ГУРАНДА
ГАДЫНА ВЕРИЛЯН ДЯЙЯР
Бязи инсанлар Исламда гадына ня гядяр бюйцк бир яhямиййят вя дяйяр верилдийиндян хябярсиздирляр. Гуран hаггында кифайят гядяр мялумата малик олмайан бу инсанлар, hятта гадынларын юзляри дя бу hягигяти билмядикляри цчцн hагларыны йеня ъаhилиййя яхлагына ясасланан сяhв цсул вя тяърцбялярля горумаьа чалышырлар. Щямчинин бу эцн дцнйадакы ъямиййятляря баханда бу hягигят чох ачыг бир шякилдя ортайа чыхыр. Дцнйанын яксяр юлкяляриндя гяддарлыьа вя пис мцнасибятляря мяруз галан, бахылмаьа еhтийаъы олан, гоъалар евиня атылмыш, ишсиз-эцъсцз бир чох гадын вар. Онлар бу вязиййятляриндян гяти вя hямишялик бир hялл йолу тапа билмирляр.
Щалбуки бу чятин вязиййят hямин инсанларын чаряни йанлыш йерлярдя ахтармаларындан иряли эялир. Ъаhилиййя системи ичярисиндя ъаhилиййя мянтигляриня, ъаhилиййя гайдаларына ясасланылараг эюрцляъяк hеч бир тядбир, давам етдириляъяк hеч бир hялл йолу hягиги мянада мясяляни бир нятиъяйя апара билмяз.
Аллаh Гуранын "Яэяр hагг онларын няфсляринин истякляриня табе олсайды, эюйляр, йер вя онларда оланлар корланыб эедярди. Хейр, Биз онлар цчцн юйцд-нясиhят эятирдик, онлар ися юзляриня едилян юйцд-нясиhятдян цз дюндярирляр" ("Муминун" суряси, 23/71) айяси иля бу яhямиййятли hягигятя диггяти ъялб етмишдир. Инсанлар hяйатларыны юзляринин мцяййянляшдирдийи hягигятляр вя сяhвляр цзяриндя гурдуглары вахт нятиъя мцтляг зяряр олаъагдыр. Йер цзцндяки hяр шей вя бцтцн инсанлар позулмаьа мяруз галаъагдыр.
Ъаhилиййя ъямиййятляриндя инсанларын сыхынты ичиндя йашадыгларынынын фяргиня вардыглары hалда, бу вязиййятдян гяти бир hялл йолу тапа билмямяляри дя ъаhилиййя инанъларына эюря йашамагдакы тякидляринин онлары рифаhа говушдураъаг йолдан биляряк цз дюндярмяляриндян гайнагланыр.
Йеэаня hялл йолу hяр мясялядя олдуьу кими анъаг Гурандадыр. Аллаh Гуранла инсанлара ян раhат, ян севинъли вя ян эюзял шякилдя йашайа биляъякляри системи тягдим етмишдир. Инсанлара хейир вя газанъ эятирян, онлары дцзэцн йола апаран йеэаня йол Аллаhын йолудур. Аллаh Гуранла инсанлара "шан вя шяряфляринин эятирилдийини" билдирир. Ислам яхлагына табе олан Аллаhын Гуранда билдирдийи йола табе олан инсанлар hяр мясялядя рифаhа говушурлар.
Гадынларын мяруз галдыглары бцтцн сыхынтыларын йеэаня hялли дя Гурандадыр. Аллаhын инсанлар цчцн hидайят ряhбяри олараг эюндярдийи Ислам дини гадына чох дяйяр верир. Аллаh Гуранын бир чох айяси иля гадыны вя гадын hагларыны горумуш, ъаhилиййя ъямиййятляриндя гадынлара hаким олан сяhв мцнасибяти арадан галдырмыш, гадына ъямиййятдя hюрмятя лайиг бир йер газандырмышдыр. Ряббимиз Гуран айяляри иля инсанлара Аллаhын йанында цстцнлцк мейарынын ъинсиййят дейил, Аллаh горхусу, иман, эюзял яхлаг, сямимиййят вя тягва олдуьуну билдирмишдир.
Аллаh гадынларын ъямиййят дахилиндя горунуб hимайя едилмялярини, лайиг олдуглары hюрмяти вя севэини эюрмяляри цчцн сосиал саhядя эюрцлмяли олан тядбирляри Гуран айяляри иля бизя билдирмишдир. Эюрцлян бцтцн бу тядбирляр гадынларын леhинядир. Онларын зийана дцшмяляринин, язилиб зцлмя мяруз галмаларынын гаршысыны алмаг мягсяди эцдцр. Аллаh инсанлара Гуранла ян доьру йолу эюстярмиш вя ъаhилиййя инанъларыны дашыйан инсанларын йанлыш тяърцбялярини ляьв етмишдир.
Сонракы сяhифялярдя Аллаhын Гуранда билдирдийи бу hягигятя Ислам дининин бцтцн инсанлара олдуьу кими гадына да hям дцнйа hяйатында, hям дя ахирятдя hягиги мянада шяряф, шан вя hюрмят газандыраъаг йеэаня йол олдуьуну, гадына неъя дяйяр вериб уъалтдыьыны эюстяряъяйик.
Аллаhын йанында йеэаня цстцнлцк мейары тягвадыр
Гуран яхлагындан узаг йашайан ъямиййятлярдя инсанларын чох яhямиййят вердикляри вя ялдя едя билмяк цчцн hяйатлары бойу чох сяй эюстярдикляри бязи дяйярляр вар. Бу дяйярляри инсанлар цчцн бу гядяр яhямиййятли вя гиймятли hала эятирян ися ъямиййятин бу йюндяки мцнасибятидир.
Щяйатларыны Гуранда билдирилян доьру мялуматлар цзяриндя гурмайан инсанлар ъямиййятин мцяййянляшдирдийи бу дяйяр hюкмляриня эюря истигамятлянирляр. Бу дяйяр hюкмляри инсанларын юз аьылларына уйьун олараг етдикляри мянфяятлярдян ибарятдир. Долайысы иля hеч бир етибарлылыьы йохдур.
Аллаh инсанларын юз юлчцляриня уйьун олараг гойдуглары бу гайдалара табе олмагларынын йанлышлыьыны Гуранын бир айясиндя бу ъцр хатырладыр:
"Онлар ъаhилиййят дюврцнцн hюкмцнцмц истяйирляр? Там гянаят саhиби олан бир ъамаат цчцн Аллаhдан даhа йахшы hюкм веря билян кимдир?!" ("Маидя" суряси, 5/50).
Инсанларын ъаhилиййя инанъларына уйьун олараг ортайа чыхан дяйяр мцhакимяляринин бири дя араларындакы цстцнлцк анлайышыдыр. Щяйатларыны анъаг дцнйа hяйатынын мювъудлуьу цзяриндя гуран бязи инсанлар шяхсляря цстцнлцк вя айры-сечкилик газандыраъаг олан хцсусиййятляри бязи дцнйяви дяйярлярля мяhдудлашдырмышлар. Бир инсанын мал-мцлк саhиби, етибарлы олмасы, мцяййян бир карйера вя йа шюhрят газанмасы, физики мянада диггяти даhа ъялб едян олмасы бу мцнасибяти гябул едян инсанлар цчцн чох бюйцк яhямиййят кясб едир. Бцтцн бу сайдыгларымызы бир инсанын hяйаты бойу ялдя едя биляъяйи ян йцксяк хцсусиййятляр олараг дцшцнцрляр. Яэяр юзляри бу инсанларда олан хцсусиййятляря малик дейиллярся, hямин адамлара чох hюрмят едир вя онларла мцгайися едиляндя юзлярини онлардан даhа дяйярсиз олараг гябул едирляр.
Бу дяйяр мцhакимяляриня уйьун олараг эцндялик hяйатларында растлашдыглары тяфярруатлара да чох яhямиййят верир вя инсанлары бу мейарлара эюря дяйярляндирирляр. Мясялян, бир инсанын мяскян салдыьы сямтин сечилмиш йер олмасы, сцрдцйц машынын кюhнялийи вя йа сонунъу модел олмасы, атасынын ня ишля мяшьул олмасы, юзцнцн hансы тяhсил оъаьында охудуьу, ихтисасы, эейим тярзи, гоhумларынын кимлийи бязи инсанлар цчцн чох яhямиййятлидир. Дост олаъаглары, бирликдя вахтларыны кечиряъякляри, евляняъякляри инсанлары сечяркян цмумиййятля бу хцсусиййятляри яввялъядян арашдырыр вя сечимлярини буна эюря едирляр.
Дцнйанын бир чох юлкясиндя бязи инсанлар цчцн бир инсанын дярисинин рянэинин, данышдыьы дилин, hансы миллятдян олдуьунун да чох яhямиййят кясб етдийини эюрцрцк. Бу цстцнлцк мейарлары мцхтялиф ъямиййятляря эюря дяйишмякля йанашы, цмумиййятля ейни чярчивядя галыр.
