GİRİŞ

Belə keçmişə doğru bir baxıb bugünə qədər yaşadıqlarınızı qısaca gözdən keçirəcək olsanız, on illərə sığan hadisələrin əslində dəqiqələri aşmadığını görərsiniz. Bir zamanlar çox önəmli olduğunu düşündüyünüz, bəzən həyacanla bəzən narahatlıqla bəzən də maraqla gözlədiyiniz bütün hadisələr sizin üçün artıq bir xatirə olmuşdur. Bütün bunlardan dünyavi mənada geriyə qalana yalnız yaddaşınızdakı məlumatlardan ibarətdir. Ancaq bütün bu zaman hissəsi içərisində sərf etmiş olduğunuz hər söz, göstərmiş olduğunuz hər rəftar, ağlınızdan keçirdiyiniz hər düşüncə, Allah qatında saxlanmış vəziyyətdədir.

Hər insanın mütləq olaraq qarşılaşacağı ölüm həqiqətiylə birlikdə bu məlumatlar qarşınıza töküləcəkdir. Sizin yaddaşınızda artıq dəqiqələrlə ifadə etdiyiniz ömrünüz Allah Qatında sizə an an, dəqiqə dəqiqə, tək bir saniyəsi belə əksik olmadan təqdim olunacaq.

Əgər ömrünüzü, Allahın həyatınız üzərindəki mütləq hakimiyyətini və hikmətli yaradışını fərq edərək keçirmisinizsə, qarşınıza çıxan bütün hadisələri xeyirə yozub, Allahın qədərinizi ən xeyirli şəkildə yaratdığının şüuruna varmısınızsa, bilin ki son sizi nüçün yenə xeyir olacaqdır.

Çünki ölüm ilə birlikdə insanın qarşı-qarşıya qala biləcəyi yalnız iki ehtimal vardır; əgər insan ömrünü Allahın razı olduğu əxlaqı yaşayaraq keçirmişsə, sonsuz bir qurtuluşla, əksinə isə sonsuz bir əzabla qaşılıq tapacaq. Allahın məmnun olacağını bildirdiyi əxlaq isə, insanın, hər şeyin Ondan gəldiyini bilərək, hər an hər şərt və vəziyyətdə Ona şükretməsi, bütün həyatını hər hadisədə bir xeyir olduğuna iman edərək yaşamasıdır.

İnsanın yaşadığı bütün hadisələrdən məmnun ola bilməsi, hər hadisədə bir xeyir olduğuna iman etməsi və hər an Allaha qarşı şükredici bir rəftar göstərəbilməsi isə, son dərəcə asandır. Bu, Allahın böyüklüyünü və üstünlüyünü qavramanın insanı çatdırdığı qəti bir həqiqətdir. Bunun üçün insanın yaşadığı dünyanı və bu dünyada qarşılaşdığı hər bir şeyi yaradan Rəbbimizi tanıması Onu gərəyi kimi təqdir edə bilməsi kifayətdir. İnsanın gözlərini dünyaya açdığı andan etibarən qaşılaşdığı hər hadisəni, eşitdiyi hər sözü, həmsöhbət olduğu hər bir şeyi yaradan Uca Allahdır. Allah sonsuz qüvvət, sonsuz ağıl, sonsuz ədalət və sonsuz hikmət sahibidir.

Quranda, “Heç şübhəsiz, Biz hər şeyi qədər ilə yaratdıq” (Qəmər Surəsi, 49) ayəsiylə də bildirildiyi kimi Allah hər şeyi müəyyən bir plan və hikmət istiqamətində yaratmaqdadır. Allahın bu sonsuz güc və üstünlüyünə qarşılıq insan isə son dərəcə məhdud və aciz bir varlıqdır.

Həyatda qala bilmək üçün Allahın özünə imkan tanımasına və nemət verməsinə möhtacdır. Ağılı və anlayışı, ancaq Allahın özünə öyrətdiyi qədərini qavramağa kifayətdir. Bu vəziyyətdə Allahın sonsuz ağılına və sonsuz hikmətlərlə dolu yaradışına təslim olmaq insan üçün böyük bir ehtiyacdır. Hər yaşadığı hadisədə Allahın bütün kainatın və bütün varlıqların hakimi olduğunu biləcək, özünün görmədiyi, bilmədiyi hadisələri Allahın görüb bildiyini, özünün eşidə bilmədiyi səsələri Onun eşitdiyini, yenə özünün xəbərsiz olduğu keçmişdəki və gələcəkdəki bütün inkişafları Rəbbimizin bildiyini düşünəcək və beləcə də Allahın hər hadisəni ola biləcək ən hikmətli və ən xeyirli şəkildə yaratdığını biləcəkdir. Bu həqiqətə iman etmək də ona, həyatın hər anına şükredəbilməyi bilən üstün bir əxlaq qazandıracaq. Bir başqa şəkildə ifadə edəcək olsaq, insan yaşadığı bu iman ilə eşitdiyi hər səsə, gördüyü hər görüntüyə, yaşadığı hər hadisəyə, qısacası həyatın hər anına “xeyir gözüylə baxacaq” və beləcə həyatı ən həqiqi və ən doğru şəkliylə şərh edə bilmiş olacaq.

