ƏSAS SƏHİFƏ SAYT HAQQINDA ƏLAQƏ
Maryam: An Exemplary Muslim Woman - Harun Yahya

НЦ­МУ­НЯ­ВИ МЦ­СЯЛ­МАН ГА­ДЫН

ЩЯЗ­РЯ­ТИ
МЯР­ЙЯМ

"Ха­тыр­ла ки, бир за­ман­лар мя­ляк­ляр бе­ля де­миш­ди­ляр: "Йа Мяр­йям, hя­ги­гя­тян Ал­лаh ся­ни сеч­миш, тя­миз­ля­миш,
алям­ля­рин га­дын­ла­рын­дан цс­тцн тут­муш­дур"
("Али-Им­ран" су­ря­си, 3/42).


ГУ­РАН­ДА

ГА­ДЫ­НА ВЕ­РИ­ЛЯН ДЯ­ЙЯР

Бя­зи ин­сан­лар Ис­лам­да га­ды­на ня гя­дяр бю­йцк бир яhя­мий­йят вя дя­йяр ве­рил­ди­йин­дян хя­бяр­сиз­дир­ляр. Гу­ран hаг­гын­да ки­фа­йят гя­дяр мя­лу­ма­та ма­лик ол­ма­йан бу ин­сан­лар, hят­та га­дын­ла­рын юз­ля­ри дя бу hя­ги­гя­ти бил­мя­дик­ля­ри цчцн hаг­ла­ры­ны йе­ня ъа­hи­лий­йя ях­ла­гы­на ясас­ла­нан сяhв цсул вя тяъ­рц­бя­ля­рля го­ру­ма­ьа ча­лы­шыр­лар. Щям­чи­нин бу эцн дцн­йа­да­кы ъя­мий­йят­ля­ря ба­хан­да бу hя­ги­гят чох ачыг бир шя­кил­дя ор­та­йа чы­хыр. Дцн­йа­нын як­сяр юл­кя­ля­рин­дя гяд­дар­лы­ьа вя пис мц­на­си­бят­ля­ря мя­руз га­лан, ба­хыл­ма­ьа еh­ти­йа­ъы олан, го­ъа­лар еви­ня атыл­мыш, ишсиз-эцъсцз бир чох га­дын вар. Он­лар бу вя­зий­йят­ля­ри­ндян гя­ти вя hя­ми­шя­лик бир hялл йо­лу та­па бил­мир­ляр.

Щал­бу­ки бу чя­тин вя­зий­йят hя­мин ин­сан­ла­рын ча­ря­ни йан­лыш йер­ляр­дя ах­тар­ма­ла­рын­дан иря­ли эя­лир. Ъа­hи­лий­йя сис­те­ми ичя­ри­син­дя ъа­hи­лий­йя мян­тиг­ля­ри­ня, ъа­hи­лий­йя гай­да­ла­ры­на ясас­ла­ны­ла­раг эю­рц­ля­ъяк hеч бир тяд­бир, да­вам ет­ди­ри­ля­ъяк hеч бир hялл йо­лу hя­ги­ги мя­на­да мя­ся­ля­ни бир ня­ти­ъя­йя апа­ра бил­мяз.

Ал­лаh Гу­ра­нын "Яэяр hагг он­ла­рын няфс­ля­ри­нин ис­тяк­ля­ри­ня та­бе ол­сай­ды, эюй­ляр, йер вя он­лар­да олан­лар кор­ла­ныб эе­дяр­ди. Хейр, Биз он­лар цчцн юйцд-ня­си­hят эя­тир­дик, он­лар ися юз­ля­ри­ня еди­лян юйцд-ня­си­hят­дян цз дюн­дя­рир­ляр" ("Му­ми­нун" су­ря­си, 23/71) айя­си иля бу яhя­мий­йят­ли hя­ги­гя­тя диг­гя­ти ъялб ет­миш­дир. Ин­сан­лар hя­йат­ла­ры­ны юз­ля­ри­нин мц­яй­йян­ляш­дир­ди­йи hя­ги­гят­ляр вя сяhв­ляр цзя­рин­дя гур­дуг­ла­ры вахт ня­ти­ъя мцт­ляг зя­ряр ола­ъаг­дыр. Йер цзцн­дя­ки hяр шей вя бц­тцн ин­сан­лар по­зул­ма­ьа мя­руз га­ла­ъаг­дыр.

Ъа­hи­лий­йя ъя­мий­йят­ля­рин­дя ин­сан­ла­рын сы­хын­ты ичин­дя йа­ша­дыг­ла­ры­ны­нын фяр­ги­ня вар­дыг­ла­ры hал­да, бу вя­зий­йят­дян гя­ти бир hялл йо­лу та­па бил­мя­мяля­ри дя ъа­hи­лий­йя инанъ­ла­ры­на эю­ря йа­ша­маг­да­кы тя­кид­ля­ри­нин он­ла­ры ри­фа­hа го­вуш­ду­ра­ъаг йол­дан би­ля­ряк цз дюн­дяр­мя­ля­рин­дян гай­наг­ла­ныр.

Йе­эа­ня hялл йо­лу hяр мя­ся­ля­дя ол­ду­ьу ки­ми ан­ъаг Гу­ран­да­дыр. Ал­лаh Гу­ран­ла ин­сан­ла­ра ян ра­hат, ян се­винъ­ли вя ян эю­зял шя­кил­дя йа­ша­йа би­ля­ъяк­ля­ри сис­те­ми тяг­дим ет­миш­дир. Ин­сан­ла­ра хе­йир вя га­занъ эя­ти­рян, он­ла­ры дцз­эцн йо­ла апа­ран йе­эа­ня йол Ал­ла­hын йо­лу­дур. Ал­лаh Гу­ран­ла ин­сан­ла­ра "шан вя шя­ряф­ля­ри­нин эя­ти­рил­ди­йи­ни" бил­ди­рир. Ис­лам ях­ла­гы­на та­бе олан Ал­ла­hын Гу­ран­да бил­дир­ди­йи йо­ла та­бе олан ин­сан­лар hяр мя­ся­ля­дя ри­фа­hа го­ву­шур­лар.

Га­дын­ла­рын мя­руз гал­дыг­ла­ры бц­тцн сы­хын­ты­ла­рын йе­эа­ня hял­ли дя Гу­ран­да­дыр. Ал­ла­hын ин­сан­лар цчцн hи­да­йят ряh­бя­ри ола­раг эюн­дяр­ди­йи Ис­лам ди­ни га­ды­на чох дя­йяр ве­рир. Ал­лаh Гу­ра­нын бир чох айя­си иля га­ды­ны вя га­дын hаг­ла­ры­ны го­ру­муш, ъа­hи­лий­йя ъя­мий­йят­ля­рин­дя га­дын­ла­ра hа­ким олан сяhв мц­на­си­бя­ти ара­дан гал­дыр­мыш, га­ды­на ъя­мий­йят­дя hюр­мя­тя ла­йиг бир йер га­зан­дыр­мыш­дыр. Ряб­би­миз Гу­ран айя­ля­ри иля ин­сан­ла­ра Ал­ла­hын йа­нын­да цс­тцн­лцк ме­йа­ры­нын ъин­сий­йят де­йил, Ал­лаh гор­ху­су, иман, эю­зял ях­лаг, ся­ми­мий­йят вя тяг­ва ол­ду­ьу­ну бил­дир­миш­дир.

Ал­лаh га­дын­ла­рын ъя­мий­йят да­хи­лин­дя го­ру­нуб hи­ма­йя едил­мя­ля­ри­ни, ла­йиг ол­дуг­ла­ры hюр­мя­ти вя сев­эи­ни эюр­мя­ля­ри цчцн со­си­ал са­hя­дя эю­рцл­мя­ли олан тяд­бир­ля­ри Гу­ран айя­ля­ри иля би­зя бил­дир­миш­дир. Эю­рц­лян бц­тцн бу тяд­бир­ляр га­дын­ла­рын ле­hи­ня­дир. Он­ла­рын зи­йа­на дцш­мя­ля­ри­нин, язи­либ зцл­мя мя­руз гал­ма­ла­ры­нын гар­шы­сы­ны ал­маг мяг­ся­ди эц­дцр. Ал­лаh ин­сан­ла­ра Гу­ран­ла ян доь­ру йо­лу эюс­тяр­миш вя ъа­hи­лий­йя инанъ­ла­ры­ны да­шы­йан ин­сан­ла­рын йан­лыш тяъ­рц­бя­ля­ри­ни ляьв ет­миш­дир.

Сон­ра­кы ся­hи­фя­ляр­дя Ал­ла­hын Гу­ран­да бил­дир­ди­йи бу hя­ги­гя­тя Ис­лам ди­ни­нин бц­тцн ин­сан­ла­ра ол­ду­ьу ки­ми га­ды­на да hям дцн­йа hя­йа­тын­да, hям дя ахи­рят­дя hя­ги­ги мя­на­да шя­ряф, шан вя hюр­мят га­зан­ды­ра­ъаг йе­эа­ня йол ол­ду­ьу­ну, га­ды­на не­ъя дя­йяр ве­риб уъалт­ды­ьы­ны эюс­тя­ря­ъя­йик.

Ал­ла­hын йа­нын­да йе­эа­ня цс­тцн­лцк              ме­йа­ры тяг­ва­дыр

Гу­ран ях­ла­гын­дан узаг йа­ша­йан ъя­мий­йят­ляр­дя ин­сан­ла­рын чох яhя­мий­йят вер­дик­ля­ри вя ял­дя едя бил­мяк цчцн hя­йат­ла­ры бо­йу чох сяй эюс­тяр­дик­ля­ри бя­зи дя­йяр­ляр вар. Бу дя­йяр­ля­ри ин­сан­лар цчцн бу гя­дяр яhя­мий­йят­ли вя гий­мят­ли hа­ла эя­ти­рян ися ъя­мий­йя­тин бу йюн­дя­ки мц­на­си­бя­ти­дир.

Щя­йат­ла­ры­ны Гу­ран­да бил­ди­ри­лян доь­ру мя­лу­мат­лар цзя­рин­дя гур­ма­йан ин­сан­лар ъя­мий­йя­тин мц­яй­йян­ляш­дир­ди­йи бу дя­йяр hюкм­ля­ри­ня эю­ря ис­ти­га­мят­лянирляр. Бу дя­йяр hюкм­ля­ри ин­сан­ла­рын юз аьыл­ла­ры­на уй­ьун ола­раг ет­дик­ля­ри мян­фя­ят­ляр­дян иба­рят­дир. До­ла­йы­сы иля hеч бир ети­бар­лы­лы­ьы йох­дур.

Ал­лаh ин­сан­ла­рын юз юл­чц­ля­ри­ня уй­ьун ола­раг гой­дуг­ла­ры бу гай­да­ла­ра та­бе ол­магла­ры­нын йан­лыш­лы­ьы­ны Гу­ра­нын бир айя­син­дя бу ъцр ха­тыр­ла­дыр:

"Он­лар ъа­hи­лий­йят дюв­рц­нцн hюк­мц­нц­мц ис­тя­йир­ляр? Там гя­на­ят са­hи­би олан бир ъа­ма­ат цчцн Ал­лаh­дан да­hа йах­шы hюкм ве­ря би­лян ким­дир?!" ("Маи­дя" су­ря­си, 5/50).

Ин­сан­ла­рын ъа­hи­лий­йя инанъ­ла­ры­на уй­ьун ола­раг ор­та­йа чы­хан дя­йяр мц­hа­ки­мя­ля­ри­нин би­ри дя ара­ла­рын­да­кы цс­тцн­лцк ан­ла­йы­шы­дыр. Щя­йат­ла­ры­ны ан­ъаг дцн­йа hя­йа­ты­нын мюв­ъуд­лу­ьу цзя­рин­дя гу­ран бя­зи ин­сан­лар шяхс­ля­ря цс­тцн­лцк вя ай­ры-сеч­ки­лик га­зан­ды­ра­ъаг олан хц­су­сий­йят­ля­ри бя­зи дцн­йя­ви дя­йяр­ляр­ля мяh­дуд­лаш­дыр­мыш­лар. Бир ин­са­нын мал-мцлк са­hи­би, ети­бар­лы ол­ма­сы, мц­яй­йян бир кар­йе­ра вя йа шюh­рят га­зан­ма­сы, фи­зи­ки мя­на­да диг­гя­ти да­hа ъялб едян ол­ма­сы бу мц­на­си­бя­ти гя­бул едян ин­сан­лар цчцн чох бю­йцк яhя­мий­йят кясб едир. Бц­тцн бу сай­дыг­ла­ры­мы­зы бир ин­са­нын hя­йа­ты бо­йу ял­дя едя би­ля­ъя­йи ян йцк­сяк хц­су­сий­йят­ляр ола­раг дц­шц­нцр­ляр. Яэяр юз­ля­ри бу ин­сан­лар­да олан хц­су­сий­йят­ля­ря ма­лик де­йил­ляр­ся, hя­мин адам­ла­ра чох hюр­мят едир вя он­лар­ла мц­га­йи­ся еди­лян­дя юз­ля­ри­ни он­лар­дан да­hа дя­йяр­сиз ола­раг гя­бул едир­ляр.

Бу дя­йяр мц­hа­ки­мя­ля­ри­ня уй­ьун ола­раг эцн­дя­лик hя­йат­ла­рын­да раст­лаш­дыг­ла­ры тя­фяр­ру­ат­ла­ра да чох яhя­мий­йят ве­рир вя ин­сан­ла­ры бу ме­йар­ла­ра эю­ря дя­йяр­лян­ди­рир­ляр. Мя­ся­лян, бир ин­са­нын мяс­кян сал­ды­ьы сям­тин се­чил­миш йер ол­ма­сы, сцр­дц­йц ма­шы­нын кюh­ня­ли­йи вя йа со­нун­ъу мо­дел ол­ма­сы, ата­сы­нын ня иш­ля мяш­ьул ол­ма­сы, юзц­нцн hан­сы тяh­сил оъа­ьын­да оху­ду­ьу, их­ти­са­сы, эе­йим тяр­зи, го­hум­ла­ры­нын ким­ли­йи бя­зи ин­сан­лар цчцн чох яhя­мий­йят­ли­дир. Дост ола­ъаг­ла­ры, бир­лик­дя вахт­ла­ры­ны ке­чи­ря­ъяк­ля­ри, ев­ля­ня­ъяк­ля­ри ин­сан­ла­ры се­чяр­кян цму­мий­йят­ля бу хц­су­сий­йят­ля­ри яв­вял­ъя­дян араш­ды­рыр вя се­чим­ля­ри­ни бу­на эю­ря едир­ляр.