Гадынлар hаггында он иллярдир давам едян мцбаhисялярин ясасында да йеня бу йанлыш мцнасибят дурур. Инсанлар гадыны дяйярляндиряркян дя йеня ъямиййятин мцяййян етдийи юлчцляри ясас эютцрцр вя бунлара эюря бир гянаятя эялирляр. Буна эюря бязиляри гадыны икинъи дяряъяли инсан кими дяйярляндирир вя hяйатыны буна уйьун олараг истигамятляндирир.
Щалбуки Аллаh Гуранда инсанлар цчцн ян эюзял вя ян дцзэцн hюкмцн Аллаhын hюкмц олдуьуну билдирир. Гурана баханда Аллаhын инсанларын арасындакы йеэаня цстцнлцйцн инсанларын тягвалары олдуьуну хябяр вердийини эюрцрцк:
"Ей инсанлар! Биз сизи бир киши вя бир гадындан йаратдыг. Сонра бир-биринизи таныйасыныз дейя, сизи халглара вя гябиляляря айырдыг. Аллаh йанында ян hюрмятли оланыныз Аллаhдан ян чох горханыныздыр. Щягигятян, Аллаh биляндир, хябярдардыр" ("Щуъурат" суряси, 49/13).
"Ей Адям оьуллары! Сизя айыб йерляринизи юртяъяк бир эейим вя бир дя бязякли либас назил етдик. Лакин тягва либасы даhа йахшыдыр. Бу, Аллаhын айяляриндяндир ки, бялкя, юйцд-нясиhятя гулаг асасыныз" ("Яраф" суряси, 7/26).
Башга бир айядя ися Аллаh: "Аллаh эюрдцйцнцз hяр бир йахшы иши билир. Тядарцк эюрцн. Ян йахшы тядарцк ися тягвадыр. Ей аьыл саhибляри, Мяндян горхун!" ("Бягяря" суряси, 2/197) буйурараг инсанларын ялдя едя биляъякляри ян хейирли хцсусиййятин тягва олдуьуну билдирмишдир. Долайысы иля инсанлар мал-мцлк, шан-шюhрят кими мадди дяйярляри дейил, инсаны hям дцнйада, hям дя Аллаhын йанында дяйярли hала эятиряъяк вя цстцнлцк газандыраъаг "тягва"ны гаршыларына мягсяд гоймалыдырлар.
Аллаh башга бир айясиндя дя бязи инсанларын арасында бир цстцнлцк цнсцрц hалына эялян зянэинлик йериня Аллаhын лцтфцнц истямяйин даhа мягбул олдуьуну беля билдирир:
"Аллаhын биринизи диэяриниздян цстцн тутдуьу шейи (малы) арзуламайын. Кишилярин юз газандыгларындан юз пайы, гадынларын да юз газандыгларындан юз пайы вардыр. Аллаhын лцтфцндян истяйин! Шцбhясиз ки, Аллаh hяр шейи биляндир ("Ниса" суряси, 4/32).
Аллаhын билдирдийи бцтцн бу айялярдян айдын олдуьу кими цстцнлцйц гадын йа да киши олмагла физики эцъдя, йа да башга бир ъаhилиййя юлчцляриндя ахтармаг бюйцк сяhвдир. Йеэаня цстцнлцк, Аллаhын бизя билдирдийи кими, иманын вя тягванын цстцнлцйцдцр.
Аллаh Гуранда "Шцбhясиз ки, сядягя верян киши вя гадынлар, Аллаh йолунда эюзял боръ верянляр цчцн гат-гат артырылаъагдыр. Онлары hям дя чох гиймятли бир мцкафат эюзляйир!" ("Щядид" суряси, 57/18) шяклиндя буйурур. Бу айя иля hям кишиляря, hям дя гадынлара ясл цстцнлцйцн вя шяряфин Аллаhын билдирдийи яхлагы йашамагла газанылаъыьы хатырладылыр.
Ислам яхлагында гадын вя киши бярабярдир
Гадынын ъямиййятдяки йери мясялясиндя дцнйанын демяк олар ки, hяр юлкясиндя ясрлярдян бу эцня гядяр давам едян мцбаhисяляр, шцбhясиз ки, hяр ъямиййят цчцн танышдыр. Гадынын ъямиййятдяки статусу, аиля hяйатындакы яhямиййяти, ишляйиб-ишляйя билмяйяъяйи кими бязи сосиал мясяляляр узун иллярдир дцнйанын эцндяминдя мцhцм йер тутур. Щалбуки бир мцсялман цчцн гадынын ъямиййятдяки йери чох айдындыр. Щягиги Ислам яхлагынын гябул едилдийи бир ъямиййятдя беля бир мцбаhисянин йашанмасы мцмкцн дейилдир. Чцнки Исламда гадын иля киши бярабярдир.
Гадын вя киши, ялбяття ки, физики мянада бир-бирляриндян фяргли гурулушлара маликдирляр. Анъаг гадынын физики мянада кишийя эюря даhа эцъсцз олмасы онун ъямиййятдя кишидян даhа аз hюрмят эюрмяси цчцн бир сябяб дейил.
Ислам яхлагына эюря мцhцм олан бир инсанын гадын вя йа киши олмасы дейил, Аллаhа дярин бир иман вя Аллаh горхусу иля баьланмасыдыр. Аллаhын ямр вя йасагларына яhямиййят веряряк табе олмасы, Гуран яхлагыны ян эюзял шякилдя йашамаьа чалышмасыдыр. Аллаhын йанында ясл дяйярли олан инсанын бу хцсусиййятляридир. Аллаh Гуранда гадын вя йа киши олмасына бахмайараг иман эятирян hяр бир инсанда зярури олан хцсусиййятляри беля ачыглайыр:
"Мюмин кишилярля мюмин гадынлар бир-бириня достдурлар (hяйандырлар). Онлар йахшы ишляр эюрмяйи ямр едяр, пис ишляри йасаг едяр, намаз гылыб зякат веряр, Аллаhа вя Пейьямбяриня итаят едярляр. Аллаh, ялбяття ки, онлара ряhм едяъякдир. Аллаh, hягигятян, йенилмяз гцввят, hикмят саhибидир!" ("Тювбя" суряси, 9/71).
Аллаhын айядя билдирдийи кими, мюмин гадынлар вя мюмин кишиляр ейни ъавабдеhлик дашыйырлар. Аллаhа ибадят етмякля, Гуран яхлагыны йашамагла, инсанлара йахшылыьы ямр едиб пислийин гаршысыны алмагла вя Гуранда билдирилян бцтцн ямр вя тювсийяляря табе олмагла мясулдурлар. Аллаh Гуранын "Ей иман эятирянляр! Яэяр Аллаhдан горхсаныз, О, сизя hагла-наhаггы айырд едян бир нур вя анлайыш веряр, эцнаhларынызын цстцнц юртцб сизи баьышлайар. Аллаh бюйцк лцтф саhибидир!" ("Янфал" суряси, 7/29) айясиндя Аллаhдан горхуб чякинян hяр инсана "hагла-наhаггы айырд едян бир нур вя анлайыш" веряъяйини вяд етмишдир. Бу инсанын гадын вя йа киши олмасы hямин нятиъяни дяйишдирмир. Сямимиййятиня, ихласына вя иманынын явязиндя Аллаh бир инсана hяйатынын hяр саhясиндя ону доьру йола апараъаг, дцзэцн гярарлар гябул етмясини вя мцсбят давранышларла hярякят етмясини тямин едяъяк бир аьыл верир. Долайысы иля аьыл инсанын ъинсиййятиня эюря дейил, тамамиля Аллаhа олан сямими баьлылыьына, йахынлыьына вя горхусуна эюря инкишаф едир.
Иманын она газандырдыьы мянтигля hярякят едян hяр инсан, йяни гадын вя йа киши hяйатла баьлы hяр мясялядя наилиййят ялдя едя биляр, башга инсанлара нисбятян габаьа да кечя биляр. Бу тамамиля инсанын истяйиня, hявясиня вя язминя баьлыдыр. Иман эятирянляр Ислам яхлагына уйьун олараг юзлярини hеч вахт hеч бир мясялядя кифайят эюрмязляр. Щямишя даhа мянтигли, даhа габилиййятли, даhа мясулиййят саhиби, даhа шяхсиййятли, даhа эюзял яхлаглы инсанлар ола билмяк цчцн сяй эюстярярляр. Юзлярини hяр мясялядя эцъляринин кифайят етдийи нисбятдя инкишаф етдирмяйя чалышарлар. Аллаh иман эятирянлярин ятрафларындакы бцтцн инсанлара нцмуня ола биляъяк бир характеря малик ола билмяк цчцн Она дуа етдиклярини билдирир:
"Вя о кясляр ки: "Ей Ряббимиз, бизя зювъяляримиздян вя ушагларымыздан эюзцмцзцн ишыьы олаъаг ювладлар еhсан буйур вя бизи мцттягиляря имам ет!" - дейярляр" ("Фурган" суряси, 25/74).