Və ayədə, “Biz ona yolu göstərdik; (artıq o,) ya şükredici olar ya da nankor”  (İnsan Surəsi, 3) hökmüylə xəbər verilən seçənəklər arasından ən doğrusunu seçərək, həyatın ən xeyirli nəticəsini götürəcək və Allahın icazəsiylə ən xeyirli həyat olan sonsuz cənnət həyatına qovuşmağı ümid edəcək.

Bu kitabın məqsədi ilə insanlara həyatı, yaşanan hər anı, hər hadisəni xeyirə yozaraq yaşamanın gözəlliyini göstərəbilmək, qədərin hər saniyəsinə xeyir gözüylə baxmanın insana dünyada və axirətdə gətirəcəyi nemətləri xatırlada bilməkdir. Yenə eyni şəkildə insanın xeyirləri görəbilməsini maneə törədən pərdələri ortadan qaldıraraq, əksinə bir həyat şəklindən xilas ola bilməsini təmin edə bilməkdir.

İnsanın qədərinin hər anına yalnız diliylə deyil, ürəyiylə də “vardır bir xeyir” deyə biləcəyi, yaşadığı çətinliklərə şübhə ilə deyil ürəkdən gələn gözəl təslimiyyətlə və məmnuniyyətlə səbir göstərəbiləcəyi bir əxlaqa təşviq etməkdir. Qədərin qüsursuz yaradıldığını xatırladaraq bütün inananları Allahın sonsuz ağlına təslim olmanın sevincini yaşamağa çağırmaqdır.

HƏR ŞEYİ XEYİRƏ YOZMAQ

Hadisələri xeyirə yozmaq cəmiyyətin böyük çoxluğunun dost olduğu bir məsəldir. Bir çox insan günlük həyatlarında tez-tez “vardır bir xeyir” ya da “xeyirdir inşallah” kimi sözləri istifadə edərlər. Ancaq bu istifadə ümumiyyətlə ya ağız vərdişindən ya da bu sözlərin xalq arasında adətləşmiş olmasından qaynaqlanar. Yoxsa bu insanlar xeyirə yozmanın həqiqi mənada nə ifadə etdiyinin ya da bu anlayışın günlük həyata necə köçürüləcəyinin şüurunda deyildirlər. Hətta, kimiləri bu sözün bir deyişlə həyata keçirəbiləcək xüsusiyyətdə bir məna daşıya biləcəyinin belə fərqində deyil. Halbuki insanın yaxşı ya da pis, müsbət ya da mənfi kimi görünən bütün hadisələri hər nə olursa olsun mütləq xeyirə yozması, Allaha qarşı duyulan səmimi imandan qaynaqlanan önəmli bir əxlaq özəlliyi və yenə imanın gətirdiyi bir həyat şəklidir. Və bu həqiqətin fərqinə varmaq da insana dünyada və axirətdə bütün nemətlərin qapısını açan, adamın həyatına dinclik və sağlamlıq gətirən önəmli bir mövzudur.

Gün içində möminin heç bir şeyə üzülüb üzüntüyə qapılmaması, imanı doğru anladığının bir göstərişidir. Qarşılaşılan hadisələri xeyir gözüylə qiymətləndirə bilməmək, tez-tez narahat və ümidsiz bir ruh halı içində yaşamaq, çatışmazlıq gözləməsi içində olmaq, hüzünə qapılıb romantikləşmək isə, tərtəmiz, açıq bir imanı şübhəli anlamının əlamətləridir. Bu şübhə dərhal qaldırılmalı, kəsilməz iman sevinci sabit həyat özəlliyi halına gətirilməlidir. Allaha iman edən bir insan tərslik və ya səhv kimi görünən bir hadisə ilə qarşılaşdığında, əslində bunun özü üçün mütləq ən xeyirlisi olduğunu bilməlidir. “Çatışmazlıq”, “tərslik”, “kaş ki” kimi sözləri isə ancaq dərs almaq, ibrət çıxarmaq məqsədiylə istifadə etməlidir. Yəni, “bu hadisə hikmətli və xeyirli, lakin bir dahaki səfər eyni səhvi etməyim, bu an öyrəndiyim şəkildə doğrusunu edim” şəklində baxış açısı içində olmalıdır. Təkrar eyni çətinliklə qarşılaşsa və ya eyni səhvə düşərsə, yenə xeyir və hikmətlə yaradıldığını ağlından əsla çıxmamalı və “bir dahaki səfərə doğrusunu edim” deyə niyyət etməlidir. Hətta eyni hadisə dəfələrlə də təkrarlansa, yenə də Müsəlman üçün bu vəziyyətdə bir xeyir olduğunu bilməlidir; çünki bu, Allahın qanunudur və Allahın qanunu əsla pozulmaz.