Дцн­йа­нын бир чох юл­кя­син­дя бя­зи ин­сан­лар цчцн бир ин­са­нын дя­ри­си­нин рян­эи­нин, да­ныш­ды­ьы ди­лин, hан­сы мил­лят­дян ол­ду­ьу­нун да чох яhя­мий­йят кясб ет­ди­йи­ни эю­рц­рцк. Бу цс­тцн­лцк ме­йар­ла­ры мцх­тя­лиф ъя­мий­йят­ля­ря эю­ря дя­йиш­мяк­ля йа­на­шы, цму­мий­йят­ля ей­ни чяр­чи­вя­дя га­лыр.

Га­дын­лар hаг­гын­да он ил­ляр­дир да­вам едян мц­ба­hи­ся­ля­рин яса­сын­да да йе­ня бу йан­лыш мц­на­си­бят ду­рур. Ин­сан­лар га­ды­ны дя­йяр­лян­ди­ряр­кян дя йе­ня ъя­мий­йя­тин мц­яй­йян ет­ди­йи юл­чц­ля­ри ясас эю­тц­рцр вя бун­ла­ра эю­ря бир гя­ная­тя эя­лир­ляр. Бу­на эю­ря бя­зи­ля­ри га­ды­ны икин­ъи дя­ря­ъя­ли ин­сан ки­ми дя­йяр­лян­ди­рир вя hя­йа­ты­ны бу­на уй­ьун ола­раг ис­ти­га­мят­лян­ди­рир.

Щал­бу­ки Ал­лаh Гу­ран­да ин­сан­лар цчцн ян эю­зял вя ян дцз­эцн hюк­мцн Ал­ла­hын hюк­мц ол­ду­ьу­ну бил­ди­рир. Гу­ра­на ба­хан­да Ал­ла­hын ин­сан­ла­рын ара­сын­да­кы йе­эа­ня цс­тцн­лц­йцн ин­сан­ла­рын тяг­ва­ла­ры ол­ду­ьу­ну хя­бяр вер­ди­йи­ни эю­рц­рцк:

"Ей ин­сан­лар! Биз си­зи бир ки­ши вя бир га­дын­дан йа­рат­дыг. Сон­ра бир-би­ри­ни­зи та­ны­йа­сы­ныз де­йя, си­зи халг­ла­ра вя гя­би­ля­ля­ря айыр­дыг. Ал­лаh йа­нын­да ян hюр­мят­ли ола­ны­ныз Ал­лаh­дан ян чох гор­ха­ны­ныз­дыр. Щя­ги­гя­тян, Ал­лаh би­лян­дир, хя­бяр­дар­дыр" ("Щу­ъу­рат" су­ря­си, 49/13).

"Ей Адям оьул­ла­ры! Си­зя айыб йер­ля­ри­ни­зи юр­тя­ъяк бир эе­йим вя бир дя бя­зяк­ли ли­бас на­зил ет­дик. Ла­кин тяг­ва ли­ба­сы да­hа йах­шы­дыр. Бу, Ал­ла­hын айя­ля­рин­дян­дир ки, бял­кя, юйцд-ня­си­hя­тя гу­лаг аса­сы­ныз" ("Яраф" су­ря­си, 7/26).

Баш­га бир айя­дя ися Ал­лаh: "Ал­лаh эюр­дц­йц­нцз hяр бир йах­шы иши би­лир.  Тя­да­рцк эю­рцн. Ян йах­шы тя­да­рцк ися тяг­ва­дыр. Ей аьыл са­hиб­ля­ри, Мян­дян гор­хун!" ("Бя­гя­ря" су­ря­си, 2/197) бу­йу­ра­раг ин­сан­ла­рын ял­дя едя би­ля­ъяк­ля­ри ян хе­йир­ли хц­су­сий­йя­тин тяг­ва ол­ду­ьу­ну бил­дир­миш­дир. До­ла­йы­сы иля ин­сан­лар мал-мцлк, шан-шюh­рят ки­ми мад­ди дя­йяр­ля­ри де­йил, ин­са­ны hям дцн­йа­да, hям дя Ал­ла­hын йа­нын­да дя­йяр­ли hа­ла эя­ти­ря­ъяк вя цс­тцн­лцк га­зан­ды­ра­ъаг "тяг­ва"ны гар­шы­ла­ры­на мяг­сяд гой­ма­лы­дыр­лар.

Ал­лаh баш­га бир айя­син­дя дя бя­зи ин­сан­ла­рын ара­сын­да бир цс­тцн­лцк цн­сц­рц hа­лы­на эя­лян зян­эин­лик йе­ри­ня Ал­ла­hын лцт­фц­нц ис­тя­мя­йин да­hа мяг­бул ол­ду­ьу­ну бе­ля би­лдирир:

"Ал­ла­hын би­ри­ни­зи ди­эя­ри­низ­дян цс­тцн тут­ду­ьу ше­йи (ма­лы) ар­зу­ла­ма­йын. Ки­ши­ля­рин юз га­зан­дыг­ла­рын­дан юз па­йы, га­дын­ла­рын да юз га­зан­дыг­ла­рын­дан юз па­йы вар­дыр. Ал­ла­hын лцт­фцн­дян ис­тя­йин! Шцб­hя­сиз ки, Ал­лаh hяр ше­йи би­лян­дир ("Ни­са" су­ря­си, 4/32).

Ал­ла­hын бил­дир­ди­йи бц­тцн бу айя­ляр­дян ай­дын ол­ду­ьу ки­ми цс­тцн­лц­йц га­дын йа да ки­ши ол­маг­ла фи­зи­ки эцъ­дя, йа да баш­га бир ъа­hи­лий­йя юл­чц­ля­рин­дя ах­тар­маг бю­йцк сяhв­дир. Йе­эа­ня цс­тцн­лцк, Ал­ла­hын би­зя бил­дир­ди­йи ки­ми, има­нын вя тяг­ва­нын цс­тцн­лц­йц­дцр.

Ал­лаh Гу­ран­да "Шцб­hя­сиз ки, ся­дя­гя ве­рян ки­ши вя га­дын­лар, Ал­лаh йо­лун­да эю­зял боръ ве­рян­ляр цчцн гат-гат ар­ты­ры­ла­ъаг­дыр. Он­ла­ры hям дя чох гий­мят­ли бир мц­ка­фат эюз­ля­йир!" ("Щя­дид" су­ря­си, 57/18) шяк­лин­дя бу­йу­рур. Бу айя иля hям ки­ши­ля­ря, hям дя га­дын­ла­ра ясл цс­тцн­лц­йцн вя шя­ря­фин Ал­ла­hын бил­дир­ди­йи ях­ла­гы йа­ша­маг­ла га­за­ны­ла­ъы­ьы ха­тыр­ла­ды­лыр.

Ис­лам ях­ла­гын­да га­дын вя ки­ши бя­ра­бяр­дир

Га­ды­нын ъя­мий­йят­дя­ки йе­ри мя­ся­ля­син­дя дцн­йа­нын де­мяк олар ки, hяр юл­кя­син­дя яср­ляр­дян бу эц­ня гя­дяр да­вам едян мц­ба­hи­ся­ляр, шцб­hя­сиз ки, hяр ъя­мий­йят цчцн та­ныш­дыр. Га­ды­нын ъя­мий­йят­дя­ки ста­ту­су, аи­ля hя­йа­тын­да­кы яhя­мий­йя­ти, иш­ля­йиб-иш­ля­йя бил­мя­йя­ъя­йи ки­ми бя­зи со­си­ал мя­ся­ля­ляр  узун ил­ляр­дир дцн­йа­нын эцн­дя­мин­дя мц­hцм йер ту­тур. Щал­бу­ки бир мц­сял­ман цчцн га­ды­нын ъя­мий­йят­дя­ки йе­ри чох ай­дын­дыр. Щя­ги­ги Ис­лам ях­ла­гы­нын гя­бул едил­ди­йи бир ъя­мий­йят­дя бе­ля бир мц­ба­hи­ся­нин йа­шан­ма­сы мцм­кцн де­йил­дир. Чцн­ки Ис­лам­да га­дын иля ки­ши бя­ра­бяр­дир.

Га­дын вя ки­ши, ял­бят­тя ки, фи­зи­ки мя­на­да бир-бир­ля­рин­дян фярг­ли гу­ру­луш­ла­ра ма­лик­дир­ляр. Ан­ъаг га­ды­нын фи­зи­ки мя­на­да ки­ши­йя эю­ря да­hа эцъ­сцз ол­ма­сы онун ъя­мий­йят­дя ки­ши­дян да­hа аз hюр­мят эюр­мя­си цчцн бир ся­бяб де­йил.

Ис­лам ях­ла­гы­на эю­ря мц­hцм олан бир ин­са­нын га­дын вя йа ки­ши ол­ма­сы де­йил, Ал­ла­hа дя­рин бир иман вя Ал­лаh гор­ху­су иля баь­лан­ма­сы­дыр. Ал­ла­hын ямр вя йа­саг­ла­ры­на яhя­мий­йят ве­ря­ряк та­бе ол­ма­сы, Гу­ран ях­ла­гы­ны ян эю­зял шя­кил­дя йа­ша­ма­ьа ча­лыш­ма­сы­дыр. Ал­ла­hын йа­нын­да ясл дя­йяр­ли олан ин­са­нын бу хц­су­сий­йят­ля­ри­дир. Ал­лаh Гу­ран­да га­дын вя йа ки­ши ол­ма­сы­на бах­ма­йа­раг иман эя­ти­рян hяр бир ин­сан­да зя­ру­ри олан хц­су­сий­йят­ля­ри бе­ля ачыг­ла­йыр:

"Мю­мин ки­ши­ляр­ля мю­мин га­дын­лар бир-би­ри­ня дост­дур­лар (hя­йан­дыр­лар). Он­лар йах­шы иш­ляр эюр­мя­йи ямр едяр, пис иш­ля­ри йа­саг едяр, на­маз гы­лыб зя­кат ве­ряр, Ал­ла­hа вя Пей­ьям­бя­ри­ня ита­ят едяр­ляр. Ал­лаh, ял­бят­тя ки, он­ла­ра ряhм едя­ъяк­дир. Ал­лаh, hя­ги­гя­тян, йе­нил­мяз гцв­вят, hик­мят са­hи­би­дир!" ("Тюв­бя" су­ря­си, 9/71).

Ал­ла­hын айя­дя бил­дир­ди­йи ки­ми, мю­мин га­дын­лар вя мю­мин ки­ши­ляр ей­ни ъа­ваб­деh­лик да­шы­йыр­лар. Ал­ла­hа иба­дят ет­мяк­ля, Гу­ран ях­ла­гы­ны йа­ша­маг­ла, ин­сан­ла­ра йах­шы­лы­ьы ямр едиб пис­ли­йин гар­шы­сы­ны ал­маг­ла вя Гу­ран­да бил­ди­ри­лян бц­тцн ямр вя тюв­си­йя­ля­ря та­бе ол­маг­ла мя­сул­дур­лар. Ал­лаh Гу­ра­нын "Ей иман эя­ти­рян­ляр! Яэяр Ал­лаh­дан горх­са­ныз, О, си­зя hаг­ла-на­hаг­гы айырд едян бир нур вя ан­ла­йыш ве­ряр, эц­наh­ла­ры­ны­зын цс­тц­нц юр­тцб си­зи ба­ьыш­ла­йар. Ал­лаh бю­йцк лцтф са­hи­би­дир!" ("Ян­фал" су­ря­си, 7/29) айя­син­дя Ал­лаh­дан гор­хуб чя­ки­нян hяр ин­са­на "hаг­ла-на­hаг­гы айырд едян бир нур вя ан­ла­йыш" ве­ря­ъя­йи­ни вяд ет­миш­дир. Бу ин­са­нын га­дын вя йа ки­ши ол­ма­сы hя­мин ня­ти­ъя­ни дя­йиш­дир­мир. Ся­ми­мий­йя­ти­ня, их­ла­сы­на вя има­ны­нын явя­зин­дя Ал­лаh бир ин­са­на hя­йа­ты­нын hяр са­hя­син­дя ону доь­ру йо­ла апа­ра­ъаг, дцз­эцн гя­рар­лар гя­бул ет­мя­си­ни вя мцс­бят дав­ра­ныш­лар­ла hя­ря­кят ет­мя­си­ни тя­мин едя­ъяк бир аьыл ве­рир. До­ла­йы­сы иля аьыл ин­са­нын ъин­сий­йя­ти­ня эю­ря де­йил, та­ма­ми­ля Ал­ла­hа олан ся­ми­ми баь­лы­лы­ьы­на, йа­хын­лы­ьы­на вя гор­ху­су­на эю­ря ин­ки­шаф едир.

Има­нын она га­зан­дыр­ды­ьы мян­тиг­ля hя­ря­кят едян hяр ин­сан, йя­ни га­дын вя йа ки­ши hя­йат­ла баь­лы hяр мя­ся­ля­дя наи­лий­йят ял­дя едя би­ляр, баш­га ин­сан­ла­ра нис­бят­ян га­ба­ьа да ке­чя би­ляр. Бу та­ма­ми­ля ин­са­нын ис­тя­йи­ня, hя­вя­си­ня вя яз­ми­ня баь­лы­дыр. Иман эя­ти­рян­ляр Ис­лам ях­ла­гы­на уй­ьун ола­раг юз­ля­ри­ни hеч вахт hеч бир мя­ся­ля­дя ки­фа­йят эюр­мяз­ляр. Щя­ми­шя да­hа мян­тиг­ли, да­hа га­би­лий­йят­ли, да­hа мя­су­лий­йят са­hи­би, да­hа шях­сий­йят­ли, да­hа эю­зял ях­лаг­лы ин­сан­лар ола бил­мяк цчцн сяй эюс­тя­ряр­ляр. Юз­ля­ри­ни hяр мя­ся­ля­дя эцъ­ля­ри­нин ки­фа­йят ет­ди­йи нис­бят­дя ин­ки­шаф ет­дир­мя­йя ча­лы­шар­лар. Ал­лаh иман эя­ти­рян­ля­рин ят­раф­ла­рын­да­кы бц­тцн ин­сан­ла­ра нц­му­ня ола би­ля­ъяк бир ха­рак­те­ря ма­лик ола бил­мяк цчцн Она дуа ет­дик­ля­ри­ни бил­ди­рир:

"Вя о кяс­ляр ки: "Ей Ряб­би­миз, би­зя зюв­ъя­ля­ри­миз­дян вя ушаг­ла­ры­мыз­дан эю­зц­мц­зцн ишы­ьы ола­ъаг юв­лад­лар еh­сан бу­йур вя би­зи мцт­тя­ги­ля­ря имам ет!" - де­йяр­ляр" ("Фур­ган" су­ря­си, 25/74).