Щяйаты бойу hяр мясялядя ялиндян эялянин ян йахшысыны етмяйя вя шяхсиййяти иля, яхлагы иля вя сяйи иля бцтцн инсанлара нцмуня олмаьа чалышан мюмин бир гадын да -Аллаhын изни иля- ъямиййятдя цстцн бир мювгейя эялир. Цзяриня эютцрдцйц hяр мясулиййяти ян йахшы шякилдя йериня йетирир, ян доьру гярарлары алыр, ян эюзял hялл йоллары вя ян мянтигли тядбирляр идейасы hазырлайыр.
Эюрцндцйц кими, Ислам яхлагында гадын иля кишинин ъямиййятдяки йери тамамиля бярабярдир. Гадын вя йа киши Аллаhа олан иманынын эцъцня уйьун олараг, яхлагы, шяхсиййяти вя цзярляриня эютцрдцкляри мясулиййятляри иля габаьа эетмяйя баьлыдыр. Буна эюря дя Ислам яхлагыны гябул едян гадынлар цчцн кишиляря гаршы бярабярлик мцбаризяси дейил, бунун явязиня "хейир ишлярдя йарышмаг" яхлагы ясас йер тутаъагдыр. Хейир ишлярдя йарышмаг иман эятирянлярин hяйатларынын hяр анында Аллаhын разылыьыны газана билмяк цчцн ялляриндян эялян бцтцн сяйляри эюстярирляр. Бу мягсядляриня уйьун олараг Аллаhын ян севдийи, ян чох разы олдуьу вя Аллаhа ян йахын инсан ола билмяк цчцн хейир иш эюрмякля йарышырлар. Анъаг бу йарыш тамамиля Ряhмани бир йарышдыр. Аллаh мюминляри дцнйада вя ахирятдя габаьа апаран хцсусиййятин бу йюндя эюстярдикляри сяй олдуьуну Гуранда беля билдирир:
"Мяhз онлар йахшы ишляр эюрмякдя бир-бири иля йарышар вя бу ишлярдя юндя эедярляр" ("Муминун" суряси, 23/61).
"Сонра Китабы бяндяляримиздян сечдикляримизя мирас вердик, Онлардан кимиси юзцня зцлм едяр, кимиси мютядил олар, кимиси дя Аллаhын изни иля йахшы ишлярдя иряли кечяр. Бу бюйцк лцтфдцр!" ("Фатыр" суряси, 35/32).
Гадын вя киши арасындакы бярабярлик Аллаhын гадына вя кишийя дцнйа hяйатындакы имтаhан мцддяти ярзиндя бярабяр hаглар вермясиндян дя айдын олур:
"Биз йер цзцндя оланлары онун цчцн бир зинят йаратдыг ки, онлардан hансынын даhа эюзял ямял саhиби олдуьуну йохлайыб айырд едяк" ("Кяhф" суряси, 18/7) вя "Щяр бир кяс юлцмц дадаъагдыр. Йохламаг мягсядиля Биз сизи шяр вя хейирля имтаhана чякярик. Вя сиз анъаг Бизим hцзурумуза гайтарылаъагсыныз!" ("Янбийа" суряси, 21/35) айяляри иля Аллаh кимин даhа йахшы hярякят едяъяйинин мялум олмасы цчцн гадыны да, кишини дя йохладыьыны билдирмишдир. Башга бир айядя ися Аллаh: "Ялбяття, Биз сизи бир аз горху, бир аз аълыг, бир аз да мал, ъан (ювлад) вя мяhсул гытлыгы иля имтаhан едярик. Сябр едян шяхсляря мцждя вер!" ("Бягяря" суряси, 2/155) шяклиндя билдиряряк hяйатларынын ахырына гядяр гадыны да, кишини дя мцхтялиф hадисялярля сынайаъаьыны, бцтцн бунлара сябр эюстяря билянляря ися мярhямяти иля явязини веряъяйини хябяр вермишдир.
Аллаh гадына да, кишийя дя дягиг бир юмцр мцддяти мцяййян етмиш, hяр икисиня дя Гурандан ъавабдеhлик вермиш, hяр икисиня дя hяйатларынын hяр саhясиндя юзляриня доьруну илhам едяъяк бир виъдан вермиш, няфси вя шейтаны hяр икисиня дцшмян етмишдир. Дцнйа hяйатындакы имтаhана уйьун олараг бцтцн бу шяртляр гаршысында гадын вя йа киши олсун - hяр ким эюзял яхлаг нцмайиш етдириб салеh ямялляр эюрярся, Аллаh hямин инсанларын дцнйада вя ахирятдя бунун ян эюзял явязини эюряъяклярини билдирмишдир:
"...Истяр киши, истярся дя гадын олсун, Мян hеч биринизин ямялини пуча чыхармарам. Сиз бир-бириниздянсиниз. Щиърят едянлярин, юз йурдларындан чыхарыланларын, Мяним йолумда язиййятя дцчар оланларын, вурушанларын вя юлдцрцлянлярин эцнаhларынын цстцнц Аллаhдан бир мцкафат олараг, ялбяття, юртяъяк вя онлары алтындан чайлар ахан ъяннятляря дахил едяъяйям. Ян йахшы мцкафат Аллаh йанындадыр!" ("Али-Имран" суряси, 3/195).
Аллаh башга бир айядя ися "Мюмин олуб йахшы ишляр эюрян киши вя гадына хош hяйат нясиб едяъяк вя етдикляри йахшы ямялляря эюря мцкафатларыны веряъяйик" ("Няhл" суряси, 16/97) - буйурараг киши вя йа гадын, ким олурса-олсун, бцтцн инсанларын дцнйада вя ахирятдя hеч бир hагсызлыьа мяруз галмадан нюгсансыз олараг явязини эюряъяклярини хатырлатмышдыр.
Гуранда гадын вя кишийя ейни ъцр мцраъият олунур
Гуран айяляриня цмумиликдя нязяр йетириляндя Аллаhын гадынлара вя кишиляря ортаг бир мцраъият шяклиндян истифадя едилдийини эюрмяк олар. Яввялки hиссялярдя дя ятрафлы олараг цзяриндя дайанылдыьы кими, Аллаh Гуранда бир инсанын ъаван, гоъа, гадын вя йа киши олмасыны дейил, сямими бир гялбля иман эятирмясинин мцhцм олдуьуну билдирир. Аллаh Гуран айяляриндя бцтцн мцраъиятляри гадына вя кишийя бирликдя буйурур вя hяр икисинин дя ейни ъавабдеhликляря саhиб олдугларыны хатырладыр. Гуранда бунунла баьлы чохлу айя вар. Аллаh Гуранда "Мюмин олмагла бярабяр, йахшы ишляр эюрян кишиляр вя йа гадынлар ъяннятя дахил оларлар. Онлара хурма чярдяйи гядяр hагсызлыг едилмяз!" ("Ниса" суряси, 4/124) айясиндя сямими иман эятиряндян сонра hямин инсанын гадын вя йа киши олмасынын hеч бир яhямиййяти олмадыьыны, hеч бир hагсызлыьа мяруз галмадыьы hалда мцтляг Аллаhын ряhмяти вя ъянняти иля гаршылашаъаьыны хатырлатмышдыр.
Аллаhын гадын вя кишийя бирликдя мцраъият етдийи башга бир айя ися белядир:
"Щяр кяс бир пислик ется, о, анъаг пислийи гядяр ъяза алар. Амма hяр киши, йахуд гадын мюмин икян бир йахшылыг ется, беляляри ъяннятя дахил олуб сайсыз-hесабсыз рузийя чатар!" ("Мюмин" суряси, /40).
Аллаh Гуранда мюминляря олдуьу кими, инкар едянляр hаггында мялумат веряркян дя гадынлара вя кишиляря ейни ъцр хитаб едир. Аллаh инкар едян гадынларла инкар едян кишилярин, мцнафиг гадынларла мцнафиг кишилярин, мцшрик гадынларла мцшрик кишилярин дя ахирят эцнцндя ейни шякилдя ямялляринин явязинин вериляъяйини, ъинсиййятляриня эюря фяргли мцнасибят эюрмяйяъяклярини билдирир. Бу айялярдян бязиляри белядир:
"Мцнафиг кишилярля мцнафиг гадынлар бир-биринин ейнидирляр. Онлар пис ишляр эюрмяйи ямр едяр, йахшы ишляри гадаьан едярляр. Щяля ялляри дя бяркдир. Онлар Аллаhы унутдулар, Аллаh да онлары унутду. Щягигятян, мцнафигляр фасиглярдир!" ("Тювбя" суряси, 9/67).
"Аллаh мцнафиг кишиляря, мцнафиг гадынлара вя кафирляря ичиндя ябяди галаъаглары ъяhянням оду вяд етмишдир. Онлара кифайятдир. Аллаh онлара лянят еляди. Онлары даими бир язаб эюзляйир!" ("Тювбя" суряси, 9/68).
"Аллаh мцнафиг кишиляри вя гадынлары, мцшрик кишиляри вя гадынлары язаба уьратсын, мюмин кишилярин вя гадынларын да тювбялярини гябул буйурсун дейя яманяти Юз разылыьы иля Адям ювладына тапшырды. Аллаh баьышлайандыр, ряhм едяндир! ("Яhзаб" суряси, 33/73).