Bir insanın nəfsinin mutmain, balanslı hala gəlməsi isə Allahdan gələn xeyir və hikmətin kəsilməz davam etdiyini bilməsi ilə olar. Bu həqiqəti qavramaq dünyada mömin üçün böyük bir nemətdir. Din əxlaqından uzaq, inkar içindəki insan kəsilməz əzab içindədir; hər hadisəni öz əleyhində şərh edər. Və bundan ötəri də davamlı çətinlik içindədir. Mömin isə hadisələrin hikmət və xeyir yönlərini görəbilmənin sevincini yaşar. Bu üzdən ortalı bir rəftar içində olmaq, qarşılaşdığı hadisələri həm xeyirə həm şərə yozaraq əzab içində qalmaq axirətdə möminə böyük utanc verə bilər. Bu qədər açıq və asan bir həqiqəti tənbəllik və qəflətlə anlamazlıqdan gəlmək, vicdana və ağla tam qəbul etdirməmək axirətdə və dünyada əzab içində yaşamağa səbəb ola bilər. Bilinməlidir ki, Allahın hazırladığı qədər bütün olaraq qüsursuz yaradılmışdır. Milyonlarla hadisədən ibarət olan bu bütündə, xeyir gözüylə baxan insan üçün yalnız gözəlliklər, xeyirlər və hikmətlər vardır. İmanlı bir mömin iradə və ağıl ilə gün içində heç bir hadisədə şeytanın tələsinə düşməz. Hadisənin şəkli, insanları, günü, yeri nə olursa olsun xeyir hökmündə olduğunu əsla unutmaz. Özü o an bu xeyiri görməyir ola bilər, amma önəmli olan hər şeyin xeyirlə yaradıldığına qəti olaraq inanmaqdır.

Nə var ki insan bəzən tələsikçi qurluşu səbəbiylə qarşılaşdığı hadisədəki xeyiri dərhal görmək istəyə bilər. Əgər bunu o an üçün görməzsə, özünün zərərinə olacaq şeylərdə israrçı və inadçı bir rəftar sərgiləyə bilər. Quranda insanın bu tələsikçi yönü belə bildirilmişdir:

İnsan xeyirə dua etdiyi kimi, şərə də dua etməkdədir. İnsan çox tələsikçidir. (İsra Surəsi, 11)

Halbuki insanın öz doğru və yaxşı gördüyü şeylərdə israr etməsi, bunlara çatmaq üçün tələsgənlik etməsi, ehtirasa qapılması deyil, Allahın qarşısına çıxardığı hadisələrdəki hikmətləri və xeyirləri görəbilmək üçün çalışması lazımdır. Məsələn bir insan maddi imkanlarının genişləməsini çox istəyir və bunun üçün səy göstərir. Ancaq bütün səyinə baxmayaraq bu istəyi uzun bir vaxt, hətta heç bir zaman gerçəkləşməyəbilər. Bu vəziyyəti özünün əleyhinə qiymətləndirən insan isə yanılar. Əlbəttə hər kəs Allah rızası üçün istifadə etmək üzrə mal tərəfindən və mülkcə zənginləşmək üçün dua edə bilər. Ancaq bu, gecikirsə və ya heç gerçəkləşmirsə bunda böyük xeyirlər vardır. Bəlkə müəyyən bir yekunluğa çatmadan əldə edəcəyi zənginlik insanı Allah yolundan azdıracaq, şeytanın tələsinə düşürəcəkdir. Belə bir hadisənin arxasında, insanın yaxın zamanda görəbiləcəyi və ya ancaq axirətdə qavraya biləcəyi buna bənzər daha çox çox xeyir gizlənmiş ola bilər. Bir başqa örnək olaraq isə bir iş adamı, iş həyatında böyük müvəffəqiyyət əldə edə biləcəyi çox önəmli bir yığıncağı qaçırabilər. Amma bəlkə o yığıncağa getsə yolda bir yol qəzası keçirəcək ya da yığıncaq başqa bir şəhərdədirsə mindiyi təyyarə düşəcəkdir.

Əlbəttə bunlar çox ümumi örnəklərdir və hər insan həyatında bu tərz hadisələrlə qarşılaşmışdır. İlk baxışda tərs gedir kimi görünən hadisələrin bir çox xeyirini görmüşdür. Amma bunu unutmamaq lazımdır ki, adam ilk baxışda tərslik kimi görünən bu hadisələrin xeyirini hələ qavraya bilməmiş də ola bilər. Çünki bir az öncə də ifadə etdiyimiz kimi insanın bir hadisədəki xeyiri qısa zaman içində görməsi kimi bir şərt yoxdur. İnsan bəlkə də hadisənin xeyirini illər sonra öyrənə bilər və ya heç öyrənməyəbilər. Bəlkə də Allah, qarşılaşdığı çətin bir vəziyyətin xeyirini ona axirətdə göstərəcəkdir. Son olaraq təvəkküllü və qədərə təslim olmuş bir insanın etməsi lazım olan, hər hadisəni –öz hikmətini qavrasın və ya qavramasın- xeyir gözüylə qiymətləndirmək və hər şeydən razı olmaqdır. Ancaq bunu da özəlliklə ifadə etmək lazımdır ki “xeyir gözüylə baxmaq”, hadisələri görməzlikdən gəlmək, əhəmiyyətsiz hesab etmək ya da həddindən artıq optimist davranmaq demək deyil. Tam tərsinə, hər insan qarşılaşdığı hadisələrdə əlindən gələn bütün tədbirləri etməklə, hər yolu sınamaqla yükümlüdür.