Щя­йа­ты бо­йу hяр мя­ся­ля­дя ялин­дян эя­ля­нин ян йах­шы­сы­ны ет­мя­йя вя шях­сий­йя­ти иля, ях­ла­гы иля вя ся­йи иля бц­тцн ин­сан­ла­ра нц­му­ня ол­ма­ьа ча­лы­шан мю­мин бир га­дын да -Ал­ла­hын из­ни иля- ъя­мий­йят­дя цс­тцн бир мюв­ге­йя эя­лир. Цзя­ри­ня эю­тцр­дц­йц hяр мя­су­лий­йя­ти ян йах­шы шя­кил­дя йе­ри­ня йе­ти­рир, ян доь­ру гя­рар­ла­ры алыр, ян эю­зял hялл йол­ла­ры вя ян мян­тиг­ли тяд­бир­ляр иде­йа­сы hа­зыр­ла­йыр.

Эю­рцн­дц­йц ки­ми, Ис­лам ях­ла­гын­да га­дын иля ки­ши­нин ъя­мий­йят­дя­ки йе­ри та­ма­ми­ля бя­ра­бяр­дир. Га­дын вя йа ки­ши Ал­ла­hа олан има­ны­нын эц­ъц­ня уй­ьун ола­раг, ях­ла­гы, шях­сий­йя­ти вя цзяр­ля­ри­ня эю­тцр­дцк­ля­ри мя­су­лий­йят­ля­ри иля га­ба­ьа эет­мяйя баь­лы­дыр. Бу­на эю­ря дя Ис­лам ях­ла­гы­ны гя­бул едян га­дын­лар цчцн ки­ши­ля­ря гар­шы бя­ра­бяр­лик мц­ба­ри­зя­си де­йил, бу­нун явя­зи­ня "хе­йир иш­ляр­дя йа­рыш­маг" ях­ла­гы ясас йер ту­та­ъаг­дыр. Хе­йир иш­ляр­дя йа­рыш­маг иман эя­ти­рян­ля­рин hя­йат­ла­ры­нын hяр анын­да Ал­ла­hын ра­зы­лы­ьы­ны га­за­на бил­мяк цчцн ял­ля­рин­дян эя­лян бц­тцн сяй­ля­ри эюс­тя­рир­ляр. Бу мяг­сяд­ля­ри­ня уй­ьун ола­раг Ал­ла­hын ян сев­ди­йи, ян чох ра­зы ол­ду­ьу вя Ал­ла­hа ян йа­хын ин­сан ола бил­мяк цчцн хе­йир иш эюр­мяк­ля йа­ры­шыр­лар. Ан­ъаг бу йа­рыш та­ма­ми­ля Ряh­ма­ни бир йа­рыш­дыр. Ал­лаh мю­мин­ля­ри дцн­йа­да вя ахи­рят­дя га­ба­ьа апа­ран хц­су­сий­йя­тин бу йюн­дя эюс­тяр­дик­ля­ри сяй ол­ду­ьу­ну Гу­ран­да бе­ля бил­ди­рир:

"Мяhз он­лар йах­шы иш­ляр эюр­мяк­дя бир-би­ри иля йа­ры­шар вя бу иш­ляр­дя юн­дя эе­дяр­ляр" ("Му­ми­нун" су­ря­си, 23/61).

"Сон­ра Ки­та­бы бян­дя­ля­ри­миз­дян сеч­дик­ля­ри­ми­зя ми­рас вер­дик, Он­лар­дан ки­ми­си юзц­ня зцлм едяр, ки­ми­си мю­тя­дил олар, ки­ми­си дя Ал­ла­hын из­ни иля йах­шы иш­ляр­дя иря­ли ке­чяр. Бу бю­йцк лцтф­дцр!" ("Фа­тыр" су­ря­си, 35/32).

Га­дын вя ки­ши ара­сын­да­кы бя­ра­бяр­лик Ал­ла­hын га­ды­на вя ки­ши­йя дцн­йа hя­йа­тын­да­кы им­та­hан мцд­дя­ти яр­зин­дя бя­ра­бяр hаг­лар вер­мя­син­дян дя ай­дын олур:

"Биз йер цзцн­дя олан­ла­ры онун цчцн бир зи­нят йа­рат­дыг ки, он­лар­дан hан­сы­нын да­hа эю­зял ямял са­hи­би ол­ду­ьу­ну йох­ла­йыб айырд едяк" ("Кяhф" су­ря­си, 18/7) вя "Щяр бир кяс юлц­мц да­да­ъаг­дыр. Йох­ла­маг мяг­ся­ди­ля Биз си­зи шяр вя хе­йир­ля им­та­hа­на чя­кя­рик. Вя сиз ан­ъаг Би­зим hц­зу­ру­му­за гай­та­ры­ла­ъаг­сы­ныз!" ("Ян­би­йа" су­ря­си, 21/35) айя­ля­ри иля Ал­лаh ки­мин да­hа йах­шы hя­ря­кят едя­ъя­йи­нин мя­лум ол­ма­сы цчцн га­ды­ны да, ки­ши­ни дя йох­ла­ды­ьы­ны бил­дир­миш­дир. Баш­га бир айя­дя ися Ал­лаh: "Ял­бят­тя, Биз си­зи бир аз гор­ху, бир аз аъ­лыг, бир аз да мал, ъан (юв­лад) вя мяh­сул гыт­лы­гы иля им­та­hан едя­рик. Сябр едян шяхс­ля­ря мцж­дя вер!" ("Бя­гя­ря" су­ря­си, 2/155) шяк­лин­дя бил­ди­ря­ряк hя­йат­ла­ры­нын ахы­ры­на гя­дяр га­ды­ны да, ки­ши­ни дя мцх­тя­лиф hа­ди­ся­ляр­ля сы­на­йа­ъа­ьы­ны, бц­тцн бун­ла­ра сябр эюс­тя­ря би­лян­ля­ря ися мяр­hя­мя­ти иля явя­зи­ни ве­ря­ъя­йи­ни хя­бяр вер­миш­дир.

Ал­лаh га­ды­на да, ки­ши­йя дя дягиг бир юмцр мцд­дя­ти мц­яй­йян ет­миш, hяр ики­си­ня дя Гу­ран­дан ъа­ваб­деh­лик вер­миш, hяр ики­си­ня дя hя­йат­ла­ры­нын hяр са­hя­син­дя юз­ля­ри­ня доь­ру­ну ил­hам едя­ъяк бир виъ­дан вер­миш, няф­си вя шей­та­ны hяр ики­си­ня дцш­мян ет­миш­дир. Дцн­йа hя­йа­тын­да­кы им­та­hа­на уй­ьун ола­раг бц­тцн бу шярт­ляр гар­шы­сын­да га­дын вя йа ки­ши ол­сун - hяр ким эю­зял ях­лаг нц­ма­йиш ет­ди­риб са­леh ямял­ляр эю­ряр­ся, Ал­лаh hя­мин ин­сан­ла­рын дцн­йа­да вя ахи­рят­дя бу­нун ян эю­зял явя­зи­ни эю­ря­ъяк­ля­ри­ни бил­дир­миш­дир:

"...Ис­тяр ки­ши, ис­тяр­ся дя га­дын ол­сун, Мян hеч би­ри­ни­зин ямя­ли­ни пу­ча чы­хар­ма­рам. Сиз бир-би­ри­низ­дян­си­низ. Щиъ­рят едян­ля­рин, юз йурд­ла­рын­дан чы­ха­ры­лан­ла­рын, Мя­ним йо­лум­да язий­йя­тя дц­чар олан­ла­рын, ву­ру­шан­ла­рын вя юл­дц­рц­лян­ля­рин эц­наh­ла­ры­нын цс­тц­нц Ал­лаh­дан бир мц­ка­фат ола­раг, ял­бят­тя, юр­тя­ъяк вя он­ла­ры ал­тын­дан чай­лар ахан ъян­нят­ля­ря да­хил едя­ъя­йям. Ян йах­шы мц­ка­фат Ал­лаh йа­нын­да­дыр!" ("Али-Им­ран" су­ря­си, 3/195).

Ал­лаh баш­га бир айя­дя ися "Мю­мин олуб йах­шы иш­ляр эю­рян ки­ши вя га­ды­на хош hя­йат ня­сиб едя­ъяк вя ет­дик­ля­ри йах­шы ямял­ля­ря эю­ря мц­ка­фат­ла­ры­ны ве­ря­ъя­йик" ("Няhл" су­ря­си, 16/97) - бу­йу­ра­раг ки­ши вя йа га­дын, ким олур­са-ол­сун, бц­тцн ин­сан­ла­рын дцн­йа­да вя ахи­рят­дя hеч бир hаг­сыз­лы­ьа мя­руз гал­ма­дан нюг­сан­сыз ола­раг явя­зи­ни эю­ря­ъяк­ля­ри­ни ха­тыр­лат­мыш­дыр.

Гу­ран­да га­дын вя ки­ши­йя ей­ни                   ъцр мц­ра­ъи­ят олу­нур

Гу­ран айя­ля­ри­ня цму­ми­лик­дя ня­зяр йе­ти­ри­лян­дя Ал­ла­hын га­дын­ла­ра вя ки­ши­ля­ря ор­таг бир мц­ра­ъи­ят шяк­лин­дян ис­ти­фа­дя едил­ди­йи­ни эюр­мяк олар. Яв­вял­ки hис­ся­ляр­дя дя ят­раф­лы ола­раг цзя­рин­дя да­йа­ныл­ды­ьы ки­ми, Ал­лаh Гу­ран­да бир ин­са­нын ъа­ван, го­ъа, га­дын вя йа ки­ши ол­ма­сы­ны де­йил, ся­ми­ми бир гялб­ля иман эя­тир­мя­си­нин мц­hцм ол­ду­ьу­ну бил­ди­рир. Ал­лаh Гу­ран айя­ля­рин­дя бц­тцн мц­ра­ъи­ят­ля­ри га­ды­на вя ки­ши­йя бир­лик­дя бу­йу­рур вя hяр ики­си­нин дя ей­ни ъа­ваб­деh­лик­ля­ря са­hиб ол­дуг­ла­ры­ны ха­тыр­ла­дыр. Гу­ран­да бу­нун­ла баь­лы чох­лу айя вар. Ал­лаh Гу­ран­да "Мю­мин ол­маг­ла бя­ра­бяр, йах­шы иш­ляр эю­рян ки­ши­ляр вя йа га­дын­лар ъян­ня­тя да­хил олар­лар. Он­ла­ра хур­ма чяр­дя­йи гя­дяр hаг­сыз­лыг едил­мяз!" ("Ни­са" су­ря­си, 4/124) айя­син­дя ся­ми­ми иман эя­ти­рян­дян сон­ра hя­мин ин­са­нын га­дын вя йа ки­ши ол­ма­сы­нын hеч бир яhя­мий­йя­ти ол­ма­ды­ьы­ны, hеч бир hаг­сыз­лы­ьа мя­руз гал­ма­ды­ьы hал­да мцт­ляг Ал­ла­hын ряh­мя­ти вя ъян­ня­ти иля гар­шы­ла­ша­ъа­ьы­ны ха­тыр­лат­мыш­дыр.

Ал­ла­hын га­дын вя ки­ши­йя бир­лик­дя мц­ра­ъи­ят ет­ди­йи баш­га бир айя ися бе­ля­дир:

"Щяр кяс бир пис­лик ет­ся, о, ан­ъаг пис­ли­йи гя­дяр ъя­за алар. Ам­ма  hяр ки­ши, йа­худ га­дын мю­мин икян бир йах­шы­лыг ет­ся, бе­ля­ля­ри ъян­ня­тя да­хил олуб сай­сыз-hе­саб­сыз ру­зи­йя ча­тар!" ("Мю­мин" су­ря­си, /40).

Ал­лаh Гу­ран­да мю­мин­ля­ря ол­ду­ьу ки­ми, ин­кар едян­ляр hаг­гын­да мя­лу­мат ве­ряр­кян дя га­дын­ла­ра вя ки­ши­ля­ря ей­ни ъцр хи­таб едир. Ал­лаh ин­кар едян га­дын­лар­ла ин­кар едян ки­ши­ля­рин, мц­на­фиг га­дын­лар­ла мц­на­фиг ки­ши­ля­рин, мцш­рик га­дын­лар­ла мцш­рик ки­ши­ля­рин дя ахи­рят эц­нцн­дя ей­ни шя­кил­дя ямял­ля­ри­нин явя­зи­нин ве­ри­ля­ъя­йи­ни, ъин­сий­йят­ля­ри­ня эю­ря фярг­ли мц­на­си­бят эюр­мя­йя­ъяк­ля­ри­ни бил­ди­рир. Бу айя­ляр­дян бя­зи­ля­ри бе­ля­дир:

"Мц­на­фиг ки­ши­ляр­ля мц­на­фиг га­дын­лар бир-би­ри­нин ей­ни­дир­ляр. Он­лар пис иш­ляр эюр­мя­йи ямр едяр, йах­шы иш­ля­ри га­да­ьан едяр­ляр. Щя­ля ял­ля­ри дя бярк­дир. Он­лар Ал­ла­hы унут­ду­лар, Ал­лаh да он­ла­ры унут­ду. Щя­ги­гя­тян, мц­на­фиг­ляр фа­сиг­ляр­дир!" ("Тюв­бя" су­ря­си, 9/67).

"Ал­лаh мц­на­фиг ки­ши­ля­ря, мц­на­фиг га­дын­ла­ра вя ка­фир­ля­ря ичин­дя ябя­ди га­ла­ъаг­ла­ры ъя­hян­ням оду вяд ет­миш­дир. Он­ла­ра ки­фа­йят­дир. Ал­лаh он­ла­ра ля­нят еля­ди. Он­ла­ры даи­ми бир язаб эюз­ля­йир!" ("Тюв­бя" су­ря­си, 9/68).

"Ал­лаh мц­на­фиг ки­ши­ля­ри вя га­дын­ла­ры, мцш­рик ки­ши­ля­ри вя га­дын­ла­ры яза­ба уь­рат­сын, мю­мин ки­ши­ля­рин вя га­дын­ла­рын да тюв­бя­ля­ри­ни гя­бул бу­йур­сун де­йя яма­ня­ти Юз ра­зы­лы­ьы иля Адям юв­ла­ды­на тап­шыр­ды. Ал­лаh ба­ьыш­ла­йан­дыр, ряhм едян­дир! ("Яh­заб" су­ря­си, 33/73). 