"Аллаh Онун барясиндя бядэцман олан мцнафиг киши вя гадынлары, мцшрик киши вя гадынлары язаба дцчар етсин. Онларын бядниййятлийи юз башларында чатласын! Аллаhын онлара гязяби тутмуш вя онлара лянят етмишдир. Ъяhяннями онлар цчцн hазырламышдыр. Ора неъя дя пис мяскяндир!" ("Фятh" суряси, 48/6).
Аллаhын Гуранда билдирдийи кими, hям дцнйа hяйатындакы имтаhанлары, hям дя ахирятдя алаъаглары явяз бахымындан гадын вя киши бярабяр мювгедядир.
Анайа верилян дяйяр
Аллаh Ислам яхлагы иля инсанларын hям сосиал, hям дя фярди мянада бцтцн hагларыны зяманятя эютцрмцш вя онлара ян раhат, ян севинъли вя ян хошбяхт шякилдя йашайа биляъякляри йолу эюстярмишдир. Гуран яхлагы гадын-киши, ъаван-гоъа айры-сечкилийиня йол вермядян бцтцн инсанлара гаршы ядалятли, йахшы мцнасибятли, мярhямятли вя йардымсевяр олмаьы ясас эютцрцр. Мюмин гаршысындакынын кимлийиндян асылы олмайараг hяйатынын ахырына кими бу яхлагы эцъцнцн чатдыьы ян эюзял шякилдя эюстярмяйя борълудур. Чцнки иман эятирян бир инсан бцтцн эюзял яхлаг хцсусиййятлярини Аллаh она ямр етдийи цчцн йашайыр. Буна эюря дя гаршысындакы инсанын сосиал мювгейи, ъинсиййяти, йашы кими амилляр онун hал вя hярякятляриня тясир етмяз.
Аллаh Гуранда hям гадына гаршы эюстярилмяли олан давраныша, hям дя бунунла йанашы анайа гаршы эюстярилмяли олан эюзял яхлагын яhямиййятиня диггяти чякмишдир.
Инсанын ана вя атасы ушагларынын йахшы бир тяhсил алыб эюзял бир яхлаг газана билмяси, hям юзцня, hям дя ятрафындакы инсанлара хейир веряъяк файдалы бир инсан олмасы цчцн чох ямяк сярф едирляр. Илляр бойу бу мягсядля мадди-мяняви йюндян чох фядакарлыг эюстярирляр. Инсан она верилян бу ямяйи тягдир едя билмяли вя бу фядакар яхлагын явязини сайьы вя hюрмятля эюстярмялидир. Аллаh Гуранда мюминлярин бу ъавабдеhлийини беля билдирир:
"Биз инсана ана-атасына йахшылыг етмяйи тювсийя етдик..." ("Янкябут" суряси, 29/8).
"Биз инсана ата-анасына йахшылыг етмяйи тювсийя етдик..." ("Яhкаф" суряси, 46/15).
"Де: "Эялин Ряббинизин сизя няляри hарам етдийини дейим: Она hеч бир шярик гошмайын; ата-анайа йахшылыг един; касыблыг цзцндян ушагларынызы юлдцрмяйин. Сизин дя, онларын да рузисини Биз веририк. Ачыг вя эизлин пис ишляря йахын дцшмяйин. Аллаhын hарам буйурдуьу ъана гыймайын. Аллаh бунлары сизя тювсийя етмишдир ки, бялкя, дцшцнцб анлайасыныз!" ("Янам" суряси, 6/151).
Гуранын башга бир айясиндля ися Аллаh инсанын ана-атасы иля эюзял ряфтар етмясини, онлара гаршы ловьалыг етмямясини беля билдирир:
"Аллаhа ибадят един вя Она hеч бир шейи шярик гошмайын! Ата- анайа, гоhум-ягрябайа, йетимляря, йохсуллара, йахын вя узаг гонум-гоншуйа, йахын доста, мцсафиря, саhиб олдуьунуза йахшылыг един! Щягигятян, Аллаh юзцнц бяйянянляри, ловьалыг едянляри севмяз!" ("Ниса" суряси, 4/36).
Бцтцн бу айялярдян дя айдын олдуьу кими, Аллаh инсанлара ана-атайа гаршы hямишя хош мцнасибят эюстярмялярини, онлары баша дцшмяклярини, шяфгятли вя сайьылы hярякят етмялярини тювсийя едир. Щямчинин Аллаh ананын ушаьы дцнйайа эятиря билмяк вя бюйцдя билмяк цчцн чох чятинликляря синя эярдийини хатырладараг онун цзяриндяки ямяйиня дя диггят йюнялдир:
"Биз инсана ата-анасына (йахшылыг етмяйи, валидейниня йахшы бахмаьы, онларла эюзял давранмаьы) тювсийя етдик. Анасы ону чох зяиф бир hалда дашымышды. Ушаьын сцддян кясилмяси ися ики ил ярзиндя олур. Биз инсана буйурдуг: "Мяня вя ата-анана шцкр ет. Ахыр дюнцш Мянядир!" ("Лоьман" суряси, 31/14).
"Биз инсана ата-анасына йахшылыг етмяйи (валидейнляриля эюзял давранмаьы, онлара йахшы бахмаьы) тювсийя етдик. Чцнки анасы ону зяhмятля эяздирмиш, язиййятля доьмушдур. Онун ана бятниндя дашынма вя сцддян кясилмя мцддяти отуз айдыр. Няhайят, камиллик hяддиня йетишиб гырх йаша чатдыгда беля дейяр: "Ей Ряббим! Мяня hям мяним юзцмя, hям дя ата-анама ята етдийин немятя шцкр етмяк вя Сяня хош эедяъяк йахшы ямял етмяк цчцн илhам вер, няслими ямялисалеh ет. Мян Сяня тювбя етдим вя, шцбhясиз ки, мян мцсялманларданам!" ("Яhкаф" суряси, 46/15).
Щягигятян дя hяр ана ушаьыны дцнйайа эятиря билмяк цчцн айларла бюйцк фядакарлыглара гатланыр. Аллаhын айядя билдирдийи кими, анасы ону "зяhмятля эяздирмиш, язиййятля доьмушдур". Вя сонра йеня бюйцк язмкарлыгла ушаьын гидаланмасыны да юз цзяриня эютцрцр. Аллаh бу hягигятляри инсана хатырладыр вя ананын чох дяйярли бир варлыг олдуьуна диггяти ъялб едир.
Бунунла бирликдя, Аллаh инсанын ана вя атасынын она етдийи бу фядакарлыглары йаддан чыхармамасыны, онлар мюhтаъ вязиййятдя оланда да ана вя атайа гаршы ейниля эюзял яхлагла давранылмасыны тювсийя едир:
"Ряббин йалныз Она ибадят етмяйи вя валидейнляря йахшылыг етмяйи буйурмушдур. Яэяр онларын бири вя йа hяр икиси сянин йанында гоъалыьын ян дцшкцн чаьына йетярся, онлара: "Уф!" -беля демя, цстляриня гышгырыб аъы сюз сюйлямя. Онларла хош даныш! Онларын hяр икисиня аъыйараг мярhямят ганадынын алтына алыб: "Ей Ряббим! Онлар мяни кюрпялийимдян тярбийя едиб бяслядикляри кими, Сян дя онлара ряhм ет!" - де" ("Исра" суряси, 17/23-24).
Мялум олдуьу кими, гоъалыг инсанын мцхтялиф йюнлярдян эцъцнц итирмясиня сябяб олур. Инсан ъаванлыг илляриндяки эцълц, динамик, саьлам вя енержили hалынын яксиня, hимайя едилмяйя, башгаларынын нязарятиня вя кюмяйиня мюhтаъ hала дцшцр. Бунунла бирликдя, зеhни мянада да бир чох мясяляйя яввялки кими эцъ чатдыра билмир, унутганлыг вя йа бунун кими чятинликлярля цзляшир. Мюминляр Аллаhын ямриня уйьун олараг гоъаланда да валидейнляриня гаршы чох шяфгятли, анлайышлы, hюрмятъил вя хош мцнасибят бясляйирляр.
Аллаh Гуранда мюминлярин ана-атайа гаршы эюстяряъякляри бу hюрмятин юлчцсцнц дя мцяййянляшдирмиш вя: "...Онлара: "Уф!" - беля демя, цстляриня гышгырыб аъы сюз сюйлямя. Онларла хош даныш!" ("Исра" суряси, 17/23) шяклиндя буйурмушдур. Аллаh бу айя иля валидейнляря гаршы едиля биляъяк ян хырда бир мярhямятсизлийи вя йа hюрмятя уйьун олмайан бир давранышы да гадаьан етмишдир. Аллаh онларын ичиндя олдуглары вязиййятин чятинлийини нязяря алараг онлара гаршы hямишя йахшы сюз дейилмясини, "уф" да демяйяъяк гядяр hюрмятли hярякят едилмясини ямр етмишдир. Буна эюря мюминляр йашланараг, эцъдян дцшян ана вя аталарына гаршы чох диггятли, инъя дцшцнъяли, вязиййяти баша дцшян бир давраныш нцмайиш етдирярляр. Онларын раhатлыглары цчцн ялляриндян эяляни едир, сайьыда вя севэидя сяhв етмямяйя чалышарлар. Гоъалыьын сябяб олдуьу чятинликляри вя сыхынтылары нязяря алараг онлар демямишдян яввял бцтцн еhтийаъларыны hисс етдирмядян йериня йетирярляр. Щяр ня олурса-олсун кюнцллярини алан вя онлары разы салан цсулдан истифадя едярляр.