Hadisənin bu yönününün də mütləq göz önünüdə saxlanılması lazımdır çünki cahiliyyə əxlaqında fərqli anlayışlar inkişaf etdirən insanlar da vardır. Məsələn cahiliyyə cəmiyyətində hadisələrə qeydsiz qalan və son dərəcə əhəmiyyətli hesab etməz davranan müəyyən bir seqment vardır ki, bunlar hər hadisəni həddindən artıq optimist qiymətləndirərlər. Belə insanlara cəmiyyət içərisində ümumiyyətlə “həyata çəhrayı gözəlliklərlə baxır” deyilər. Bu kəslər həm hadisələri əhəmiyyətli hesab etməz həm də yaxınlaşdıqları hadisələrə həll gətirmək yerinə uşaq kimi bir optimizm və saflıqla hərəkət etdikləri üçün ağılcı rəftarlar göstərməzlər. Məsələn, özünə ciddi bir xəstəlik diaqnozu qoyulan adam “burax, bir şey olmaz” məntiqiylə hərəkət etsə xəstəliyi daha da irəliləyəcək. Ya da evi soyulduğu halda tədbir görməyi gərəksiz görən insan, yeni oğrulara öz əliylə imkan təmin etmiş olacaq.

Şübhəsiz beləsinə saf bir yanaşmanın bu kitabda bəhs edilən xeyirə yozmaq və təvəkkül anlayışları ilə heçbir əlaqəsi yoxdur. Bu tərz rəftarlar açıqca əhəmiyyətli hesab etməzlikdir. Necə ki bu modeldəki ağıldan uzaq insanların əksinə möminlər, bir hadisə qarşısında əllərindən gələn bütün səyi göstərərək həqiqətən də bir hərəkət edərlər; yəni bir cür “hərəkəti dua” etmiş olarlar. Ancaq bu hərəkəti göstərərkən, hər işin nəticəsinin Allahın dilədiyi şəkildə olacağını da ağıllarından bir an olsun çıxarmazlar. Quranda bu həqiqətin şüurunda olan peyğəmbərlərin və saleh möminlərin həyatlarından örnəklər verilmiş, çətinlik və təzyiqlər qarşısındakı təvəkküllü rəftarları insanlara örnək göstərilmişdir. Bu örnəklərdən biri Hz. Hudun inkarcı qövmünün hədələmələrinə qarşı verdiyi, təvəkküllü və Allaha olan təslimiyyətini göstərən cavabıdır. Ayələrdə belə buyrulmaqdadır:

“Ey Hud” dedilər. “Sən bizə açıq bir sənəd (möcüzə) ilə gəlmiş deyilsən və biz də sənin sözünlə ilahlarımızı tərk etmərik. Sənə iman edəcək də deyilik.”

“Biz: `Bəzi ilahlarımız səni çox pis vurmuşdur` (deməkdən) başqa bir şey söyləmirik.” Dedi ki: “Allahı şahid tuturam, siz də şahid olun ki, həqiqətən mən sizin şirk qoşduqlarınızdan uzağam.”

“Onun xaricindəki (tanrılardan). Artıq siz mənə, toplu olaraq dilədiyiniz tələni qurun.”

“Mən həqiqətən, mənim də Rəbbim, sizin də Rəbbiniz olan Allaha təvəkkül etdim. (Dünyada) elə bir canlı yoxdur ki onun ixtiyarı Allahın əlində olmasın. Şübhəsiz mənim Rəbbim, dümdüz bir yol üzərindədir (dümdüz yolda olanı qorumaqdadır.)”

“Əgər (imandan) üz çevirsəniz, bilin ki, mən (Allahın mənə lütf etdiyi peyğəmbərliyi, buyurduğu hökmləri) sizə təbliğ etdim. Rəbbim yerinizə başqa bir ümmət gətirər və siz (Ona) heç bir zərər yetirə bilməzsiniz. Həqiqətən, Rəbbim hər şeyi hifz edəndir!” (Hud Surəsi, 53-57)

CAHİLİYYƏ CƏMİYYƏTİNİN HADİSƏLƏRƏ BAXIŞI

Bəzi insanlar başlarına gələn hadisələri, öz məntiqlərinə görə, “yaxşı və ya pis” şəklində müəyyən kateqoriyalara ayırarlar. Bu təsnif etməyi edərkən, öz vərdişlərini və ictimai adətləri göz önündə saxlayarlar. Hadisələr qarşısında göstərdikləri reaksiyalar da hadisələrin şiddətinə və şəklinə görə dəyişikliklər göstərir, amma son olaraq yaşadıqları cəmiyyətin təyin etdiyi qəliblər içindədir.