"Ал­лаh Онун ба­ря­син­дя бяд­эц­ман олан мц­на­фиг ки­ши вя га­дын­ла­ры, мцш­рик ки­ши вя га­дын­ла­ры яза­ба дц­чар ет­син. Он­ла­рын бяд­ний­йят­ли­йи юз баш­ла­рын­да чат­ла­сын! Ал­ла­hын он­ла­ра гя­зя­би тут­муш вя он­ла­ра ля­нят ет­миш­дир. Ъя­hян­ня­ми он­лар цчцн hа­зыр­ла­мыш­дыр. Ора не­ъя дя пис мяс­кян­дир!" ("Фятh" су­ря­си, 48/6).

Ал­ла­hын Гу­ран­да бил­дир­ди­йи ки­ми, hям дцн­йа hя­йа­тын­да­кы им­та­hан­ла­ры, hям дя ахи­рят­дя ала­ъаг­ла­ры явяз ба­хы­мын­дан га­дын вя ки­ши бя­ра­бяр мюв­ге­дя­дир.

Ана­йа ве­ри­лян дя­йяр

Ал­лаh Ис­лам ях­ла­гы иля ин­сан­ла­рын hям со­си­ал, hям дя фяр­ди мя­на­да бц­тцн hаг­ла­ры­ны зя­ма­ня­тя эю­тцр­мцш вя он­ла­ра ян ра­hат, ян се­винъ­ли вя ян хош­бяхт шя­кил­дя йа­ша­йа би­ля­ъяк­ля­ри йо­лу эюс­тяр­миш­дир. Гу­ран ях­ла­гы га­дын-ки­ши, ъа­ван-го­ъа ай­ры-сеч­ки­ли­йи­ня йол вер­мя­дян бц­тцн ин­сан­ла­ра гар­шы яда­лят­ли, йах­шы мц­на­си­бят­ли, мяр­hя­мят­ли вя йар­дым­се­вяр ол­ма­ьы ясас эю­тц­рцр. Мю­мин гар­шы­сын­да­кы­нын ким­ли­йин­дян асы­лы ол­ма­йа­раг hя­йа­ты­нын ахы­ры­на ки­ми бу ях­ла­гы эц­ъц­нцн чат­ды­ьы ян эю­зял шя­кил­дя эюс­тяр­мя­йя боръ­лу­дур. Чцн­ки иман эя­ти­рян бир ин­сан бц­тцн эю­зял ях­лаг хц­су­сий­йят­ля­ри­ни Ал­лаh она ямр ет­ди­йи цчцн йа­ша­йыр. Бу­на эю­ря дя гар­шы­сын­да­кы ин­са­нын со­си­ал мюв­ге­йи, ъин­сий­йя­ти, йа­шы ки­ми амил­ляр онун hал вя hя­ря­кят­ля­ри­ня тя­сир ет­мяз.

Ал­лаh Гу­ран­да hям га­ды­на гар­шы эюс­тя­рил­мя­ли олан дав­ра­ны­ша, hям дя бу­нун­ла йа­на­шы ана­йа гар­шы эюс­тя­рил­мя­ли олан эю­зял ях­ла­гын яhя­мий­йя­ти­ня диг­гя­ти чяк­миш­дир.

Ин­са­нын ана вя ата­сы ушаг­ла­ры­нын йах­шы бир тяh­сил алыб эю­зял бир ях­лаг га­за­на бил­мя­си, hям юзц­ня, hям дя ят­ра­фын­да­кы ин­сан­ла­ра хе­йир ве­ря­ъяк фай­да­лы бир ин­сан ол­ма­сы цчцн чох ямяк сярф едир­ляр. Ил­ляр бо­йу бу мяг­сяд­ля мад­ди-мя­ня­ви йюн­дян чох фя­да­кар­лыг эюс­тя­рир­ляр. Ин­са­н она ве­ри­лян бу ямя­йи тяг­дир едя бил­мяли вя бу фя­да­кар ях­ла­гын явя­зи­ни сай­ьы вя hюр­мят­ля эюс­тяр­мя­ли­дир. Ал­лаh Гу­ран­да мю­мин­ля­рин бу ъа­ваб­деh­ли­йи­ни бе­ля бил­ди­рир:

"Биз ин­са­на ана-ата­сы­на йах­шы­лыг ет­мя­йи тюв­си­йя ет­дик..." ("Ян­кя­бут" су­ря­си, 29/8).

"Биз ин­са­на ата-ана­сы­на йах­шы­лыг ет­мя­йи тюв­си­йя ет­дик..." ("Яh­каф" су­ря­си, 46/15).

"Де: "Эя­лин Ряб­би­ни­зин си­зя ня­ля­ри hа­рам ет­ди­йи­ни де­йим: Она  hеч бир шя­рик гош­ма­йын; ата-ана­йа йах­шы­лыг един; ка­сыб­лыг цзцн­дян ушаг­ла­ры­ны­зы юл­дцр­мя­йин. Си­зин дя, он­ла­рын да ру­зи­си­ни Биз ве­ри­рик. Ачыг вя эиз­лин пис иш­ля­ря йа­хын дцш­мя­йин. Ал­ла­hын hа­рам бу­йур­ду­ьу ъа­на гый­ма­йын. Ал­лаh бун­ла­ры си­зя тюв­си­йя ет­миш­дир ки, бял­кя, дц­шц­нцб ан­ла­йа­сы­ныз!" ("Янам" су­ря­си, 6/151).

Гу­ра­нын баш­га бир айя­синд­ля ися Ал­лаh ин­са­нын ана-ата­сы иля эю­зял ряф­тар етмясини, он­ла­ра гар­шы лов­ьа­лыг ет­мя­мясини бе­ля бил­дирир:

"Ал­ла­hа иба­дят един вя Она hеч бир ше­йи шя­рик гош­ма­йын! Ата- ана­йа, го­hум-яг­ря­ба­йа, йе­тим­ля­ря, йох­сул­ла­ра, йа­хын вя узаг го­нум-гон­шу­йа, йа­хын дос­та, мц­са­фи­ря, са­hиб ол­ду­ьу­ну­за йах­шы­лыг един! Щя­ги­гя­тян, Ал­лаh юзц­нц бя­йя­нян­ля­ри, лов­ьа­лыг едян­ля­ри сев­мяз!" ("Ни­са" су­ря­си, 4/36).

Бц­тцн бу айя­ляр­дян дя ай­дын ол­ду­ьу ки­ми, Ал­лаh ин­сан­ла­ра ана-ата­йа гар­шы hя­ми­шя хош мц­на­си­бят эюс­тяр­мя­ля­ри­ни, он­ла­ры ба­ша дцш­мякля­ри­ни, шяф­гят­ли вя сай­ьы­лы hя­ря­кят ет­мяля­ри­ни тюв­си­йя едир. Щям­чи­нин Ал­лаh ана­нын уша­ьы дцн­йа­йа эя­ти­ря бил­мяк вя бю­йц­дя бил­мяк цчцн чох чя­тин­лик­ля­ря си­ня эяр­ди­йи­ни ха­тыр­ла­да­раг онун цзя­рин­дя­ки ямя­йи­ня дя диг­гят йю­нял­дир:

"Биз ин­са­на ата-ана­сы­на (йах­шы­лыг ет­мя­йи, ва­ли­дей­ни­ня йах­шы бах­ма­ьы, он­лар­ла эю­зял дав­ран­ма­ьы) тюв­си­йя ет­дик. Ана­сы ону чох зя­иф бир hал­да да­шы­мыш­ды. Уша­ьын сцд­дян кя­сил­мя­си ися ики ил яр­зин­дя олур. Биз ин­са­на бу­йур­дуг: "Мя­ня вя ата-ана­на шцкр ет. Ахыр дю­нцш Мя­ня­дир!" ("Лоь­ман" су­ря­си, 31/14).

"Биз ин­са­на ата-ана­сы­на йах­шы­лыг ет­мя­йи (ва­ли­дейн­ля­ри­ля эю­зял дав­ран­ма­ьы, он­ла­ра йах­шы бах­ма­ьы) тюв­си­йя ет­дик. Чцн­ки ана­сы ону зяh­мят­ля эяз­дир­миш, язий­йят­ля доь­муш­дур. Онун ана бят­нин­дя да­шын­ма вя сцд­дян кя­сил­мя мцд­дя­ти отуз ай­дыр. Ня­hа­йят, ка­мил­лик hяд­ди­ня йе­ти­шиб гырх йа­ша чат­дыг­да бе­ля де­йяр: "Ей Ряб­бим! Мя­ня hям мя­ним юзц­мя, hям дя ата-ана­ма ята ет­ди­йин не­мя­тя шцкр ет­мяк вя Ся­ня хош эе­дя­ъяк йах­шы ямял ет­мяк цчцн ил­hам вер, няс­ли­ми ямя­ли­са­леh ет. Мян Ся­ня тюв­бя ет­дим вя, шцб­hя­сиз ки, мян мц­сял­ман­лар­да­нам!" ("Яh­каф" су­ря­си, 46/15).

Щя­ги­гя­тян дя hяр ана уша­ьы­ны дцн­йа­йа эя­ти­ря бил­мяк цчцн ай­лар­ла бю­йцк фя­да­кар­лыг­ла­ра гат­ла­ныр. Ал­ла­hын айя­дя бил­дир­ди­йи ки­ми, ана­сы ону "зяh­мят­ля эяз­дир­миш, язий­йят­ля доь­муш­дур". Вя сон­ра йе­ня бю­йцк язм­кар­лыг­ла уша­ьын ги­да­лан­ма­сы­ны да юз цзя­ри­ня эю­тц­рцр. Ал­лаh бу hя­ги­гят­ля­ри ин­са­на ха­тыр­ла­дыр вя ана­нын чох дя­йяр­ли бир вар­лыг ол­ду­ьу­на диг­гя­ти ъялб едир.

Бу­нун­ла бир­лик­дя, Ал­лаh ин­са­нын ана вя ата­сы­нын она ет­ди­йи бу фя­да­кар­лыг­ла­ры йад­дан чы­хар­ма­ма­сы­ны, он­лар мюh­таъ вя­зий­йят­дя олан­да да ана вя ата­йа гар­шы ей­ни­ля эю­зял ях­лаг­ла дав­ра­ныл­ма­сы­ны тюв­си­йя едир:

"Ряб­бин йал­ныз Она иба­дят ет­мя­йи вя ва­ли­дейн­ля­ря йах­шы­лыг  ет­мя­йи бу­йур­муш­дур. Яэяр он­ла­рын би­ри вя йа hяр ики­си ся­нин йа­нын­да го­ъа­лы­ьын ян дцш­кцн ча­ьы­на йе­тяр­ся, он­ла­ра: "Уф!" -бе­ля де­мя, цст­ля­ри­ня гыш­гы­рыб аъы сюз сюй­ля­мя. Он­лар­ла хош да­ныш! Он­ла­рын hяр ики­си­ня аъы­йа­раг мяр­hя­мят га­на­ды­нын ал­ты­на алыб: "Ей Ряб­бим! Он­лар мя­ни кюр­пя­ли­йим­дян тяр­би­йя едиб бяс­ля­дик­ля­ри ки­ми, Сян дя он­ла­ра ряhм ет!" - де" ("Ис­ра" су­ря­си, 17/23-24).

Мя­лум ол­ду­ьу ки­ми, го­ъа­лыг ин­са­нын мцх­тя­лиф йюн­ляр­дян эц­ъц­нц итир­мя­си­ня ся­бяб олур. Ин­сан ъа­ван­лыг ил­ля­рин­дя­ки эцъ­лц, ди­на­мик, саь­лам вя енер­жи­ли hа­лы­нын як­си­ня, hи­ма­йя едил­мя­йя, баш­га­ла­ры­нын ня­за­ря­ти­ня вя кю­мя­йи­ня мюh­таъ hа­ла дц­шцр. Бу­нун­ла бир­лик­дя, зеh­ни мя­на­да да бир чох мя­ся­ля­йя яв­вял­ки ки­ми эцъ чат­ды­ра бил­мир, унут­ган­лыг вя йа бу­нун ки­ми чя­тин­лик­ляр­ля цз­ля­шир. Мю­мин­ляр Ал­ла­hын ям­ри­ня уй­ьун ола­раг го­ъа­лан­да да ва­ли­дейн­ля­ри­ня гар­шы чох шяф­гят­ли, ан­ла­йыш­лы, hюр­мят­ъил вя хош мц­на­си­бят бяс­ля­йир­ляр.

Ал­лаh Гу­ран­да мю­мин­ля­рин ана-ата­йа гар­шы эюс­тя­ря­ъяк­ля­ри бу hюр­мя­тин юл­чц­сц­нц дя мц­яй­йян­ляш­дир­миш вя: "...Он­ла­ра: "Уф!" - бе­ля де­мя, цст­ля­ри­ня гыш­гы­рыб аъы сюз сюй­ля­мя. Он­лар­ла хош да­ныш!" ("Ис­ра" су­ря­си, 17/23) шяк­лин­дя бу­йур­муш­дур. Ал­лаh бу айя иля ва­ли­дейн­ля­ря гар­шы еди­ля би­ля­ъяк ян хыр­да бир мяр­hя­мят­сиз­ли­йи вя йа hюр­мя­тя уй­ьун ол­ма­йан бир дав­ра­ны­шы да га­да­ьан ет­миш­дир. Ал­лаh он­ла­рын ичин­дя ол­дуг­ла­ры вя­зий­йя­тин чя­тин­ли­йи­ни ня­зя­ря ала­раг он­ла­ра гар­шы hя­ми­шя йах­шы сюз де­йил­мя­си­ни, "уф" да де­мя­йя­ъяк гя­дяр hюр­мят­ли hя­ря­кят едил­мя­си­ни ямр ет­миш­дир. Бу­на эю­ря мю­мин­ляр йаш­ла­на­раг, эцъ­дян дц­шян ана вя ата­ла­ры­на гар­шы чох диг­гят­ли, ин­ъя дц­шцн­ъя­ли, вя­зий­йя­ти ба­ша дц­шян бир дав­ра­ныш нц­ма­йиш ет­ди­ряр­ляр. Он­ла­рын ра­hат­лыг­ла­ры цчцн ял­ля­рин­дян эя­ля­ни едир, сай­ьы­да вя сев­эи­дя сяhв ет­мя­мя­йя ча­лы­шар­лар. Го­ъа­лы­ьын ся­бяб ол­ду­ьу чя­тин­лик­ля­ри вя сы­хын­ты­ла­ры ня­зя­ря ала­раг он­лар де­мя­миш­дян яв­вял бц­тцн еh­ти­йаъ­ла­ры­ны hисс ет­дир­мя­дян йе­ри­ня йе­ти­ряр­ляр. Щяр ня олур­са-ол­сун кю­нцл­ля­ри­ни алан вя он­ла­ры ра­зы са­лан цсул­дан ис­ти­фа­дя едяр­ляр.