Мюминляр ана вя аталарынын мяняви йюндян олдуьу кими, мадди тяряфдян дя hяр hансы бир еhтийаъларынын олмамалары вя сыхынтылы вязиййятя дцшмямяляри цчцн ялляриндяки имканлары сяфярбяр едярляр. Аллаh "Сяндян ня веряъякляри hаггында сорушанлара сюйля: "Веряъяйиниз шей ата-анайа, гоhумлара, йетимляря, мискинляря вя мцсафиря мяхсусдур". Шцбhясиз ки, Аллаh етдийиниз хейирли иши биляндир" ("Бягяря" суряси, 2/215) айяси иля мюминлярин хейир олараг веряъякляри малларында ана вя аталарынын да hаггы олдуьуну билдирмишдир. Иман саhиби олан инсанлар Аллаhын бу айясиня уйьун олараг еhтийаълары олдуьу hалда, ана-аталарынын бу еhтийаъларыны да ян эюзял шякилдя арадан галдырмаьа вя онлары hимайя етмяйя чалышырлар.
Щз.Йусифин ана-атасына гаршы нцмайиш етдирдийи эюзял яхлаг бу мясялядя бцтцн инсанлар цчцн эюзял бир нцмунядир. Щз.Йусиф Мисирин хязиняляриня саhиб оландан сонра ана вя атасыны чох эюзял бир шякилдя гаршыламыш, сайьысыны вя hюрмятини ифадя етмяк мягсяди иля онлары тахтына чыхарыб отуртмушдур. Аллаh Гуранда Йусиф пейьямбярин бу давранышыны беля билдирир:
"Онлар Йусифин hцзуруна дахил олдугда о, ата-анасыны баьрына басыб: "Иншаллаh ямин олараг Мисиря дахил олун!" - деди. Йусиф ата-анасыны тахт цстцня галдырды. Онлар hамысы (hюрмят яламяти олараг) она тязим едиб яйилдиляр. Йусиф деди: "Атаъан! Бу яввял эюрдцйцм йухунун йозумудур. Ряббим ону hягигятя чевирди. О мяня йахшылыг етди, чцнки мяни зиндандан гуртарды, шейтан мянимля гардашларымын арасыны вурдугдан сонра сизи чюлдян эятирди. Щягигятян, Ряббим истядийиня гаршы лцтфкардыр. О, доьрудан да, биляндир, hикмят саhибидир!"" ("Йусуф" суряси, 12/99-100).
Гуранда иман эятирянлярин дуаларында да ана-аталарыны нязяря алдыглары, онлар цчцн Аллаhдан баьышланмаг вя мярhямят истядикляри хябяр верилмишдир. Бундан башга, Гурандакы айялярдян пейьямбярлярин дя бу йюндя Аллаhа дуа етдикляри айдын олур. Аллаh Щз.Нуhун "Ей Ряббим! Мяни, ата-анамы, мяним евимя мюмин кими дахил олан кимсяни вя бцтцн мюмин кишиляри вя гадынлары баьышла. Залимлярин ися анъаг вя анъаг hялакыны артыр!"" ("Нуh" суряси, 71/28) сюзляри иля анасы вя атасы цчцн бу ъцр дуа етдийини билдирмишдир.
Аллаhын Гуранда билдирдийи бцтцн бу айялярдян айдын олдуьу кими, Ислам яхлагы ана-атайа бюйцк яhямиййят вя дяйяр верир. Ъаванлыьында да, гоъалыьында да Аллаh анайа гаршы эюстярилмяли олан hюрмятин вя эюзял яхлагын мюминин мцhцм бир хцсусиййяти олдуьуна диггят йюнялдир. Анъаг Аллаh "Яэяр (ата-анан) билмядийин бир шейи Мяня шярик гошмаьына ъяhд эюстярсяляр, онлара итаят етмя, дцнйа ишляриндя онларла эюзял кечин. Тювбя едиб Мяня тяряф дюнянлярин йолуну тут. Сонра Мяним hцзурума гайыдаъагсыныз. Мян дя ня етдикляринизи сизя хябяр веряъяйям!" ("Лоьман" суряси, 31/15) айяси иля Она гаршы цсйан йолуну сечдиклярини вя инсаны да бу йюндя hярякят етмяйя мяъбур етмяк истядикляри тягдирдя ана-атайа табе олунмамасыны тювсийя етмишдир. Анъаг Ислам яхлагына уйьун олараг Аллаh бу вязиййятдя дя йеня онлара гаршы hюрмят етмякдя гцсур етмямяйя, дцнйа hяйаты иля баьлы мясялялярдя онлара йахшылыгла давранаъаг бир яхлаг эюстярилмясини ямр етмишдир.
Евлилик hяйатында гадына верилян дяйяр
Инсанларын дцнйяви дяйярляря уйьун олараг гурдуглары бирэя йашайышлар чох гыса мцддят ярзиндя юз йерини безикиб йорулмаьа веря биляр. Евлиликдя дя бу вязиййятя тез-тез раст эялинир. Инсанлар hюрмят вя севэилярини дцнйяви дяйярляр цзяриня гуранда вя бу дяйярлярдя дя hяр hансы бир дяйишиклик оланда бу hисслярини тез итиря билирляр. Севэи, hюрмят, сядагят кими ифадяляр, эюзяллик, зянэинлик, саьламлыг, мягам вя йа етибар кими мейарларла ясасландырыланда бу нятиъя гаршысыалынмаз вязиййятя эятириб чыхарыр. Яэяр инсан севэисини гаршысындакы инсанын анъаг эюзяллийиня ясасландырыбса, бу инсан, ялбяття, дювр ютдцкъя ъаванлыьыны, саьламлыьыны, эюзяллийини итиряъякдир. Буна уйьун олараг севэи, hюрмят вя сядагят дя бунунла бирликдя йох олаъагдыр. Ейни иля зянэинлик, етибар вя йа мягам кими дяйярляр дя асанлыгла ялдян чыха билян мясялялярдир. Юзцня бу сайдыгларымызы мейар олараг гябул едян бир инсан бунларын итирилмяси нятиъясиндя артыг гаршысындакы инсаны севмяк, она hюрмят эюстярмяк цчцн юзцндя hеч бир сябяб тапа билмяйяъякдир.
Севэини, hюрмяти вя сядагяти давамлы едян иман, Аллаh горхусу вя эюзял яхлагдыр. Бир инсаны иманы вя яхлагы цчцн севян шяхс евлилик мясялясиндя дя гаршысындакы инсана гаршы чох сайьылы, садиг вя эюзял яхлаглы hярякят едяъякдир. Ня эянълийини, саьламлыьыны вя йа эюзяллийини дювр ютдцкъя итирмяси, ня дя зянэинлик, етибар кими хцсусиййятлярини ялдян вермяси бу инсанын севэисиня вя гаршы тяряфя вердийи дяйяря бир тясир эюстяря билмяйяъякдир. Бу инсан иманы вя Аллаh горхусу сябябиндян шяртлярдян асылы олмайараг hеч вахт гаршысындакыны нараhат едяъяк, сыхынтылы олмасына сябяб олаъаг бир hярякят етмяйяъякдир. Гуран яхлагына уйьун олараг hяр ъцр шяраитдя шяфгят, мярhямят, ядалят вя хош мцнасибятля йахынлашаъаг, бунун Аллаhын она вязифя олараг вердийи бир мясулиййятли иш олдуьу шцуру иля hярякят едяъякдир. Аллаh Гуранда евлиликдя гадынын вя кишинин бир-бириня гаршы олан мясулиййятлярини "...Онлар сизин, сиз дя онларын либасысыныз..." ("Бягяря" суряси, 2/187) айяси иля билдирир. Аллаh бу айя иля бирликдя инсанлара гадын вя кишинин евлиликдя бир-бириня гаршы ейни ъавабдеhликдя олдугларыны да хатырладыр. Аллаhын айядя билдирдийи "либас" ифадяси тяряфлярин бир-бири цзяриндяки горуйуъу вя нязарятедиъи хцсусиййятлярини мейдана чыхарыр. Бу айя иля hям дя гадын вя кишинин бир-бирини тамамлайан хцсусиййятляриня диггят чякилир.