Hər insanın uşaqlıq illərindən ertibarən gələcəyə yönəlik bəzi planları vardır. Ancaq hadisələr hər vaxt insanların düşündüyü ya da planladığı şəkildə olmaya bilər. Gözlənilməz hadisələr, ümid edilmədik inkişaflar zaman zaman hər insanın həyatında yer ala bilər. Bəzən hər şey insanın tam istədiyi, arzuladığı şəkildə gerçəkləşərkən bəzən də ilk baxışda çatışmazlıq kimi görünən çox çox hadisə ard arda gələ bilər. Çox sağlam görünən bir kimsə bir anda ölümcül bir xəstəliyə tutula bilər ya da bir qəza nəticəsində sağlamlığını itirə bilər. Yenə çox zəngin bir insan heç ümid etmədiyi bir anda bütün mal varlığını itirə bilər.

Ümumiyyətlə insanlar həyatları boyunca qarşı-qarşıya qaldıqları bu enişlər və çıxışlar qarşısında fərqli reaksiyalar verə bilərlər. Hadisələr arzuladıqları şəkildə inkişaf etdiyi və mənfəətlərinə bir zərər gəlmədiyi vaxt müsbət reaksiyalar verər, ancaq gözlənilməz inkişaflarla qarşılaşdıqlarında dərhal məmnuniyyətsiz və hətta üsyan edən bir rəftar içərisinə girərlər. Hadisələrin önəminə və sonlarına görə bu üsyankar rəftarları daha da şiddətlənər.

Təməldə ortaq olan bu xarakteri cahiliyyə cəmiyyətlərinin daxilində görmək mümkündür. Ancaq bu insanların bir  qismi məmnuniyyətsizliklə qarşılaşdıqları bu hadisələr qarşısında yenə də “vardır bir xeyir” ya da “xeyirdir inaşllah” kimi sözlər sərf etməyi də laqeyd yanaşmazlar. Ancaq bu kəslərin bu danışmaları –daha öncə də ifadə etdiyimiz kimi- tamamilə bir ağız vərdişindən ya da cəmiyyətdə adət halına gəlmiş olmasından qaynaqlanar. Yoxsa bir çox adam söylədikləri kimi yaşadıqları hadisələrdə həqiqətən də bir xeyir axtarmazlar.

Kimiləri də zərərsiz ya da kiçik olaraq xarakterizə etdikləri çatışmazlıqlar qarşısında “vardır bir xeyiri” deyərək keçəbilərkən, önəmli ya da mənfəətlərini ciddi şəkildə zərərə salacaq xüsusiyyətdəki hadisələr qarşısında xeyirdən artıq heç  danışmazlar. Məsələn işə gedərkən avtobusu qaçıran ya da maşını xarab olan bir adam beləsinə kiçik bir hadisədə “vardır bir xeyiri” deyərək əhəmiyyət verməyə bilər. Ancaq bu səbəbdən ötəri müdirinin təhqirinə məruz qalar və ya işindən qovulsa, bu vəziyyətdə dərhal şikayət etməyə başlar. Ya da ucuz bir saatı itincə “bir xeyir vardır” deyə bilən bir insan, birliyant üzüyünü itirdiyində özünü itirəcək dərəcəyə gələ bilər. Bu sərhəd “bam teli” olaraq adlandırılar və hər kəsin şübhəsiz “bam telinə toxunan bir nöqtəsi” vardır. Adamın xeyir gözüylə baxa biləcəyi ya da səbr göstərə biləcəyi kiçik hadisələr vardır, amma fövqəladə böyük bir hadisə ilə qarşı-qarşıya qaldığı zaman hər cür mənfi rəftarı sərgiləyə bilməyi özünə ən təbii haqq olaraq görər.

Kimi insanlar da, “xeyir gözüylə baxmaq” anlayışını yalnız təsəlli məqsədiylə istifadə edərlər. Yoxsa insanın hadisələri xeyir gözüylə qiymətləndirməsinin həqiqətdə nə məna ifadə etdiyinin şüurunda deyildirlər. Bunun yalnız çətinliyə düşən ya da zərərə uğrayan dostların bir-birlərini sakitləşdirmək üçün ortaya atdıqları bir təsəlli şəkli olduğuna inanarlar. Söz gəlişi müflisləşən bir tanışlarını ya da sinifdə qalan bir yoldaşlarını yatırmaq lazım olduğunda “olsun, vardır bir xeyir” ya da “olacağı varmış, xeyirə yozmaq lazım” kimi ifadələr istifadə edərlər. Hadisənin doğrudan həmsöhbəti özləri olduğunda isə xeyirdən heçbir şəkildə söz etməzlər. Bu vəziyyət, söylədikləri sözlərin mənasından tamamilə xəbərsiz olduqlarının çox açıq bir sübutudur.