Мю­мин­ляр ана вя ата­ла­ры­нын мя­ня­ви йюн­дян ол­ду­ьу ки­ми, мад­ди тя­ряф­дян дя hяр hан­сы бир еh­ти­йаъ­ла­ры­нын ол­ма­ма­ла­ры вя сы­хын­ты­лы вя­зий­йя­тя дцш­мя­мя­ля­ри цчцн ял­ля­рин­дя­ки им­кан­ла­ры ся­фяр­бяр едяр­ляр. Ал­лаh "Сян­дян ня ве­ря­ъяк­ля­ри hаг­гын­да со­ру­шан­ла­ра сюй­ля: "Ве­ря­ъя­йи­низ шей ата-ана­йа, го­hум­ла­ра, йе­тим­ля­ря, мис­кин­ля­ря вя мц­са­фи­ря мях­сус­дур". Шцб­hя­сиз ки, Ал­лаh ет­ди­йи­низ хе­йир­ли иши би­лян­дир" ("Бя­гя­ря" су­ря­си, 2/215) айя­си иля мю­мин­ля­рин хе­йир ола­раг ве­ря­ъяк­ля­ри мал­ла­рын­да ана вя ата­ла­ры­нын да hаг­гы ол­ду­ьу­ну бил­дир­миш­дир. Иман са­hи­би олан ин­сан­лар Ал­ла­hын бу айя­си­ня уй­ьун ола­раг еh­ти­йаъ­ла­ры ол­ду­ьу hал­да, ана-ата­ла­ры­нын бу еh­ти­йаъ­ла­ры­ны да ян эю­зял шя­кил­дя ара­дан гал­дыр­ма­ьа вя он­ла­ры hи­ма­йя ет­мя­йя ча­лы­шыр­лар.

Щз.Йу­си­фин ана-ата­сы­на гар­шы нц­ма­йиш ет­дир­ди­йи эю­зял ях­лаг бу мя­ся­ля­дя бц­тцн ин­сан­лар цчцн эю­зял бир нц­му­ня­дир. Щз.Йу­сиф Ми­си­рин хя­зи­ня­ля­ри­ня са­hиб олан­дан сон­ра ана вя ата­сы­ны чох эю­зял бир шя­кил­дя гар­шы­ла­мыш, сай­ьы­сы­ны вя hюр­мя­ти­ни ифа­дя ет­мяк мяг­ся­ди иля он­ла­ры тах­ты­на чы­ха­рыб отурт­муш­дур. Ал­лаh Гу­ран­да Йу­сиф пей­ьям­бя­рин бу дав­ра­ны­шы­ны бе­ля бил­ди­рир:

"Он­лар Йу­си­фин hц­зу­ру­на да­хил ол­дуг­да о, ата-ана­сы­ны баь­ры­на ба­сыб: "Ин­шал­лаh ямин ола­раг Ми­си­ря да­хил олун!" - де­ди. Йу­сиф ата-ана­сы­ны тахт цс­тц­ня гал­дыр­ды. Он­лар hа­мы­сы (hюр­мят яла­мя­ти ола­раг) она тя­зим едиб яйил­ди­ляр. Йу­сиф де­ди: "Ата­ъан! Бу яв­вял эюр­дц­йцм йу­ху­нун йо­зу­му­дур. Ряб­бим ону hя­ги­гя­тя че­вир­ди. О мя­ня йах­шы­лыг ет­ди, чцн­ки мя­ни зин­дан­дан гур­тар­ды, шей­тан мя­ним­ля гар­даш­ла­ры­мын ара­сы­ны вур­дуг­дан сон­ра си­зи чюл­дян эя­тир­ди. Щя­ги­гя­тян, Ряб­бим ис­тя­ди­йи­ня гар­шы лцтф­кар­дыр. О, доь­ру­дан да, би­лян­дир, hик­мят са­hи­би­дир!"" ("Йу­суф" су­ря­си, 12/99-100).

Гу­ран­да иман эя­ти­рян­ля­рин дуа­ла­рын­да да ана-ата­ла­ры­ны ня­зя­ря ал­дыг­ла­ры, он­лар цчцн Ал­лаh­дан ба­ьыш­лан­маг вя мяр­hя­мят ис­тя­дик­ля­ри хя­бяр ве­рил­миш­дир. Бун­дан баш­га, Гу­ран­да­кы айя­ляр­дян пей­ьям­бяр­ля­рин дя бу йюн­дя Ал­ла­hа дуа ет­дик­ля­ри ай­дын олур. Ал­лаh Щз.Ну­hун "Ей Ряб­бим! Мя­ни, ата-ана­мы, мя­ним еви­мя мю­мин ки­ми да­хил олан ким­ся­ни вя бц­тцн мю­мин ки­ши­ля­ри вя га­дын­ла­ры ба­ьыш­ла. За­лим­ля­рин ися ан­ъаг вя ан­ъаг hя­ла­кы­ны ар­тыр!"" ("Нуh" су­ря­си, 71/28) сюз­ля­ри иля ана­сы вя ата­сы цчцн бу ъцр дуа ет­ди­йини бил­дир­миш­дир.

Ал­ла­hын Гу­ран­да бил­дир­ди­йи бц­тцн бу айя­ляр­дян ай­дын ол­ду­ьу ки­ми, Ис­лам ях­ла­гы ана-ата­йа бю­йцк яhя­мий­йят вя дя­йяр ве­рир. Ъа­ван­лы­ьын­да да, го­ъа­лы­ьын­да да Ал­лаh ана­йа гар­шы эюс­тя­рил­мя­ли олан hюр­мя­тин вя эю­зял ях­ла­гын мю­ми­нин мц­hцм бир хц­су­сий­йя­ти ол­ду­ьу­на диг­гят йю­нял­дир. Ан­ъаг Ал­лаh "Яэяр (ата-анан) бил­мя­ди­йин бир ше­йи Мя­ня шя­рик гош­ма­ьы­на ъяhд эюс­тяр­ся­ляр, он­ла­ра ита­ят ет­мя, дцн­йа иш­ля­рин­дя он­лар­ла эю­зял ке­чин. Тюв­бя едиб Мя­ня тя­ряф дю­нян­ля­рин йо­лу­ну тут. Сон­ра Мя­ним hц­зу­ру­ма га­йы­да­ъаг­сы­ныз. Мян дя ня ет­дик­ля­ри­ни­зи си­зя хя­бяр ве­ря­ъя­йям!" ("Лоь­ман" су­ря­си, 31/15) айя­си иля Она гар­шы цс­йан йо­лу­ну сеч­дик­ля­ри­ни вя ин­са­ны да бу йюн­дя hя­ря­кят ет­мя­йя мяъ­бур ет­мяк ис­тя­дик­ля­ри тяг­дир­дя ана-ата­йа та­бе олун­ма­ма­сы­ны тюв­си­йя ет­миш­дир. Ан­ъаг Ис­лам ях­ла­гы­на уй­ьун ола­раг Ал­лаh бу вя­зий­йят­дя дя йе­ня он­ла­ра гар­шы hюр­мят ет­мяк­дя гц­сур ет­мя­мя­йя, дцн­йа hя­йа­ты иля баь­лы мя­ся­ля­ляр­дя он­ла­ра йах­шы­лыг­ла дав­ра­на­ъаг бир ях­лаг эюс­тя­рил­мя­си­ни ямр ет­миш­дир.

Ев­ли­лик hя­йа­тын­да га­ды­на ве­ри­лян дя­йяр

Ин­сан­ла­рын дцн­йя­ви дя­йяр­ля­ря уй­ьун ола­раг гур­дуг­ла­ры бир­эя йа­ша­йыш­лар чох гы­са мцд­дят яр­зин­дя юз йе­ри­ни бе­зи­киб йо­рул­ма­ьа ве­ря би­ляр. Ев­ли­лик­дя дя бу вя­зий­йя­тя тез-тез раст эя­ли­нир. Ин­сан­лар hюр­мят вя сев­эи­ля­ри­ни дцн­йя­ви дя­йяр­ляр цзя­ри­ня гу­ран­да вя бу дя­йяр­ляр­дя дя hяр hан­сы бир дя­йи­шик­лик олан­да бу hисс­ля­ри­ни тез ити­ря би­лир­ляр. Сев­эи, hюр­мят, ся­да­гят ки­ми ифа­дя­ляр, эю­зял­лик, зян­эин­лик, саь­лам­лыг, мя­гам вя йа ети­бар ки­ми ме­йар­лар­ла ясас­лан­ды­ры­лан­да бу ня­ти­ъя гар­шы­сыа­лын­маз вя­зий­йя­тя эя­ти­риб чы­ха­рыр. Яэяр ин­сан сев­эи­си­ни гар­шы­сын­да­кы ин­са­нын ан­ъаг эю­зял­ли­йи­ня ясас­лан­ды­рыб­са, бу ин­сан, ял­бят­тя, дювр ют­дцк­ъя ъа­ван­лы­ьы­ны, саь­лам­лы­ьы­ны, эю­зял­ли­йи­ни ити­ря­ъяк­дир. Бу­на уй­ьун ола­раг сев­эи, hюр­мят вя ся­да­гят дя бу­нун­ла бир­лик­дя йох ола­ъаг­дыр. Ей­ни иля зян­эин­лик, ети­бар вя йа мя­гам ки­ми дя­йяр­ляр дя асан­лыг­ла ял­дян чы­ха би­лян мя­ся­ля­ляр­дир. Юзц­ня бу сай­дыг­ла­ры­мы­зы ме­йар ола­раг гя­бул едян бир ин­сан бун­ла­рын ити­рил­мя­си ня­ти­ъя­син­дя ар­тыг гар­шы­сын­да­кы ин­са­ны сев­мяк, она hюр­мят эюс­тяр­мяк цчцн юзцн­дя hеч бир ся­бяб та­па бил­мя­йя­ъяк­дир.

Сев­эи­ни, hюр­мя­ти вя ся­да­гя­ти да­вам­лы едян иман, Ал­лаh гор­ху­су вя эю­зял ях­лаг­дыр. Бир ин­са­ны има­ны вя ях­ла­гы цчцн се­вян шяхс ев­ли­лик мя­ся­ля­син­дя дя гар­шы­сын­да­кы ин­са­на гар­шы чох сай­ьы­лы, са­диг вя эю­зял ях­лаг­лы hя­ря­кят едя­ъяк­дир. Ня эянъ­ли­йи­ни, саь­лам­лы­ьы­ны вя йа эю­зял­ли­йи­ни дювр ют­дцк­ъя итир­мя­си, ня дя зян­эин­лик, ети­бар ки­ми хц­су­сий­йят­ля­ри­ни ял­дян вер­мя­си бу ин­са­нын сев­эи­си­ня вя гар­шы тя­ря­фя вер­ди­йи дя­йя­ря бир тя­сир эюс­тя­ря бил­мя­йя­ъяк­дир. Бу ин­сан има­ны вя Ал­лаh гор­ху­су ся­бя­бин­дян шярт­ляр­дян асы­лы ол­ма­йа­раг hеч вахт гар­шы­сын­да­кы­ны на­ра­hат едя­ъяк, сы­хын­ты­лы ол­ма­сы­на ся­бяб ола­ъаг бир hя­ря­кят ет­мя­йя­ъяк­дир. Гу­ран ях­ла­гы­на уй­ьун ола­раг hяр ъцр шя­ра­ит­дя шяф­гят, мяр­hя­мят, яда­лят вя хош мц­на­си­бят­ля йа­хын­ла­ша­ъаг, бу­нун Ал­ла­hын она вя­зи­фя ола­раг вер­ди­йи бир мя­су­лий­йят­ли иш ол­ду­ьу шцу­ру иля hя­ря­кят едя­ъяк­дир. Ал­лаh Гу­ран­да ев­ли­лик­дя га­ды­нын вя ки­ши­нин бир-би­ри­ня гар­шы олан мя­су­лий­йят­ля­ри­ни "...Он­лар си­зин, сиз дя он­ла­рын ли­ба­сы­сы­ныз..." ("Бя­гя­ря" су­ря­си, 2/187) айя­си иля бил­ди­рир. Ал­лаh бу айя иля бир­лик­дя ин­сан­ла­ра га­дын вя ки­ши­нин ев­ли­лик­дя бир-би­ри­ня гар­шы ей­ни ъа­ваб­деh­лик­дя ол­дуг­ла­ры­ны да ха­тыр­ла­дыр. Ал­ла­hын айя­дя бил­дир­ди­йи "ли­бас" ифа­дя­си тя­ряф­ля­рин бир-би­ри цзя­рин­дя­ки го­ру­йу­ъу вя ня­за­рятеди­ъи хц­су­сий­йят­ля­ри­ни мей­да­на чы­ха­рыр. Бу айя иля hям дя га­дын вя ки­ши­нин бир-би­ри­ни та­мам­ла­йан хц­су­сий­йят­ля­ри­ня диг­гят чя­ки­лир.

