян юлдцкдян сонра дирими чыхардылаъаьам?" - дейя сорушур. Мяэяр инсан илк юнъя ону hеч бир шей дейилкян йаратдыьымызы хатырламырмы? Ряббиня анд олсун ки, Биз онлары шейтанларла бирликдя йыьыб мяhшяря эятиряъяк, сонра онлары диз цстя чюкмцш hалда ъяhяннямин ятрафына дцзяъяйик. Сонра hяр бир фиргядян Ряhмана ян чох аси оланы дартыб чыхардаъаьыг. Сонра ъяhяннямя эириб йанмаьа ян чох лайиг оланлары, сюзсцз ки, Биз даhа йахшы билирик. Сиздян еля бир кяс олмаз ки, орайа варид олмасын. Бу, Ряббинин буйурдуьу ваъиб бир hюкмдцр. Сонра Биз Аллаhдан горхуб пис ямяллярдян чякинянляря ниъат веряъяк, залимляри ися орада диз цстя чюкмцш hалда сахлайаъаьыг!" ("Мярйям" суряси, 66-72).

Ялбяття, мюминляря ъяhяннямин эюстярилмясинин бир чох hикмяти вардыр. Ъяhяннямин вязиййятини йахындан эюрян мюминляр Аллаhын онлара вердийи иманын ня гядяр бюйцк бир ялаhиддялик вя эюзяллик олдуьуну даhа дяриндян гаврайарлар. Чцнки шаhид олунан ъяhянням о гядяр дяhшятвериъидир ки, о язабдан гуртулмаг инсан цчцн юлчцйяэялмяз бир хошбяхтлик вя шцкря сябяб олаъаг. Мюминляр ъяhяннями эюрмякля мцгайисяляр апармаг имканына саhиб олурлар. Беляликля, юзцндя инсана вериляъяк ян эюзял немятляри еhтива едян, ябяди галаъаглары ъяннятин дяйярини даhа йахшы анлайарлар. Чцнки немятин дяйяри анъаг мцгайися иля анлашылыр. Эюзялликлярин, йяни ъяннят немятляринин дяйяри, Аллаhын зцлм едянляря веряъяйи гаршылыг эюрцлдцйцндя даhа йахшы анлашылыр. Имтаhан олмаг цчцн эялдийимиз дцнйанын йарадылыш hикмятляриндян бири дя тяhсилдир. Инсанлар бурада доьруну вя йанлышы, эюзяли вя чиркини тяк-тяк эюряряк вя мцгайися апарараг юйрянирляр. Дцнйада бу хцсусиййятя саhиб олманын йолу анъаг аьыл, виъдан вя ян яhямиййятлиси дя Аллаh горхусундан кечяр. Гийамят эцнц, йарадылмышларын ян хейирлиляри олан мюминлярля ("Бяййиня" суряси, 7) йарадылмышларын ян писляри бир-бириндян сонсуза гядяр айрылмалары вахтыдыр. Айырма эцнц Гуранда беля билдирилмишдир:

"Пейьямбярляря (шаhидлик цчцн) мюhлят вериляъяйи заман, "Бунлара hансы эцня гядяр мюhлят верилмишдир? (Щямин суала ъаваб олараг дейиляъякдир:) "(Щагла батили) айырд едиляъяйи эцня гядяр!" Ня билирсян ки, нядир о айырд етмя эцнц?! О эцн вай hалына йалан сайанларын! Мяэяр Биз яввялкиляри мяhв етмядикми?! Сонра ахырда эялянляри дя онлара гатаъаьыг. Биз эцнаhкарларла беля ряфтар едирик. О эцн вай hалына йалан сайанларын!" ("Мурсялат" суряси, 11-19).

Бу айырма эцнц юлцмля башлайар, дирилишля вя hесабла давам едяр вя инсанларын ябяди йурдларына йолланмасы иля сона чатыр. "Гаф" сурясиндя кафирлярин вя мюминлярин ябяди йурдларына башладыьы сяйаhят беля билдирилир:

"Юлцм, hягигятян, эяляъякдир. Бу сянин горхуб гачдыьын шейдир! Сур чалынаъагдыр. Бу вяд олунмуш эцндцр! Щяр бир кяс бир сцрцйян вя бир дя шаhидля эяляъякдир. "Сян бундан гафил идин. Артыг бу эцн эюзцндян пярдяни эютцрдцк. Сян бу эцн сярраст эюрцрсян! Jолдашы дейяъякдир: "Бу йанымдакы hазырдыр!" "Атын ъяhяннямя hяр бир инадъыл кафири; Хейря мане оланы, hядди ашаны, шякк едяни! О кимсяни ки, Аллаhла йанашы юзцня башга бир танры гябул етди. Атын ону шиддятли язабын ичиня!" Jолдашы дейяъякдир: "Ей Ряббимиз! Ону мян аздырмадым. Фягят о юзц hагг йолдан чох азмышды!" Аллаh буйураъагдыр: "Мяним hцзурумда мцбаhисяетмяйин. Мян сизя бу язабы билдирмишдим. Мяним hцзурумда сюз эцляшдирмяйин. Мян бяндяляря (ябяс йеря) зцлм едян дейилям!" О эцн Биз ъяhяннямя: "Долдунму?" - дейяъяк, о ися: "Jеня вар мы?" - дейя ъаваб веряъякдир. Ъяннят дя мцттягиляр цчцн йахын бир йеря эятириляъякдир. (Онлара дейиляъякдир:) "Бу, вяд олундуьунуз ъяннятдир. О, hяр бир (тювбя едиб Аллаhа тяряф) гайыдан, горуйан; Ряhмандан Ону эюрмядян горхан вя hагга дюнмцш гялбля эялян бяндя цчцндцр! Ора саьлыгла дахил олун. Бу, ябядиййят эцнцдцр!"" ("Гаф" суряси, 19-34).