Bu kimi insanların yaşadıqları mənfi kimi görünən bütün hadisələrdə bir xeyir ola biləcəyini düşünməmələri isə tamamilə təməldəki inanc pozuqluqlarından qaynaqlanmaqdadır. İnsanın həyatı boyunca hər qarşılaşdığı hadisəni yaradanın Allah olduğunu, hər işin müəyyən bir qədərlə işlədiyini və dünya həyatının bir imtahan mühiti olduğunu qavramamış olması “xeyir gözüylə baxa bilməsinə” qəti olaraq maneə təşkil edər. Bu səbəblə irəliləyən səhifələrdə öncəliklə yaşanılan hadisələrdə mütləq bir xeyir olduğuna inanmaq və bu xeyirləri görəbilmək üçün qavraması lazım olan önəmli bəzi həqiqətlərə toxunacağıq.

XEYIRLƏRİ GÖRƏ BİLMƏNİN YOLLARI

Hər Hadisəni, Hər Detalı Yaradanın Allah olduğunu Bilmək…

İnsanların bir çoxu müsbət olaraq qiymətləndirdikləri hadisələrlə xoşbəxt olarkən, mənfi ya da tərs gedir kimi görünən hadisələrlə birlikdə də hüzünə qapılarlar. Halbuki iman edən insanlar üçün belə bir çətinliyə düşmək son dərəcə yersizdir. Allah, Quranda hər hadisəni saleh qullarının xeyirinə yaratdığnı müjdələmiş, onlar üçün heçbir zaman hüzün və çətinlik ola bilməyəcəyini xəbər vermişdir.

Quranda izah edilən bu həqiqəti ürəyinə yerləşdirən bir insan, dünya həyatında hər nə hadisəylə qarşılaşırsa qarşılaşsın, vəziyyətindən məmnun olmağı və bu hadisənin ardında gizlənən gözəllikləri və hikmətləri görəbilməni bacarar.

Bəzi insanlar isə, illər içərisində yaşadıqları bu dünyanın niyə və necə var olduğunu heç düşünmədən həyatlarını yaşamalarına davam edərlər. Əlbəttə ki vicdani olaraq qarşılarına çıxan möcüzələrin və mükəmməl kainatın bir Yaradıcısı olduğunun fərqindədirlər. Ancaq dünya həyatına olan sevgilərindən ya da qarşı-qarşıya gələcəkləri həqiqətləri qəbul etmək istəməmələrindən ötəri Allahın varlığını düşünməkdən qaçarlar. Günlük həyatda qarşılaşdıqları hadisələrin hamısı Allahın bir plan və bir hikmət istiqamətində yaratdığını görməzlikdən gəlir, bunları şans ya da təsadüf kimi xəyali anlayışlarla açıqlamağa çalışarlar. Bu da onların hadisələrə xeyir gözüylə baxmalarını, yaşadıqlarından hikmətli sonlar çıxarabilmələrinə mane olar. Kimiləri də Allahın varlığını bilər, bütün kainatı və insanı yaradanın Allah olduğunu idrak edərlər. Yağışı yağdıranın, şimşəyi çaxtıranın ya da günəşi doğduranın Allah olduğunu bilərlər. Əksinə bir düşüncəyə əsla ehtimal verməzlər. Ancaq günlük həyatda qarşılarına çıxan hadisələrin ya da kiçik kimi görünən detalların Allahdan müstəqil olaraq inkişaf etdiyini sanarlar. Halbuki evlərinə girən bir oğrunu, ayaqlarına ilişən bir daşı, yağan bir yağışı, məhsul verən ya da çətinləşən bir ərazini, xeyirə gedən ya da zərərə düşən bir işi, unudulub yanan bir yeməyi də yaradan həmişə Allahdır. Bu mövzuda insanın düşüncə üfüqünü ala bildiyincə genişlədərək düşünməsi lazımdır. Çünki hər hadisə, hər detal Allahın məlumatı daxilində var olar. Hər hadisə çox incə bir plan üzərinə Allahın sonsuz ağıl və hikməti ilə yaradılmışdır. İnsanın ayağına sıçrayan bir palçıq damlasından tut, partlayan bir şindən, dəridə yaranan bir parazitdən, bir xəstəlikdən, yazılan bir yazıdan söylənən ən kiçik bir sözə qədər hər şeyi özəl bir plan üzərinə Allah insanın qarşısına çıxarmaqdadır.