Бу­нун­ла йа­на­шы, Ал­лаh баш­га бир айя­дя "Си­зин цчцн он­лар­ла цн­сий­йят едя­си­низ де­йя юз ъин­си­низ­дян зюв­ъя­ляр хялг ет­мя­си, ара­ныз­да сев­эи вя мяр­hя­мят йа­рат­ма­сы да Онун гцд­рят яла­мят­ля­рин­дян­дир. Щя­ги­гя­тян, бун­да дц­шц­нян бир гювм цчцн иб­рят­ляр вар­дыр!" ("Рум" су­ря­си, 30/21) ифа­дя­си иля ев­ли­лик­дя "сев­эи вя мяр­hя­мят" гав­ра­йыш­ла­ры­нын яhя­мий­йя­ти­ня диг­гя­ти ъялб ет­миш­дир. Иман эя­ти­рян­ляр ев­ли­лик­дя гар­шы­лыг­лы ола­раг бир-бир­ля­ри­ни Ал­ла­hын он­ла­ра олан бир не­мя­ти вя яма­ня­ти ола­раг эю­рцр, бу­на эю­ря дя бир-би­ри­ня бю­йцк дя­йяр ве­рир­ляр. Щяр ъцр нюг­сан, йа да сяhв гар­шы­сын­да сев­эи­ни вя мяр­hя­мя­ти ясас эю­тц­ря­ряк hя­ря­кят едир­ляр. Гу­ра­на уй­ьун бир дав­ра­ныш нц­ма­йиш ет­дир­мя­йин hяр ъцр чя­тин­ли­йин юh­дя­син­дян эял­мя­ля­ри­ни тя­мин едя­ъя­йи­ни вя га­ршы­лаш­дыг­ла­ры проб­лем­ля­ри hялл едя­ъя­йи­ни би­лир­ляр. Бу да Ал­ла­hын айя­дя бил­дир­ди­йи ки­ми, ев­ли­ли­йин мю­мин га­дын вя мю­мин ки­ши цчцн бир-би­ри­нин "хош­бяхт ол­ма­ла­ры­ны вя са­кит­лик тап­ма­ла­ры­ны" тя­мин едян бир не­мя­тя чев­рил­мя­си­ня ся­бяб олур.

Ал­лаh Гу­ра­нын "...бир-би­ри­низ­ля йа­хын­лыг ет­миш­ди­низ..." ("Ни­са" су­ря­си, 4/21) айя­си иля ев­ли­ли­йин ин­сан­лар ара­сын­да йа­рат­ды­ьы ся­ми­мий­йя­тя вя йа­хын­лы­ьа да диг­гят йю­нялт­миш­дир. Иман эя­ти­рян­ля­рин ев­ли­лик­дя­ки бу ся­ми­мий­йят­ля­ри­ни, йа­хын­лыг­ла­ры­ны вя бир-би­р­ля­ри­ня дя­йяр вер­мя­ля­ри­ни тя­мин едян, бу ин­сан­ла­рын ахи­рят­дя дя сон­су­за ки­ми да­вам едя­ъяк бир бир­лик­дя ол­ма­ла­ры­ны гар­шы­ла­ры­на мяг­сяд ки­ми гой­маг­ла­ры­дыр. Щя­ги­ги ся­да­гят бу дц­шцн­ъя­йя ясас­ла­ныр. Ара­ла­рын­да мян­фя­ят­ля­ри­ня ясас­ла­нан ке­чи­ъи бир сев­эи ол­ма­ды­ьы вя ахи­рят­дя сон­су­за гя­дяр бир­лик­дя ол­ма­ьы гар­шы­ла­ры­на мяг­сяд гой­дуг­ла­ры цчцн бир-бир­ля­ри­ня гар­шы чох са­диг, йа­хын, дц­рцст вя ся­ми­ми олур­лар.

Эю­рцн­дц­йц ки­ми, Гу­ран ях­ла­гы ясас эю­тц­рц­лян­дя hяр ики тя­ря­фин дя Ал­лаh­дан гор­хан, виъ­дан­лы ин­сан­лар ол­ма­сы ся­бя­би иля эю­зял бир бир­лик­дя hя­йат йа­ша­йар­лар. Бе­ля бир бир­эя hя­йат ся­да­гят, вя­фа, hюр­мят, сев­эи, ся­ми­мий­йят, дц­рцст­лцк, хош мц­на­си­бят, тя­ва­зю­кар­лыг ки­ми мц­hцм ях­лаг хц­су­сий­йят­ля­ри­нин йа­шан­ма­сы­нын ня­ти­ъя­син­дя ев­ли­лик­дя да­вам­лы­лыг вя ис­тиг­рар олур. Бу хц­су­сий­йят­ляр­дян йох­сул олан ин­сан­ла­рын ев­ли­лик­ля­ри цму­мий­йят­ля гы­самцд­дят­ли олур.

До­ла­йы­сы иля Ис­лам ях­ла­гын­да ев­ли­лик га­дын цчцн бю­йцк бир ра­hат­лыг­дыр. Сев­эи­ни, hюр­мя­ти, ся­да­гят вя вя­фа hисс­ля­ри­ни ян эю­зял шя­кил­дя йа­ша­йа би­ля­ъя­йи бир­эя йа­ша­йыш­дыр. Гар­шы­сын­да­кы ин­сан­дан hя­ми­шя hюр­мят, сев­эи вя диг­гят эю­рцр, ял цс­тцн­дя сах­ла­ны­лыр. Да­ва-да­лаш, мян­фя­ят гар­шы­дур­ма­сы, цс­тцн­лцк ах­та­ры­шы, лов­ьа­лыг, тя­кяб­бцр, йа­лан ки­ми мян­фи ях­лаг хц­су­сий­йят­ля­ри­нин ол­ма­ма­сы га­ды­нын ев­ли­лик­дян, Ал­ла­hын айя­дя бил­дир­ди­йи ки­ми, "сяа­дят вя ра­hат­лыг тап­ма­сы­ны" тя­мин едир.

Пей­ьям­бя­ри­миз (с.я.в.) дя юз hя­йа­ты иля бу мя­ся­ля­дя бц­тцн мю­мин­ляр цчцн чох мц­hцм бир нц­му­ня ол­муш­дур. Ал­лаh: "Щя­ги­гя­тян, Ал­ла­hын Ря­су­лу Ал­ла­hа, ги­йа­мят эц­нц­ня цмид бяс­ля­йян­ляр вя Ал­ла­hы чох зикр едян­ляр цчцн эю­зял нц­му­ня­дир!" ("Яh­заб" су­ря­си, 33/21) айя­си иля бу вя­зий­йя­тя диг­гя­ти ъялб ет­миш­дир. Пей­ьям­бя­ри­миз (с.я.в.) бир чох сюз­ля­рин­дя мю­мин га­дын­ла­рын ня гя­дяр дя­йяр­ли вар­лыг­лар ол­дуг­ла­ры­ны бил­дир­миш­дир. Бу сюз­ля­рин­дян би­рин­дя: "Дцн­йа бир мян­фя­ят­дир. Дцн­йа мян­фяя­ти­нин ян хе­йир­ли­си са­леh га­дын­дыр"16 шяк­лин­дя бу­йур­муш­дур. Баш­га бир сю­зцн­дя ися ев­ли­лик­дя га­ды­на эюс­тя­рил­мя­ли олан диг­гя­ти вя ве­рил­мя­ли олан дя­йя­ри "Ян йет­кин има­на са­hиб олан мю­мин ха­сий­йя­ти ян эю­зял вя аи­ля­си­ня гар­шы ян кц­бар, лцтф­кар ола­ны­дыр"17 сюз­ля­ри иля ифа­дя ет­миш­дир.

Бун­дан баш­га, Пей­ьям­бя­ри­миз (с.я.в.) бу йюн­дя эюс­тяр­ди­йи эю­зял ях­ла­гы иля бц­тцн мц­сял­манлар цчцн эю­зял бир нц­му­ня тяш­кил ет­миш­дир. Бир hя­дис­дя ев­ли­лик­дя га­дын­ла­ра гар­шы эюс­тя­рил­мя­ли олан эю­зял ях­ла­гын яhя­мий­йя­ти бе­ля ха­тыр­ла­дыл­мыш­дыр: "Ян хе­йир­ли­низ ха­ным­ла­ры­на гар­шы ян хе­йир­ли олан­дыр, Мян ха­ным­ла­ры­на гар­шы си­зин ян йах­шы­ны­зам".18

Бу­нун­ла йа­на­шы, Пей­ьям­бя­ри­миз (с.я.в.) "Ви­да Хцт­бя­си"ндя: "Га­дын­лар си­зя Ал­ла­hын бир яма­ня­ти­дир"19 шяк­лин­дя бу­йу­ра­раг, га­дын­ла­ра гар­шы не­ъя диг­гят йе­ти­рил­мя­си­нин ла­зым ол­ду­ьу­ну бир дя­фя дя ха­тыр­лат­мыш­дыр.

Бц­тцн hя­йа­тын­да ол­ду­ьу ки­ми, аи­ля hя­йа­ты иля дя иман эя­ти­рян­ляр цчцн эю­зял бир нц­му­ня олан Пей­ьям­бя­ри­миз (с.я.в.) ха­ным­ла­ры­на гар­шы hя­ми­шя шяф­гят­ля, мяр­hя­мят­ля вя эю­зял­лик­ля дав­ран­мыш­дыр. Щям­чи­нин Аллащ Рясулунун севимли ханымындан ря­ва­йят едил­ди­йи­ня эю­ря, Пей­ьям­бя­ри­миз: "Ха­ным­ла­ры­на гар­шы ин­сан­ла­рын ян йум­ша­ьы, ян кя­ри­ми, эц­ля­рцз­лц­сц вя тя­бяс­сцм едя­ни иди".20

Гу­ран­да га­дын­ла­рын го­рун­ма­сы

Ал­лаh: "Биз Гу­ран­дан мю­мин­ляр цчцн шя­фа вя мяр­hя­мят олан айя­ляр на­зил еди­рик..." ("Ис­ра" су­ря­си, 17/82) айя­си иля Ис­лам ях­ла­гы­нын hя­ми­шя ин­сан­ла­ры хей­ря апа­ра­ъа­ьы­на диг­гя­ти йю­нялт­миш вя Гу­ран айя­ля­ри­нин ин­сан­лар цчцн бир мяр­hя­мят ол­ду­ьу­ну ха­тыр­лат­мыш­дыр. Ал­ла­hын ин­сан­ла­рын ара­сын­а хош­бяхт­ли­йи вя яда­ля­ти эя­тир­мя­си цчцн эюн­дяр­ди­йи Гу­ран ях­ла­гы иля га­ды­нын hям ъя­мий­йят­дя­ки hя­йа­тын­да, hям дя аи­ля hя­йа­тын­да­кы бц­тцн hаг­ла­ры­ны го­ру­муш­дур. Ал­ла­hын бир айя­дя: "Биз ся­ня доь­ру­су­ну вя иза­hат­ъа да­hа йах­шы­сы­ны эя­тир­мя­йяк" ("Фур­ган" су­ря­си, 25/33) сюз­ля­ри иля бил­дир­ди­йи ки­ми, Ал­лаh бц­тцн ин­сан­ла­рын hя­йат­ла­ры­нын hяр мяр­hя­ля­син­дя hаг­ла­ры олан дя­йя­ри, сев­эи­ни вя hюр­мя­ти эю­ря бил­мя­ля­ри цчцн ла­зым олан hяр ъцр мя­лу­ма­ты Гу­ран­да гц­сур­суз ола­раг бил­дир­миш­дир.

Шцб­hя­сиз ки, бу, га­дын­лар цчцн дя чох бю­йцк бир мяр­hя­мят, бю­йцк асан­лыг вя не­мят­дир. Ал­ла­hын бил­дир­ди­йи ях­ла­га уй­ьун hя­ря­кят еди­лян­дя, ял­бят­тя ки, Гу­ран­дан узаг йа­ша­йан бя­зи ъя­мий­йят­ляр­дя ол­ду­ьу ки­ми бир ха­ос ол­ма­йа­ъаг, га­ды­нын ъя­мий­йят­дя­ки йе­ри мя­ся­ля­син­дя да­вам едян бц­тцн мц­ба­hи­ся­ляр би­тя­ъяк­дир.

Сон­ра­кы ся­hи­фя­ляр­дя Ал­ла­hын Гу­ран айя­ля­ри иля бил­дир­ди­йи га­ды­ны вя са­hиб ол­ду­ьу со­си­ал hаг­ла­ры тяминат ал­ты­на алан айя­ляр­дян бя­зи­ля­ри­ня то­ху­на­ъаг вя Ис­лам ях­ла­гын­да га­ды­на ня гя­дяр дя­йяр ве­рил­ди­йи­ни вя не­ъя диг­гят эюс­тя­рил­ди­йи­ни эюс­тяр­мя­йя ча­лы­ша­ъа­ьыг.

Га­дын­лар­ын кю­нцл­ля­ри яля алы­на­раг вя ра­зы       са­лы­на­раг бо­ша­ныл­ма­сы

Иман вя Ал­лаh гор­ху­су ин­сан­ла­рын hя­йат­ла­ры­нын hяр анын­да виъ­дан­ла­ры­на вя Гу­ран ях­ла­гы­на уй­ьун шя­кил­дя hя­ря­кят ет­мя­ля­ри­ни тя­мин едир. Якс тяг­дир­дя ися ин­са­ны йюн­лян­ди­рян няф­си­нин лов­ьа hя­вяс­ля­ри вя шей­та­нын ашы­ла­ды­ьы сюз­ляр олар. Бу да ин­сан­ла­ры доь­ру вя эю­зял олан дав­ра­ныш­ла­рын йе­ри­ня, няфс­ля­ри­нин хо­шу­на эя­ля­ъяк, шях­си мян­фя­ят­ля­ри­ни го­ру­йа­ъаг дав­ра­ныш­лар нц­ма­йиш ет­дир­мя­йя апа­рар. Бу ъцр дц­шцн­ъя бо­шан­маг ки­ми ики ин­сан ара­сын­да­кы бя­зи мад­ди яла­гя­ля­рин по­зул­ма­сы ки­ми вя­зий­йят­ляр­дя дя ачыг-аш­кар ор­та­йа чы­ха би­лир.

Бо­шан­маг - няфс­ля­ри­нин он­ла­ры ида­ря ет­мя­си­ня иъа­зя ве­рян бя­зи ин­сан­лар цчцн гар­шы тя­ряф­ля олан бц­тцн мян­фя­ят яла­гя­ля­ри­ни кяс­мяк мя­на­сы­на уй­ьун эя­лир. Бу ин­сан­лар мян­фя­ят яла­гя­ля­ри­нин бит­ди­йи йер­дя гар­шы тя­ря­фя ар­тыг диг­гят вя яла­гя эюстярмяляри цчцн бир ся­бяб гал­ма­ды­ьы­на ина­ныр­лар. Як­сяр hал­лар­да ай­рыл­дыг­ла­ры ин­сан­ла­ра гар­шы олан бц­тцн сев­эи вя hюр­мят hисс­ля­ри­ни дя итир­дик­ля­риня эюря он­ла­ра йах­шы­лыг едя бил­мяк цчцн hеч бир ся­бяб та­па бил­мяз­ляр. Бу­на эю­ря дя ан­ъаг юз мян­фя­ят­ля­ри­ни го­ру­маг цчцн hя­ря­кят едяр, гар­шы тя­ря­фин вя­зий­йя­ти­ни, чя­тин­лик­ля­ри­ни вя сы­хын­ты­ла­ры­ны, еh­ти­йаъ ичин­дя ол­дуг­ла­ры­ны эюр­мяз­ли­йя ву­ра би­ляр­ляр.