Бунунла йанашы, Аллаh башга бир айядя "Сизин цчцн онларла цнсиййят едясиниз дейя юз ъинсиниздян зювъяляр хялг етмяси, аранызда севэи вя мярhямят йаратмасы да Онун гцдрят яламятляриндяндир. Щягигятян, бунда дцшцнян бир гювм цчцн ибрятляр вардыр!" ("Рум" суряси, 30/21) ифадяси иля евлиликдя "севэи вя мярhямят" гаврайышларынын яhямиййятиня диггяти ъялб етмишдир. Иман эятирянляр евлиликдя гаршылыглы олараг бир-бирлярини Аллаhын онлара олан бир немяти вя яманяти олараг эюрцр, буна эюря дя бир-бириня бюйцк дяйяр верирляр. Щяр ъцр нюгсан, йа да сяhв гаршысында севэини вя мярhямяти ясас эютцряряк hярякят едирляр. Гурана уйьун бир давраныш нцмайиш етдирмяйин hяр ъцр чятинлийин юhдясиндян эялмялярини тямин едяъяйини вя гаршылашдыглары проблемляри hялл едяъяйини билирляр. Бу да Аллаhын айядя билдирдийи кими, евлилийин мюмин гадын вя мюмин киши цчцн бир-биринин "хошбяхт олмаларыны вя сакитлик тапмаларыны" тямин едян бир немятя чеврилмясиня сябяб олур.
Аллаh Гуранын "...бир-биринизля йахынлыг етмишдиниз..." ("Ниса" суряси, 4/21) айяси иля евлилийин инсанлар арасында йаратдыьы сямимиййятя вя йахынлыьа да диггят йюнялтмишдир. Иман эятирянлярин евлиликдяки бу сямимиййятлярини, йахынлыгларыны вя бир-бирляриня дяйяр вермялярини тямин едян, бу инсанларын ахирятдя дя сонсуза кими давам едяъяк бир бирликдя олмаларыны гаршыларына мягсяд кими гоймагларыдыр. Щягиги сядагят бу дцшцнъяйя ясасланыр. Араларында мянфяятляриня ясасланан кечиъи бир севэи олмадыьы вя ахирятдя сонсуза гядяр бирликдя олмаьы гаршыларына мягсяд гойдуглары цчцн бир-бирляриня гаршы чох садиг, йахын, дцрцст вя сямими олурлар.
Эюрцндцйц кими, Гуран яхлагы ясас эютцрцляндя hяр ики тяряфин дя Аллаhдан горхан, виъданлы инсанлар олмасы сябяби иля эюзял бир бирликдя hяйат йашайарлар. Беля бир бирэя hяйат сядагят, вяфа, hюрмят, севэи, сямимиййят, дцрцстлцк, хош мцнасибят, тявазюкарлыг кими мцhцм яхлаг хцсусиййятляринин йашанмасынын нятиъясиндя евлиликдя давамлылыг вя истиграр олур. Бу хцсусиййятлярдян йохсул олан инсанларын евлиликляри цмумиййятля гысамцддятли олур.
Долайысы иля Ислам яхлагында евлилик гадын цчцн бюйцк бир раhатлыгдыр. Севэини, hюрмяти, сядагят вя вяфа hисслярини ян эюзял шякилдя йашайа биляъяйи бирэя йашайышдыр. Гаршысындакы инсандан hямишя hюрмят, севэи вя диггят эюрцр, ял цстцндя сахланылыр. Дава-далаш, мянфяят гаршыдурмасы, цстцнлцк ахтарышы, ловьалыг, тякяббцр, йалан кими мянфи яхлаг хцсусиййятляринин олмамасы гадынын евлиликдян, Аллаhын айядя билдирдийи кими, "сяадят вя раhатлыг тапмасыны" тямин едир.
Пейьямбяримиз (с.я.в.) дя юз hяйаты иля бу мясялядя бцтцн мюминляр цчцн чох мцhцм бир нцмуня олмушдур. Аллаh: "Щягигятян, Аллаhын Рясулу Аллаhа, гийамят эцнцня цмид бясляйянляр вя Аллаhы чох зикр едянляр цчцн эюзял нцмунядир!" ("Яhзаб" суряси, 33/21) айяси иля бу вязиййятя диггяти ъялб етмишдир. Пейьямбяримиз (с.я.в.) бир чох сюзляриндя мюмин гадынларын ня гядяр дяйярли варлыглар олдугларыны билдирмишдир. Бу сюзляриндян бириндя: "Дцнйа бир мянфяятдир. Дцнйа мянфяятинин ян хейирлиси салеh гадындыр"16 шяклиндя буйурмушдур. Башга бир сюзцндя ися евлиликдя гадына эюстярилмяли олан диггяти вя верилмяли олан дяйяри "Ян йеткин имана саhиб олан мюмин хасиййяти ян эюзял вя аилясиня гаршы ян кцбар, лцтфкар оланыдыр"17 сюзляри иля ифадя етмишдир.
Бундан башга, Пейьямбяримиз (с.я.в.) бу йюндя эюстярдийи эюзял яхлагы иля бцтцн мцсялманлар цчцн эюзял бир нцмуня тяшкил етмишдир. Бир hядисдя евлиликдя гадынлара гаршы эюстярилмяли олан эюзял яхлагын яhямиййяти беля хатырладылмышдыр: "Ян хейирлиниз ханымларына гаршы ян хейирли оландыр, Мян ханымларына гаршы сизин ян йахшынызам".18
Бунунла йанашы, Пейьямбяримиз (с.я.в.) "Вида Хцтбяси"ндя: "Гадынлар сизя Аллаhын бир яманятидир"19 шяклиндя буйурараг, гадынлара гаршы неъя диггят йетирилмясинин лазым олдуьуну бир дяфя дя хатырлатмышдыр.
Бцтцн hяйатында олдуьу кими, аиля hяйаты иля дя иман эятирянляр цчцн эюзял бир нцмуня олан Пейьямбяримиз (с.я.в.) ханымларына гаршы hямишя шяфгятля, мярhямятля вя эюзялликля давранмышдыр. Щямчинин Аллащ Рясулунун севимли ханымындан рявайят едилдийиня эюря, Пейьямбяримиз: "Ханымларына гаршы инсанларын ян йумшаьы, ян кярими, эцлярцзлцсц вя тябяссцм едяни иди".20
Гуранда гадынларын горунмасы
Аллаh: "Биз Гурандан мюминляр цчцн шяфа вя мярhямят олан айяляр назил едирик..." ("Исра" суряси, 17/82) айяси иля Ислам яхлагынын hямишя инсанлары хейря апараъаьына диггяти йюнялтмиш вя Гуран айяляринин инсанлар цчцн бир мярhямят олдуьуну хатырлатмышдыр. Аллаhын инсанларын арасына хошбяхтлийи вя ядаляти эятирмяси цчцн эюндярдийи Гуран яхлагы иля гадынын hям ъямиййятдяки hяйатында, hям дя аиля hяйатындакы бцтцн hагларыны горумушдур. Аллаhын бир айядя: "Биз сяня доьрусуну вя изаhатъа даhа йахшысыны эятирмяйяк" ("Фурган" суряси, 25/33) сюзляри иля билдирдийи кими, Аллаh бцтцн инсанларын hяйатларынын hяр мярhялясиндя hаглары олан дяйяри, севэини вя hюрмяти эюря билмяляри цчцн лазым олан hяр ъцр мялуматы Гуранда гцсурсуз олараг билдирмишдир.
Шцбhясиз ки, бу, гадынлар цчцн дя чох бюйцк бир мярhямят, бюйцк асанлыг вя немятдир. Аллаhын билдирдийи яхлага уйьун hярякят едиляндя, ялбяття ки, Гурандан узаг йашайан бязи ъямиййятлярдя олдуьу кими бир хаос олмайаъаг, гадынын ъямиййятдяки йери мясялясиндя давам едян бцтцн мцбаhисяляр битяъякдир.
Сонракы сяhифялярдя Аллаhын Гуран айяляри иля билдирдийи гадыны вя саhиб олдуьу сосиал hаглары тяминат алтына алан айялярдян бязиляриня тохунаъаг вя Ислам яхлагында гадына ня гядяр дяйяр верилдийини вя неъя диггят эюстярилдийини эюстярмяйя чалышаъаьыг.
Гадынларын кюнцлляри яля алынараг вя разы салынараг бошанылмасы
Иман вя Аллаh горхусу инсанларын hяйатларынын hяр анында виъданларына вя Гуран яхлагына уйьун шякилдя hярякят етмялярини тямин едир. Якс тягдирдя ися инсаны йюнляндирян няфсинин ловьа hявясляри вя шейтанын ашыладыьы сюзляр олар. Бу да инсанлары доьру вя эюзял олан давранышларын йериня, няфсляринин хошуна эяляъяк, шяхси мянфяятлярини горуйаъаг давранышлар нцмайиш етдирмяйя апарар. Бу ъцр дцшцнъя бошанмаг кими ики инсан арасындакы бязи мадди ялагялярин позулмасы кими вязиййятлярдя дя ачыг-ашкар ортайа чыха билир.