İnsanın gözlərini dünyaya açdığı andan etibarən qarşılaşdığı yaxşı ya da pis kimi görünən hər hadisəni Allah yaratmaqdadır. Həyata bir bütün olaraq kainatın tək hakimi olan Allah nəzarət etməkdədir. Allah qüsursuz, mükəmməl, hikmətli və ən gözəl şəkildə yaradandır. Bu, Uca Allahın yaratmış olduğu qədərdir; Allahın yaratdığı qədərdəki hadisələr arasından bir qismini ayırıb bir kənara atmaq və bunlara yaxşı digərlərinə isə pis kimi bir yaraşdırma etmək mümkün deyil. Elə isə insana düşən bu mükəmməlliyi görüb təqdir etmək və Allahın ağlının ola biləcək ən qüsursuz sonları yaradacağını bilərək hər hadisəni xeyirə yozmaqdır. Çünki Allaha iman edən və imanı ilə hər hadisəni xeyir gözüylə qiymətləndirib, xeyirə şərh edən bir insan dünyada da axirətdə də həmişə xeyir və gözəlliklərlə qarşılaşacaq.

Yuxarıda söz etdiyimiz bu böyük həqiqətə, Quranda çox ayələ diqqət çəkilmişdir. Bu üzdən qədər həqiqətini unutmaq böyük bir səhv olar. Allahın yaratdığı qədər təkdir və eynisi ilə yaşanar. Bəzi kəslərin ağlına qədər deyildiyində sanki “fəlakətə təsəlli” kimi səhv bir anlayış gəlir. İman edənlər isə qədəri ən doğru şəkildə qavrayar və qədərinin özləri üçün ən xeyirlisi olduğunu bilərlər.

Qədər Müsəlman üçün başdan sona qüsursuz hazırlanmış, hikmət və xeyirlərlə dolu bir cənnət hazırlığıdır. Möminin bu dünyada qarşılaşdığı hər çətinlik cənnətdə sonsuza qədər götürəcəyi zövqlərin, sevincin və dincliyin qaynağıdır. “…Çətinliklə birlikdə bir asanlıq vardır” (İnşirah Surəsi, 5) ayəsi də bir yönü ilə bu həqiqətə işarə etməkdədir. Möminin göstərdiyi səbir və cəsarət, çox gözəl nemətlərlə sonsuza qədər mükafatlandırılmış halda qədərdə yazılıdır.

Bir möminin gün içərisində bəzi hadisələrə üzüləbilər, narahatlıq hiss edə bilər. Bu üzüntü və narahatlığın səbəbi o an üçün, qarşısına çıxan hadisələrin qədərdə olduğunu, hər şeyi Allahın yaratdığını unutmuş olmasıdır. Ona, “bu hadisəni Allah xeyirlə yaratdı” deyilsə əgər o anda qafil deyilsə dərhal həqiqətləri görər və rahatlayar. Bu üzdən müsəlman an an hər hadisənin qədərdə olduğunu daim xatırlamalı və xatırlatmalıdır.

Allahın əzəldə xeyir və hikmətlə hazırladığı hadisələrə təvəkkül etməli, gözəlliklərini görməyə, hikmətlərini anlamağa çalışmalıdır. Hər insan Allahın diləməsi ilə bu həqiqətləri anlaya bilər. Bəlkə hadisələrdəki saysız xeyir və hikmətin hamısı ilk anda olmaya bilər; amma əgər bir hadisə gerçəkləşmişsə bilinməlidir ki o onsuz da Müsəlman üçün Allahın yaratdığı xeyir və hikmətlə birlikdə reallaşmışdır.

Canlı, Cansız Dünyadakı Hər Varlığın Bir Qədər İlə Yaradıldığını Bilmək

Qədər, Allahın keşmişdən gələcəyə qədər, yaşanmış və yaşanacaq olan bütün hadisələri tək bir an olaraq bilməsidir. Bu, Allahın hər varlıq və hadisə üzərindəki mütləq hakimiyyətini ifadə edər. İnsanlar həyatlarındakı hadisələri ancaq yaşadıqları zamanla öyrənəbilərlər. Amma Allah bütün bunları, hələ yaşanmadan öncə də biləndir. Allah üçün keçmiş, bu an və gələcək zaman birdir. Hamısı da Allahın elmi və əhatə etməsi altındadır. Çünki bunların hamısını yaradan Rəbbimizdir.

“Heç şübhəsiz, Biz hər şeyi qədər ilə yaratdıq” (Qəmər Surəsi, 49) ayəsiylə də bildirildiyi kimi dünyadakı hər varlığın bir qədəri vardır. Bəzi insanlar qədərin işləyişindəki mükəmməlliyi və bunun ardında Allahın sonsuz gücünün olduğunu düşünməzlər. Bəziləri də qədəri yalnız insanları maraqlandıran bir mövzu olaraq məhdudlaşdırarlar. Halbuki evinizdəki əşyadan yolda gördüyünüz bir daş paçasına, quru bir ota ya da meyvə verən bir budaqdan yapış da dükanda rəfdə dayanan qaba qədər kainatdakı canlı cansız bütün varlıqların Allah Qatında təyin olunmuş bir qədərləri vardır. Və hər əşya ya da hər canlı varlıq üçün yaradılan qədəri də, sonsuz ağıl sahibi Allah təyin etmişdir.