Иман эя­ти­рян­ля­рин бе­ля бир вя­зий­йят гар­шы­сын­да нц­ма­йиш ет­ди­ря­ъяк­ля­ри ях­лаг ися чох фярг­ли олур. Он­лар эюрдцкляри hяр бир иш­дя ан­ъаг Ал­ла­hын ра­зы­лы­ьы­ны га­зан­ма­ьы гар­шы­ла­ры­на мяг­сяд гой­дуг­ла­ры цчцн шях­си ис­тяк­ля­ри­ня вя йа няфс­ля­ри­нин гц­рур­лу ар­зу­ла­ры­на эю­ря hя­ря­кят ет­мяз­ляр. Ал­ла­hын ра­зы га­ла­ъа­ьы дав­ра­ны­шын, шярт­ля­рин не­ъя ола­ъа­ьын­дан асы­лы ол­ма­йа­раг Гу­ран ях­ла­гы­на вя виъ­дан­ла­ры­на уй­ьун бир ях­лаг эюс­тяр­мя­ли ол­дуг­ла­ры­ны би­лир­ляр. Бу­на эю­ря бо­шан­маг мя­ся­ля­си олан­да да нц­ма­йиш ет­ди­ря­ъяк­ля­ри hя­ря­кят йе­ня эю­зял ях­ла­га ян уй­ьун олан hя­ря­кят ола­ъаг­дыр. Ал­лаh Гу­ра­нын "Га­дын­ла­ры­ны­зы бо­ша­ды­ьы­ныз вя он­ла­рын эюз­ля­мя мцд­дя­ти ба­ша чат­ды­ьы за­ман он­ла­ры йа хош­луг­ла сах­ла­йын, йа да хош­луг­ла бу­ра­хын..." ("Бя­гя­ря" су­ря­си, 2/231) айя­си иля ин­сан­ла­ра бо­шан­дыг­ла­ры ха­ным­ла­ры­ны эю­зял­лик­ля бу­рах­ма­ла­ры­ны бил­дир­миш­дир. Мю­мин­ляр бу мя­ся­ля­дя ол­дуг­ъа диг­гят­ли дав­ра­ныр­лар. Эю­зял ях­ла­гы Ал­ла­hын ра­зы­лы­ьы­ны га­за­на бил­мяк мяг­ся­ди иля йа­ша­дыг­ла­ры цчцн бо­ша­на­ъаг­ла­ры ин­са­на гар­шы да ей­ни хош мц­на­си­бя­ти, мяр­hя­мя­ти, ня­за­кя­ти, hюр­мя­ти вя ин­ъя дц­шцн­ъя­ни эюс­тя­рир­ляр. Ев­ля­няр­кян вя йа сон­ра бир-бир­ля­ри­ня гар­шы не­ъя сев­эи, сай­ьы эюс­тя­риб­ляр­ся, бу ях­лаг­ла­ры­ны бо­ша­нар­кян дя го­ру­йур­лар. Бо­шан­ма­ьы ара­ла­рын­да бир мц­ба­hи­ся вя йа ин­ъик­лик ся­бя­би hа­лы­на эя­тир­мяз­ляр. Гар­шы тя­ря­фи чя­тин вя сы­хын­ты­лы вя­зий­йя­тя са­ла­ъаг, на­ра­hат­лыг­ла­ры­на ся­бяб ола­ъаг бир hя­ря­кят эюс­тяр­мяк­дян узаг да­йа­нар­лар. Ал­лаh Гу­ра­нын баш­га бир айя­син­дя бо­ша­ны­лан га­дын­ла­ра гар­шы не­ъя ях­лаг­лы hя­ря­кят едил­мя­си­ня бе­ля диг­гят йю­нялт­миш­дир:

"Ей иман эя­ти­рян­ляр! Яэяр мю­мин га­дын­лар­ла ев­ля­ниб он­ла­ра то­хун­ма­дан яв­вял та­лаг­ла­ры­ны вер­ся­низ, ар­тыг он­лар цчцн си­зя эюз­ля­мя мцд­дя­ти сай­ма­ьа еh­ти­йаъ йох­дур. Бе­ля ол­дуг­да он­ла­ра бир шей (ки­фа­йят едя­ъяк миг­дар­да мал) ве­риб эю­зял тярз­дя сяр­бяст бу­ра­хын!" ("Яh­заб" су­ря­си, 33/49).

Га­дын­ла­рын бо­ша­нан­дан сон­ра мад­ди ба­хым­дан тя­мин едил­мя­си

Ал­лаh Гу­ран­да бо­ша­нан га­ды­нын йа­ша­йы­шы­нын мад­ди ба­хым­дан тя­мин едил­мя­си­нин Юзцн­дян гор­хуб чя­ки­нян hяр мю­мин ки­ши­нин цзя­ри­ня дц­шян бир мя­су­лий­йят ол­ду­ьу­ну бил­дир­миш­дир:

"Бо­ша­нан га­дын­ла­ры гя­бул олун­муш тярз­дя (шя­рия­тя мц­ва­фиг) фай­да­лан­дыр­маг мцт­тя­ги­ля­рин вя­зи­фя­си­дир" ("Бя­гя­ря" су­ря­си, 2/241).

Гу­ран ях­ла­гы­на эю­ря мю­мин­ля­рин hя­йат­ла­ры­нын hяр мяр­hя­ля­син­дя ол­ду­ьу ки­ми, бу мя­ся­ля­дя дя Ал­ла­hын ра­зы­лы­ьы­ны га­зан­маг мяг­ся­ди иля hя­ря­кят ет­мя­ля­ри ла­зым­дыр. Ве­ри­ля­ъяк йар­ды­мын миг­да­ры мц­яй­йян еди­ляр­кян га­ды­нын со­си­ал вя­зий­йя­ти­ни вя еh­ти­йаъ­ла­ры­ны ня­зя­ря ала­раг виъ­дан­ла hя­ря­кят ет­мяк мю­мин ях­ла­гы­нын бир яса­сы­дыр. Ал­лаh мю­мин­ля­рин бу мя­ся­ля­дя­ки мя­су­лий­йят­ля­ри­ни Гу­ран­да бе­ля бил­дир­миш­дир:

"...Гя­бул олун­муш гай­да цз­ря, вар­лы юз им­ка­ны да­хи­лин­дя, ка­сыб да эц­ъц чат­ды­ьы гя­дяр, йах­шы­лыг едян­ля­ря ла­йиг шя­кил­дя он­ла­ра бир шей вер­син!" ("Бя­гя­ря" су­ря­си, 2/236).

"Вар­лы-кар­лы олан юз ва­ры­на эю­ря (сцд hаг­гы) вер­син. Им­ка­ны аз олан ися Ал­ла­hын она вер­ди­йин­дян вер­син. Ал­лаh hеч кя­си Юзц­нцн она вер­ди­йин­дян ар­тыг хяръ­ля­мя­йя мяъ­бур ет­мяз. Ал­лаh hяр бир чя­тин­лик­дян сон­ра асан­лыг ята едяр" ("Тя­ляг" су­ря­си, 65/7).

Айя­ляр­дян дя ай­дын ол­ду­ьу ки­ми, Ал­лаh им­кан­ла­ры йах­шы олан зян­эин ин­са­ны да, мад­ди им­ка­ны аз олан ка­сы­бы да бу мя­ся­ля­дя ъа­ваб­деh сай­мыш, hяр би­ри­ня им­кан­ла­ры да­хи­лин­дя йар­дым ет­мя­ля­ри­нин ва­ъиб­ли­йи­ни бил­дир­миш­дир. Гу­ран ях­ла­гын­дан узаг йа­ша­йан бя­зи ин­сан­лар бо­ша­дыг­ла­ры вя ар­тыг hеч ня эюз­ля­мя­дик­ля­ри ин­са­на мад­ди ола­раг кю­мяк ет­мя­йин hа­ва­йы йе­ря ве­ри­лян бир хяръ ол­ду­ьу­ну дц­шц­нцр­ляр. Чцн­ки ахи­ря­тя инан­мыр вя эюр­дцк­ля­ри иш­ляр­дя Ал­ла­hын ра­зы­лы­ьы­ны га­зан­маг ки­ми бир мяг­сяд­ля­ри йох­дур. Мяг­сяд­ля­ри ан­ъаг мян­фя­ят­ля­ри­ни го­ру­маг ол­ду­ьу цчцн ар­тыг юз­ля­ри­ни hеч бир мян­фя­ят­ля тя­мин ет­мя­йя­ъяк, йад вя­зий­йя­ти­ня дц­шян бир адам цчцн фя­да­кар­лыг ет­мя­йин бир мя­на­сы ол­ма­ды­ьы­ны дц­шц­ня­ъяк­ляр. Бу­на эю­ря дя цму­мий­йят­ля бу мя­су­лий­йят­дян hяр hан­сы­ бир фор­ма­да азад ол­ма­ьа, йа да гар­шы тя­ря­фин дцш­дц­йц вя­зий­йя­ти hеч ня­зя­ря ал­ма­дан hяд­дин­дян ар­тыг аз миг­дар­ла мя­ся­ля­ни hялл ет­мя­йя ча­лы­шар­лар.

Иман эя­ти­рян­ляр ися бц­тцн дав­ра­ныш­ла­ры иля Ал­ла­hын ра­зы­лы­ьы­ны га­зан­ма­ьы гар­шы­ла­ры­на мяг­сяд гой­дуг­ла­ры цчцн hеч вахт бу ъцр фи­кир­ляр­ля hя­ря­кят ет­мяз, як­си­ня, ян чох диг­гят эюс­тя­ряр­ляр. Юм­рц­нцн ахы­ры­на ки­ми бо­шан­ды­ьы ин­са­ны бир дя hеч вахт эюр­мя­ся вя он­дан мад­ди-мя­ня­ви hеч бир мян­фя­ят ял­дя ет­мя­ся дя, мю­мин бир ин­сан ся­ми­мий­йят­ля бу ин­са­нын еh­ти­йаъ­ла­ры­ны юз мад­ди им­кан­ла­ры­на уй­ьун ола­раг ян йах­шы шя­кил­дя юдя­мя­йя ча­лы­шар.

Бу­нун­ла йа­на­шы, бир иба­дя­ти йе­ри­ня йе­ти­ряр­кян ин­сан­ла­ра Ал­ла­hын ра­зы­лы­ьы­ны га­зан­ды­ран ясл ше­йин ет­дик­ля­ри бир ишин ма­hий­йя­ти де­йил, бу­ну йе­ри­ня йе­ти­ряр­кян цряк­ля­рин­дя эяз­дир­дик­ля­ри ний­йят­ля­ри ол­ду­ьу­ну би­лир­ляр. Ал­лаh кя­си­лян гур­бан­лар цчцн бир айя­дя "Он­ла­рын ня яти, ня дя га­ны, ял­бят­тя, Ал­ла­hа чат­маз. Ал­ла­hа ча­та­ъаг олан йал­ныз си­зин тяг­ва­ныз­дыр" ("Щяъъ" су­ря­си, 22/37) бу­йу­ра­раг бу мя­ся­ля­ни мю­мин­ля­ря ачыг­ла­мыш­дыр. Бу­на эю­ря дя Ал­ла­hын бир айя­дя "Га­дын­ла­ры­ны­зын меhр­ля­ри­ни кю­нцл хош­лу­ьуй­ла ве­рин! Яэяр он­лар гял­бян, юз ра­зы­лыг­ла­ры иля бун­дан си­зя бир шей ба­ьыш­ла­са­лар, ону hа­лал ола­раг, нуш­ъан­лыг­ла йе­йин!" ("Ни­са" су­ря­си, 4/4) сюз­ля­ри иля бил­дир­ди­йи ки­ми, га­дын­ла­ра гар­шы олан бу мя­су­лий­йят­ля­ри­ни "кю­нцл хош­лу­ьу иля" йе­ри­ня йе­ти­рир­ляр. Га­дын­ла­рын да йе­ня бу йар­ды­мы "юз ра­зы­лыг­ла­ры иля" ба­ьыш­ла­йан­да ися бу мя­ся­ля­дя hеч ъцр ъа­ваб­деh ол­маз­лар.

Га­ды­на ве­ри­лян мал­ла­рын бо­ша­нан­дан             сон­ра эе­ри алын­ма­ма­сы

Ал­ла­hын га­дын­ла­рын го­рун­ма­сы иля баь­лы Гу­ран­да бил­дир­ди­йи тяд­бир­ляр­дян би­ри ися бо­ша­нан га­дын­ла­рын са­hиб ол­дуг­ла­ры мал-дюв­лят­ля­ри иля баь­лы­дыр. Ал­лаh: "Яэяр бир ар­ва­дын йе­ри­ня баш­га бир ар­вад ал­маг ис­тя­ся­низ, он­лар­дан би­ри­ня (би­рин­ъи­йя) чох­лу мал вер­миш ол­са­ныз да, он­дан hеч бир шей эе­ри ал­ма­йын! Мя­эяр бу ма­лы бюh­тан ат­маг вя аш­кар бир эц­наh иш эюр­мяк­ля эе­ри ала­ъаг­сы­ныз?! Сиз ону не­ъя эе­ри ала би­ляр­си­низ ки, (вах­ти­ля) бир-би­ри­низ­ля йа­хын­лыг ет­миш­ди­низ вя он­лар (га­дын­ла­ры­ныз) сиз­дян мюh­кям яhд-пей­ман ал­мыш­ды­лар" ("Ни­са" су­ря­си, 4/20-21) айя­ля­ри иля бо­ша­нан ки­ши­нин ев­ли ол­ду­ьу вахт­лар­да ха­ны­мы­на вер­ди­йи hеч бир няс­ня­ни эе­ри ал­ма­ма­ьы­ны бил­дир­миш­дир.

Ал­лаh яв­вял­ъя ев­лян­мяк­ля га­ды­на бир сюз вя зя­ма­нят ве­рил­ди­йи­ни ха­тыр­лат­мыш, бу­на эю­ря дя га­ды­на "чох­лу мал вя пул" ве­рил­ся дя, йе­ня дя ки­ши­нин бун­ла­ры гай­тар­маг ки­ми бир hя­вяс­дя ол­ма­ма­сы­ны бил­дир­миш­дир. Иман эя­ти­рян Ал­лаh­дан гор­хан вя hяр иши Ал­ла­hын ра­зы­лы­ьы­ны га­зан­маг цми­ди иля йе­ри­ня йе­ти­рян бир ин­сан ве­ри­лян сю­зцн Ал­ла­hа гар­шы ве­рил­ди­йи­ни дярк едир. Бу­на эю­ря дя бу мя­ся­ля­дя­ки мя­су­лий­йя­ти­ни ян эю­зял шя­кил­дя йе­ри­ня йе­ти­рир.