Бошанмаг - няфсляринин онлары идаря етмясиня иъазя верян бязи инсанлар цчцн гаршы тяряфля олан бцтцн мянфяят ялагялярини кясмяк мянасына уйьун эялир. Бу инсанлар мянфяят ялагяляринин битдийи йердя гаршы тяряфя артыг диггят вя ялагя эюстярмяляри цчцн бир сябяб галмадыьына инанырлар. Яксяр hалларда айрылдыглары инсанлара гаршы олан бцтцн севэи вя hюрмят hисслярини дя итирдикляриня эюря онлара йахшылыг едя билмяк цчцн hеч бир сябяб тапа билмязляр. Буна эюря дя анъаг юз мянфяятлярини горумаг цчцн hярякят едяр, гаршы тяряфин вязиййятини, чятинликлярини вя сыхынтыларыны, еhтийаъ ичиндя олдугларыны эюрмязлийя вура билярляр.
Иман эятирянлярин беля бир вязиййят гаршысында нцмайиш етдиряъякляри яхлаг ися чох фяргли олур. Онлар эюрдцкляри hяр бир ишдя анъаг Аллаhын разылыьыны газанмаьы гаршыларына мягсяд гойдуглары цчцн шяхси истякляриня вя йа няфсляринин гцрурлу арзуларына эюря hярякят етмязляр. Аллаhын разы галаъаьы давранышын, шяртлярин неъя олаъаьындан асылы олмайараг Гуран яхлагына вя виъданларына уйьун бир яхлаг эюстярмяли олдугларыны билирляр. Буна эюря бошанмаг мясяляси оланда да нцмайиш етдиряъякляри hярякят йеня эюзял яхлага ян уйьун олан hярякят олаъагдыр. Аллаh Гуранын "Гадынларынызы бошадыьыныз вя онларын эюзлямя мцддяти баша чатдыьы заман онлары йа хошлугла сахлайын, йа да хошлугла бурахын..." ("Бягяря" суряси, 2/231) айяси иля инсанлара бошандыглары ханымларыны эюзялликля бурахмаларыны билдирмишдир. Мюминляр бу мясялядя олдугъа диггятли давранырлар. Эюзял яхлагы Аллаhын разылыьыны газана билмяк мягсяди иля йашадыглары цчцн бошанаъаглары инсана гаршы да ейни хош мцнасибяти, мярhямяти, нязакяти, hюрмяти вя инъя дцшцнъяни эюстярирляр. Евляняркян вя йа сонра бир-бирляриня гаршы неъя севэи, сайьы эюстяриблярся, бу яхлагларыны бошанаркян дя горуйурлар. Бошанмаьы араларында бир мцбаhися вя йа инъиклик сябяби hалына эятирмязляр. Гаршы тяряфи чятин вя сыхынтылы вязиййятя салаъаг, нараhатлыгларына сябяб олаъаг бир hярякят эюстярмякдян узаг дайанарлар. Аллаh Гуранын башга бир айясиндя бошанылан гадынлара гаршы неъя яхлаглы hярякят едилмясиня беля диггят йюнялтмишдир:
"Ей иман эятирянляр! Яэяр мюмин гадынларла евляниб онлара тохунмадан яввял талагларыны версяниз, артыг онлар цчцн сизя эюзлямя мцддяти саймаьа еhтийаъ йохдур. Беля олдугда онлара бир шей (кифайят едяъяк мигдарда мал) вериб эюзял тярздя сярбяст бурахын!" ("Яhзаб" суряси, 33/49).
Гадынларын бошанандан сонра мадди бахымдан тямин едилмяси
Аллаh Гуранда бошанан гадынын йашайышынын мадди бахымдан тямин едилмясинин Юзцндян горхуб чякинян hяр мюмин кишинин цзяриня дцшян бир мясулиййят олдуьуну билдирмишдир:
"Бошанан гадынлары гябул олунмуш тярздя (шяриятя мцвафиг) файдаландырмаг мцттягилярин вязифясидир" ("Бягяря" суряси, 2/241).
Гуран яхлагына эюря мюминлярин hяйатларынын hяр мярhялясиндя олдуьу кими, бу мясялядя дя Аллаhын разылыьыны газанмаг мягсяди иля hярякят етмяляри лазымдыр. Вериляъяк йардымын мигдары мцяййян едиляркян гадынын сосиал вязиййятини вя еhтийаъларыны нязяря алараг виъданла hярякят етмяк мюмин яхлагынын бир ясасыдыр. Аллаh мюминлярин бу мясялядяки мясулиййятлярини Гуранда беля билдирмишдир:
"...Гябул олунмуш гайда цзря, варлы юз имканы дахилиндя, касыб да эцъц чатдыьы гядяр, йахшылыг едянляря лайиг шякилдя онлара бир шей версин!" ("Бягяря" суряси, 2/236).
"Варлы-карлы олан юз варына эюря (сцд hаггы) версин. Имканы аз олан ися Аллаhын она вердийиндян версин. Аллаh hеч кяси Юзцнцн она вердийиндян артыг хярълямяйя мяъбур етмяз. Аллаh hяр бир чятинликдян сонра асанлыг ята едяр" ("Тяляг" суряси, 65/7).
Айялярдян дя айдын олдуьу кими, Аллаh имканлары йахшы олан зянэин инсаны да, мадди имканы аз олан касыбы да бу мясялядя ъавабдеh саймыш, hяр бириня имканлары дахилиндя йардым етмяляринин ваъиблийини билдирмишдир. Гуран яхлагындан узаг йашайан бязи инсанлар бошадыглары вя артыг hеч ня эюзлямядикляри инсана мадди олараг кюмяк етмяйин hавайы йеря верилян бир хяръ олдуьуну дцшцнцрляр. Чцнки ахирятя инанмыр вя эюрдцкляри ишлярдя Аллаhын разылыьыны газанмаг кими бир мягсядляри йохдур. Мягсядляри анъаг мянфяятлярини горумаг олдуьу цчцн артыг юзлярини hеч бир мянфяятля тямин етмяйяъяк, йад вязиййятиня дцшян бир адам цчцн фядакарлыг етмяйин бир мянасы олмадыьыны дцшцняъякляр. Буна эюря дя цмумиййятля бу мясулиййятдян hяр hансы бир формада азад олмаьа, йа да гаршы тяряфин дцшдцйц вязиййяти hеч нязяря алмадан hяддиндян артыг аз мигдарла мясяляни hялл етмяйя чалышарлар.
Иман эятирянляр ися бцтцн давранышлары иля Аллаhын разылыьыны газанмаьы гаршыларына мягсяд гойдуглары цчцн hеч вахт бу ъцр фикирлярля hярякят етмяз, яксиня, ян чох диггят эюстярярляр. Юмрцнцн ахырына кими бошандыьы инсаны бир дя hеч вахт эюрмяся вя ондан мадди-мяняви hеч бир мянфяят ялдя етмяся дя, мюмин бир инсан сямимиййятля бу инсанын еhтийаъларыны юз мадди имканларына уйьун олараг ян йахшы шякилдя юдямяйя чалышар.
Бунунла йанашы, бир ибадяти йериня йетиряркян инсанлара Аллаhын разылыьыны газандыран ясл шейин етдикляри бир ишин маhиййяти дейил, буну йериня йетиряркян црякляриндя эяздирдикляри ниййятляри олдуьуну билирляр. Аллаh кясилян гурбанлар цчцн бир айядя "Онларын ня яти, ня дя ганы, ялбяття, Аллаhа чатмаз. Аллаhа чатаъаг олан йалныз сизин тягваныздыр" ("Щяъъ" суряси, 22/37) буйурараг бу мясяляни мюминляря ачыгламышдыр. Буна эюря дя Аллаhын бир айядя "Гадынларынызын меhрлярини кюнцл хошлуьуйла верин! Яэяр онлар гялбян, юз разылыглары иля бундан сизя бир шей баьышласалар, ону hалал олараг, нушъанлыгла йейин!" ("Ниса" суряси, 4/4) сюзляри иля билдирдийи кими, гадынлара гаршы олан бу мясулиййятлярини "кюнцл хошлуьу иля" йериня йетирирляр. Гадынларын да йеня бу йардымы "юз разылыглары иля" баьышлайанда ися бу мясялядя hеч ъцр ъавабдеh олмазлар.
Гадына верилян малларын бошанандан сонра эери алынмамасы
Аллаhын гадынларын горунмасы иля баьлы Гуранда билдирдийи тядбирлярдян бири ися бошанан гадынларын саhиб олдуглары мал-дювлятляри иля баьлыдыр. Аллаh: "Яэяр бир арвадын йериня башга бир арвад алмаг истясяниз, онлардан бириня (биринъийя) чохлу мал вермиш олсаныз да, ондан hеч бир шей эери алмайын! Мяэяр бу малы бюhтан атмаг вя ашкар бир эцнаh иш эюрмякля эери алаъагсыныз?! Сиз ону неъя эери ала билярсиниз ки, (вахтиля) бир-биринизля йахынлыг етмишдиниз вя онлар (гадынларыныз) сиздян мюhкям яhд-пейман алмышдылар" ("Ниса" суряси, 4/20-21) айяляри иля бошанан кишинин евли олдуьу вахтларда ханымына вердийи hеч бир нясняни эери алмамаьыны билдирмишдир.
Аллаh яввялъя евлянмякля гадына бир сюз вя зяманят верилдийини хатырлатмыш, буна эюря дя гадына "чохлу мал вя пул" верился дя, йеня дя кишинин бунлары гайтармаг кими бир hявясдя олмамасыны билдирмишдир. Иман эятирян Аллаhдан горхан вя hяр иши Аллаhын разылыьыны газанмаг цмиди иля йериня йетирян бир инсан верилян сюзцн Аллаhа гаршы верилдийини дярк едир. Буна эюря дя бу мясялядяки мясулиййятини ян эюзял шякилдя йериня йетирир.
Аллаh инсанлары Гуранла билдирдийи мейарлара диггятля табе олмалары мясялясиндя хябярдарлыг етмиш вя гадынлара верилян hяр hансы бир шейин гайтарылмасыны тяляб етмяйин hалал олмадыьыны билдирмишдир:
"...Онлара (гадынларыныза) вердийиниздян бир шей тяляб етмяниз сизя hалал олмаз. Бу йалныз киши иля гадынын Аллаhын (яр-арвадлыг) hаггындакы hюкмлярини йериня йетиря билмяйяъякляриндян горхдуглары заман мцмкцндцр. Яэяр онларын (яр-арвадын) Аллаhын hюкмлярини йериня йетирмяйяъякляриндян сиз дя горхсаныз, арвадын яриня бир шей вермясиндя hеч бири цчцн эцнаh йохдур. Бунлар Аллаhын hядляридир (hюкмляридир). Онлардан кянара чыхмайын. Аллаhын hядляриндян кянара чыханлар, ялбяття, залимлярдир" ("Бягяря" суряси, 2/229).
Эюрцндцйц кими, Ислам яхлагында гадына бюйцк диггят эюстярилир, hяйатынын hяр hансы бир мярhялясиндя бир сыхынты вя йа чятинликля гаршылашмамасы цчцн лазым олан бцтцн яхлаг тядбирляри даhа яввялдян эюрцлцр. Мюминляр hямишя hяр ишляриндя Аллаhдан горхараг hярякят етдикляри цчцн бошандыглары бир гадынын да hагларыны ян эюзял шякилдя горуйур вя мцмкцн ола биляъяк ян виъданлы hярякяти едирляр.
Бошанандан сонра гадынларын hяйат шяраити иля тямин едилмяси
Аллаh Гуранын: "Онлары (бошадыьыныз гадынлары) имканыныз чатдыьы гядяр юз йашадыьыныз йердя сакин един. (Бу гадынлары) сыхышдырмаг мягсядиля онлара зяряр вермяйя ъяhд эюстярмяйин. Яэяр онлар hамилядирлярся, бари-hямлини йеря гойана гядяр хярълярини верин. Сизин цчцн ушаг ямиздирирлярся, онларын (сцд) hаггыны верин. Юз аранызда йахшылыгла сазишя эялин. Яэяр чятинлийя дцшсяниз, ону (ушаьы) башга бир гадын ямиздиря биляр" ("Талаг" суряси, 65/6) айяси иля бошанандан сонра гадынларын hям мадди, hям дя мяняви мянада бцтцн еhтийаъларынын горунмасы цчцн эюстярилмяли олан яхлаг хцсусиййятлярини инсанлара билдирмишдир. О ана гядяр мадди-мяняви hяр ъцр еhтийаъыны йолдашынын вя йа евлилийин тямин етдийи имканларла гаршылайан гадын бошанмагла бирликдя бир чох ъяhятдян чятинлик ичиндя гала биляъякдир.
Мюмин яхлагы беля бир вязиййятдя инсанын ола билдийи юлчцдя анлайышлы олмасыны вя гаршы тяряфин еhтийаъларыны юз еhтийаълары кими бцтцн тяфярруатлары иля дцшцнцб йардымчы олмаьа сяй эюстярмясини тяляб едир. Хцсусиля евлиликдян сонра она гала биляъяйи уйьун бир йер тяшкил едяня кими бу мясялядя гадына бир имкан вермялидир. Она hяр hансы бир шякилдя зяряр эялмясиня иъазя верилмямяси мюмин цчцн виъдан бахымындан мцhцм бир мясулиййятдир. Бунунла йанашы, яэяр гадын hамилядирся, кюрпяни дцнйайа эятиряня кими, мадди ъяhятдян бцтцн саьламлыг вя диэяр еhтийаъларынын тямин едилмяси эюзял яхлага уйьун олан бир давраныш олаъагдыр. Бцтцн бу еhтийаълар инсанларын ичиндя олдуглары шяртляря эюря дяйишя биляр. Анъаг мцhцм олан иманлы вя виъданлы инсанларын шяртлярин неъялийиндян асылы олмайараг дярин дцшцнъяли вя анлайышлы бир вязиййятдя hярякят етмяляри, мадди вя мяняви йюндян ямин-аманлыьыны тямин едя билмяси цчцн лазым олан бцтцн тядбирляри ала билмяляридир. Бцтцн бу мясяляляри hялл едяркян дя, Аллаhын айядя билдирдийи кими, hяр ъцр мясялянин инсанлар арасында эюзялликля вя Гуран яхлагына уйьун бир шякилдя hялл едилмясидир.
Гадынлара зорла варис олмаг
Аллаh Гуранда гадынларын ъямиййятдяки hяйатынын hяр мярhялясиндя ян эюзял шякилдя горунмалары иля баьлы олараг чохлу тювсийяляр вермишдир. Бунлардан бири дя гадынларын мал-дювлятляриня зорла варис олмаьа чалышылмамасы мясялясидир. Аллаh Гуранын: "Ей иман эятирянляр! Гадынлара зорла варис чыхмаг сизя hалал дейилдир? Гадынлар ачыг-ашкар пис бир иш эюрмяйинъя, юзляриня вердийиниз шейлярин бир hиссясини эери гайтармаг мягсядиля онлара язиййят вермяйин. Онларла эюзял ряфтар един..." ("Ниса" суряси, 4/19) айяси иля мюминляря бу мясяляни хатырлатмышдыр.
Йетим гадынларын hагларынын горунмасы
Гадынлара гаршы эюстярилмяли олан гайьыйа вя эюзял яхлага диггят йетирилян айялярдян бириндя Аллаh "йетим гызларла ядалятля ряфтар едилмяси"нин лазым олдуьуну хябяр вермишдир:
"Сяндян гадынлар барясиндя фятва истяйирляр. Де ки: "Онлар барясиндя фятваны сизя Аллаh вя китабдан сизя охунан айяляр верир. Онлар верилмяси ваъиб оланы (мирасы) юзляриня вермяйяряк евлянмяк истядийиниз йетим гызлар вя аъиз ушаглар hаггында, hямчинин йетимлярля ядалятля ряфтар етмяниз барядя олан айялярдир". Сизин етдийиниз бцтцн хейирли ишляри, шцбhясиз ки, Аллаh билир!" ("Ниса" суряси, 4/127).
Аллаh горхусу олмайан бязи инсанлар зяиф вязиййятдя олдугларыны, ятрафларынын эцълц олмадыьыны вя йа архасында hагларыны горуйуб саhиб чыхаъаг hеч кимин олмадыьыны фикирляшдикляри инсанларын hагларыны асанлыгла тапдалайырлар. Йетим олан инсанлар да бязи вахтлар бу пис ниййятли инсанларын ядалятсиз вя мянфяятпяряст дапвранышларынын hядяфиня чеврилир. Щятта бязи инсанлар бязян бир инсана саhиб олдуьу имканларындан истифадя етмяк мягсяди иля анъаг варлы олдуьу цчцн евлянирляр. Бу инсан йетим оланда ися бу мянфяятпяряст йахынлыгларыны даhа асан шякилдя hяйата кечиря биляъяклярини дцшцня билирляр. Аллаh бу ъцр инсанларын яхлагындан чякинмяляри мясялясиндя мюминляря хябярдарлыг етмиш вя онлара hямишя хейир тяряфдары олараг hярякят етмялярини хатырлатмышдыр.
Иман эятирян инсанлар Аллаhын етдикляри hяр шейи эюрдцйцнц вя ахирятдя бцтцн бунлары ортайа чыхараъыьыны билирляр. Инсанлары алдатмаьын, hагсыз йолларла мянфяят ялдя етмяйя чалышмаьын, ядалятсиз вя мярhямятсиз давранышлар нцмайиш етдирмяйин ахирятдя инсанлары мцтляг зяряря мяруз гойаъаьыны дярк едирляр. Дцнйа hяйатындакы hагсыз йеря газанылаъаг аз бир мянфяятин инсанлара Аллаhын разылыьыны итиряъяйини вя ахирятдя сонсуз бир язаба сябяб ола биляъяйини дцшцняряк беля бир яхлага hеч вахт йанашмазлар. Йетим бир инсанын hаггыны hамыдан яввял юзляри горуйуб hимайя етмяйя чалышыр, пис ниййятли инсанларын йахынлашмаларына гаршы яввялъя юз тядбирлярини эюрцрляр. Ейни иля евлянмяк истядикляри йетим бир инсанын hагларына гаршы да бюйцк бир диггятля йанашар, евлилийи hеч вахт цчцн гаршы тяряфин саhиб олдуьу имканлардан истифадя едилян бир бярабярлик олараг гябул етмязляр. |