Ал­лаh ин­сан­ла­ры Гу­ран­ла бил­дир­ди­йи ме­йар­ла­ра диг­гят­ля та­бе ол­ма­ла­ры мя­ся­ля­син­дя хя­бяр­дар­лыг ет­миш вя га­дын­ла­ра ве­ри­лян hяр hан­сы бир ше­йин гай­та­рыл­ма­сы­ны тя­ляб ет­мя­йин hа­лал ол­ма­ды­ьы­ны бил­дир­миш­дир:

"...Он­ла­ра (га­дын­ла­ры­ны­за) вер­ди­йи­низ­дян бир шей тя­ляб ет­мя­низ си­зя hа­лал ол­маз. Бу йал­ныз ки­ши иля га­ды­нын Ал­ла­hын (яр-ар­вад­лыг) hаг­гын­да­кы hюкм­ля­ри­ни йе­ри­ня йе­ти­ря бил­мя­йя­ъяк­ля­рин­дян горх­дуг­ла­ры за­ман мцм­кцн­дцр. Яэяр он­ла­рын (яр-ар­ва­дын) Ал­ла­hын hюкм­ля­ри­ни йе­ри­ня йе­тир­мя­йя­ъяк­ля­рин­дян сиз дя горх­са­ныз, ар­ва­дын яри­ня бир шей вер­мя­син­дя hеч би­ри цчцн эц­наh йох­дур. Бун­лар Ал­ла­hын hяд­ля­ри­дир (hюкм­ля­ри­дир). Он­лар­дан кя­на­ра чых­ма­йын. Ал­ла­hын hяд­ля­рин­дян кя­на­ра чы­хан­лар, ял­бят­тя, за­лим­ляр­дир" ("Бя­гя­ря" су­ря­си, 2/229).

Эю­рцн­дц­йц ки­ми, Ис­лам ях­ла­гын­да га­ды­на бю­йцк диг­гят эюс­тя­ри­лир, hя­йа­ты­нын hяр hан­сы бир мяр­hя­ля­син­дя бир сы­хын­ты вя йа чя­тин­лик­ля гар­шы­лаш­ма­ма­сы цчцн ла­зым олан бц­тцн ях­лаг тяд­бир­ля­ри да­hа яв­вял­дян эю­рц­лцр. Мю­мин­ляр hя­ми­шя hяр иш­ля­рин­дя Ал­лаh­дан гор­ха­раг hя­ря­кят ет­дик­ля­ри цчцн бо­шан­дыг­ла­ры бир га­ды­нын да hаг­ла­ры­ны ян эю­зял шя­кил­дя го­ру­йур вя мцмкцн ола би­ля­ъяк ян виъ­дан­лы hя­ря­кя­ти едир­ляр.

Бо­ша­нан­дан сон­ра га­дын­ла­рын hя­йат шя­раи­ти иля тя­мин едил­мя­си

Ал­лаh Гу­ра­нын: "Он­ла­ры (бо­ша­ды­ьы­ныз га­дын­ла­ры) им­ка­ны­ныз чат­ды­ьы гя­дяр юз йа­ша­ды­ьы­ныз йер­дя са­кин един. (Бу га­дын­ла­ры) сы­хыш­дыр­маг мяг­ся­ди­ля он­ла­ра зя­ряр вер­мя­йя ъяhд эюс­тяр­мя­йин. Яэяр он­лар hа­ми­ля­дир­ляр­ся, ба­ри-hям­ли­ни йе­ря го­йа­на гя­дяр хяръ­ля­ри­ни ве­рин. Си­зин цчцн ушаг ямиз­ди­рир­ляр­ся, он­ла­рын (сцд) hаг­гы­ны ве­рин. Юз ара­ныз­да йах­шы­лыг­ла са­зи­шя эя­лин. Яэяр чя­тин­ли­йя дцш­ся­низ, ону (уша­ьы) баш­га бир га­дын ямиз­ди­ря би­ляр" ("Та­лаг" су­ря­си, 65/6) айя­си иля бо­ша­нан­дан сон­ра га­дын­ла­рын hям мад­ди, hям дя мя­ня­ви мя­на­да бц­тцн еh­ти­йаъ­ла­ры­нын го­рун­ма­сы цчцн эюс­тя­рил­мя­ли олан ях­лаг хц­су­сий­йят­ля­ри­ни ин­сан­ла­ра бил­дир­миш­дир. О ана гя­дяр мад­ди-мя­ня­ви hяр ъцр еh­ти­йа­ъы­ны йол­да­шы­нын вя йа ев­ли­ли­йин тя­мин ет­ди­йи им­кан­лар­ла гар­шы­ла­йан га­дын бо­шан­маг­ла бир­лик­дя бир чох ъя­hят­дян чя­тин­лик ичин­дя га­ла би­ля­ъяк­дир.

Мю­мин ях­ла­гы бе­ля бир вя­зий­йят­дя ин­са­нын ола бил­ди­йи юл­чц­дя ан­ла­йыш­лы ол­ма­сы­ны вя гар­шы тя­ря­фин еh­ти­йаъ­ла­ры­ны юз еh­ти­йаъ­ла­ры ки­ми бц­тцн тя­фяр­ру­ат­ла­ры иля дц­шц­нцб йар­дым­чы ол­ма­ьа сяй эюс­тяр­мя­си­ни тя­ляб едир. Хц­су­си­ля ев­ли­лик­дян сон­ра она га­ла би­ля­ъя­йи уй­ьун бир йер тяш­кил едя­ня ки­ми бу мя­ся­ля­дя га­ды­на бир им­кан вер­мя­ли­дир. Она hяр hан­сы бир шя­кил­дя зя­ряр эял­мя­си­ня иъа­зя ве­рил­мя­мя­си мю­мин цчцн виъ­дан ба­хы­мын­дан мц­hцм бир мя­су­лий­йят­дир. Бу­нун­ла йа­на­шы, яэяр га­дын hа­ми­ля­дир­ся, кюр­пя­ни дцн­йа­йа эя­ти­ря­ня ки­ми, мад­ди ъя­hят­дян бц­тцн саь­лам­лыг вя ди­эяр еh­ти­йаъ­ла­ры­нын тя­мин едил­мя­си эю­зял ях­ла­га уй­ьун олан бир дав­ра­ныш ола­ъаг­дыр. Бц­тцн бу еh­ти­йаъ­лар ин­сан­ла­рын ичин­дя ол­дуг­ла­ры шярт­ля­ря эю­ря дя­йи­шя би­ляр. Ан­ъаг мц­hцм олан иман­лы вя виъ­дан­лы ин­сан­ла­рын шярт­ля­рин не­ъя­ли­йин­дян асы­лы ол­ма­йа­раг дя­рин дц­шцн­ъя­ли вя ан­ла­йыш­лы бир вя­зий­йят­дя hя­ря­кят ет­мя­ля­ри, мад­ди вя мя­ня­ви йюн­дян ямин-аман­лы­ьы­ны тя­мин едя бил­мя­си цчцн ла­зым олан бц­тцн тяд­бир­ля­ри ала бил­мя­ля­ри­дир. Бц­тцн бу мя­ся­ля­ля­ри hялл едяр­кян дя, Ал­ла­hын айя­дя бил­дир­ди­йи ки­ми, hяр ъцр мя­ся­ля­нин ин­сан­лар ара­сын­да эю­зял­лик­ля вя Гу­ран ях­ла­гы­на уй­ьун бир шя­кил­дя hялл едил­мя­си­дир.

Га­дын­ла­ра зор­ла ва­рис ол­маг

Ал­лаh Гу­ран­да га­дын­ла­рын ъя­мий­йят­дя­ки hя­йа­ты­нын hяр мяр­hя­ля­син­дя ян эю­зял шя­кил­дя го­рун­ма­ла­ры иля баь­лы ола­раг чох­лу тюв­си­йя­ляр вер­миш­дир. Бун­лар­дан би­ри дя га­дын­ла­рын мал-дюв­лят­ля­ри­ня зор­ла ва­рис ол­ма­ьа ча­лыш­ылма­ма­сы мя­ся­ля­си­дир. Ал­лаh Гу­ра­нын: "Ей иман эя­ти­рян­ляр! Га­дын­ла­ра зор­ла ва­рис чых­маг си­зя hа­лал де­йил­дир? Га­дын­лар ачыг-аш­кар пис бир иш эюр­мя­йин­ъя, юз­ля­ри­ня вер­ди­йи­низ шей­ля­рин бир hис­ся­си­ни эе­ри гай­тар­маг мяг­ся­ди­ля он­ла­ра язий­йят вер­мя­йин. Он­лар­ла эю­зял ряф­тар един..." ("Ни­са" су­ря­си, 4/19) айя­си иля мю­мин­ля­ря бу мя­ся­ля­ни ха­тыр­лат­мыш­дыр.

Йе­тим га­дын­ла­рын hаг­ла­ры­нын го­рун­ма­сы

Га­дын­ла­ра гар­шы эюс­тя­рил­мя­ли олан гай­ьы­йа вя эю­зял ях­ла­га диг­гят йе­ти­ри­лян айя­ляр­дян би­рин­дя Ал­лаh "йе­тим гыз­лар­ла яда­лят­ля ряф­тар едил­мя­си"нин ла­зым ол­ду­ьу­ну хя­бяр вер­миш­дир:

"Сян­дян га­дын­лар ба­ря­син­дя фят­ва ис­тя­йир­ляр. Де ки: "Он­лар ба­ря­син­дя фят­ва­ны си­зя Ал­лаh вя ки­таб­дан си­зя оху­нан айя­ляр ве­рир. Он­лар ве­рил­мя­си ва­ъиб ола­ны (ми­ра­сы) юз­ля­ри­ня вер­мя­йя­ряк ев­лян­мяк ис­тя­ди­йи­низ йе­тим гыз­лар вя аъиз ушаг­лар hаг­гын­да, hям­чи­нин йе­тим­ляр­ля яда­лят­ля ряф­тар ет­мя­низ ба­ря­дя олан айя­ляр­дир". Си­зин ет­ди­йи­низ бц­тцн хе­йир­ли иш­ля­ри, шцб­hя­сиз ки, Ал­лаh би­лир!" ("Ни­са" су­ря­си, 4/127).

Ал­лаh гор­ху­су ол­ма­йан бя­зи ин­сан­лар зя­иф вя­зий­йят­дя ол­дуг­ла­ры­ны, ят­раф­ла­ры­нын эцъ­лц ол­ма­ды­ьы­ны вя йа ар­ха­сын­да hаг­ла­ры­ны го­ру­йуб са­hиб чы­ха­ъаг hеч ки­мин ол­ма­ды­ьы­ны фи­кир­ляш­дик­ля­ри ин­сан­ла­рын hаг­ла­ры­ны асан­лыг­ла тап­да­ла­йыр­лар. Йе­тим олан ин­сан­лар да бя­зи вахт­лар бу пис ний­йят­ли ин­сан­ла­рын яда­лят­сиз вя мян­фя­ят­пя­ряст дап­вра­ныш­ла­ры­нын hя­дя­фи­ня чев­ри­лир. Щят­та бя­зи ин­сан­лар бя­зян бир ин­са­на са­hиб ол­ду­ьу им­кан­ла­рын­дан ис­ти­фа­дя ет­мяк мяг­ся­ди иля ан­ъаг вар­лы ол­ду­ьу цчцн ев­ля­нир­ляр. Бу ин­сан йе­тим олан­да ися бу мян­фя­ят­пя­ряст йа­хын­лыг­ла­ры­ны да­hа асан шя­кил­дя hя­йа­та ке­чи­ря би­ля­ъяк­ля­ри­ни дц­шц­ня би­лир­ляр. Ал­лаh бу ъцр ин­сан­ла­рын ях­ла­гын­дан чя­кин­мя­ля­ри мя­ся­ля­син­дя мю­мин­ля­ря хя­бяр­дар­лыг ет­миш вя он­ла­ра hя­ми­шя хе­йир тя­ряф­да­ры ола­раг hя­ря­кят ет­мя­ля­ри­ни ха­тыр­лат­мыш­дыр.

Иман эя­ти­рян ин­сан­лар Ал­ла­hын ет­дик­ля­ри hяр ше­йи эюр­дц­йц­нц вя ахи­рят­дя бц­тцн бун­ла­ры ор­та­йа чы­ха­ра­ъы­ьы­ны би­лир­ляр. Ин­сан­ла­ры ал­дат­ма­ьын, hаг­сыз йол­лар­ла мян­фя­ят ял­дя ет­мя­йя ча­лыш­ма­ьын, яда­лят­сиз вя мяр­hя­мят­сиз дав­ра­ныш­лар нц­ма­йиш ет­дир­мя­йин ахи­рят­дя ин­сан­ла­ры мцт­ляг зя­ря­ря мя­руз го­йа­ъа­ьы­ны дярк едир­ляр. Дцн­йа hя­йа­тын­да­кы hаг­сыз йе­ря га­за­ны­ла­ъаг аз бир мян­фяя­тин ин­сан­ла­ра Ал­ла­hын ра­зы­лы­ьы­ны ити­ря­ъя­йи­ни вя ахи­рят­дя сон­суз бир яза­ба ся­бяб ола би­ля­ъя­йи­ни дц­шц­ня­ряк бе­ля бир ях­ла­га hеч вахт йа­наш­маз­лар. Йе­тим бир ин­са­нын hаг­гы­ны hа­мы­дан яв­вял юз­ля­ри го­ру­йуб hи­ма­йя ет­мя­йя ча­лы­шыр, пис ний­йят­ли ин­сан­ла­рын йа­хын­лаш­ма­ла­ры­на гар­шы яв­вял­ъя юз тяд­бир­ля­ри­ни эю­рцр­ляр. Ей­ни иля ев­лян­мяк ис­тя­дик­ля­ри йе­тим бир   ин­са­нын hаг­ла­ры­на гар­шы да бю­йцк бир диг­гят­ля йа­на­шар, ев­ли­ли­йи hеч вахт цчцн га­р­шы тя­ря­фин са­hиб ол­ду­ьу им­кан­лар­дан ис­ти­фа­дя еди­лян бир бя­ра­бяр­лик ола­раг гя­бул ет­мяз­ляр.