İnsanın bilavasitə ya da birdən olaraq həmsöhbət olduğu hər şey, görüdyü hər hadisə, eşitdiyi hər səs bütünüylə adamın dünya həyatındakı “blok” halındakı həyatının bir parçasıdır. Kainatda meydana gələn böyük ya da kiçik hər hadisə bir hikmət üzərinə gerçəkləşər. Heçbir çiçək təsadüfi olaraq açmaz ya da təsadüfi olaraq solmaz. Ya da heç bir insan təsadüfən doğulub, təsadüfən ölməz. Heç bir insan səhvən ya da kontrolsuz olaraq xəstələnməz. Əgər bir yaxşılıqla ya da bir pisliklə qarşılaşırsa, bu heç bir zaman üçün təsadüfən ya da şansla reallaşmaz. Hər birini, insanın yaradılışı ilə birlikdə, Allah özəl olaraq təyin etmişdir.

Allah Quranda, “Qeybin açarları Onun Qatındadır, Ondan başqa heç kimsə qeybi bilməz. Quruda və dənizdə olanların hamısını O bilər, O bilmədən bir yarpaq belə düşməz” yerin qaranlıqlarındakı bir dənə, yaş və quru xaricdə olmamaq üzrə hamısı (və hər şey) açıq bir kitabdadır” (Ənam Surəsi, 59) ayəsiylə, torpağın ya da okeanların kilometrlər tərəfindən dərinliklərində meydana gələn hadisələrdən yapış da tək bir yarpaq dənəsinin düşüşünə qədər kainatda meydana gələn hər hərəkətin təyin olunmuş bir qədər üzərinə reallaşdığını bildirmişdir.

Nə var ki insanların birçoxu yaşadıqları qədərin hər anını Uca Allahın yaratdığının şüurunda deyildirlər. Kimiləri necə yaradıldıqlarını, həyatları boyunca qarşılarına çıxan bütün bu nemətlərin necə var olduğunu belə heç düşünməmişdir. Kimiləri isə həyatı və ölümü Allahın yaratdığını, ancaq həyatın içinə aldığı detalların təsadüfi bir biçimdə inkişaf etdiyini zənn edərlər.

Halbuki Quranda, “Dünyada olan və sizin nəfislərinizdə meydana gələn hər hansı bir müsibət yoxdur ki, Biz onu yaratmadan öncə, bir kitabda (yazılı) olmasın. Şübhəsiz bu, Allaha görə çox asandır” (Hədid Surəsi, 22) ayəsiylə, qarşılaşılan hər hadisəni, hər detalı Allahın özəl bir hikmət və ağıl ilə planlamış olduğu bildirilməkdədir. İnsanın bu önəmli həqiqəti anlaması son dərəcə önəmlidir. Çünki dünyadakı hər varlığın qədərini sonsuz ağıl və hikmət sahibi olan Allah təyin etməkdədir. Bu səbəbdən hər detal, ola biləcək ən mükəmməl şəkildə planlanmaqda və ola biləcək ən hikmətli şəkildə yaradılmaqdadır. Bu həqiqətin şüuruna çatan bir insan artıq həyatın hər anından; müsbət görünənlər qədər çatışmazlıq kimi görünən anlardan da çoxuyla məmnun olacaq. Çünki Allahın saleh qulları üçün qədəri ən gözəl şəkildə yaratdığını biləcək. Allahın gözəl gördüyü bir şey üçün insanın mənfi bir zənnə qapılmasının böyük bir qəflət olduğunu fərq edəcək. Bu imani qavrayış, hadisələrə xeyir gözüylə baxmasını və hadisələrdəki xeyir və hikmətləri fərq etməsini təmin edəcək.

Əksinə bir düşüncə, yəni insanın mənfiliklərlə qarşılaşdığında, başına gələn hadisəni Allahın yaratmadığını, bir başqasının buna səbəb olduğunu sanması isə adamın qədəri anlaya bilməmiş olmasındandır. Mənfi kimi görünən hər hadisə əslində bir “qədər dərsi”dir. Hər şeyi mütləq hikmət və xeyir gözüylə qiymətləndirmək lazımdır. Böyük, orta dərəcədə önəmli ya da önəmsiz kimi görünən hər hadisə qədərdə hikmət və xeyirlə yaradılmışdır. Bəzi insanlar sıx qarşılaşdıqları, istəmədikləri şəkildə inkişaf edən hadisələrə çatışmazlıq deyərlər. Halbuki çatışmazlıqda da xeyir və hikmət vardır. İnsan əksinə zənn edər, halbuki ən doğrusu qədərdə o hadisənin o şəkildə reallaşmasıdır.

Gün içində insanları üzən, rahatlarını pozan, onları hirsləndirən, sıxan, çatışmazlıq, tərslik olaraq adlandırılan hadisələrin hikmət və xeyirlərini Allah bir anda toplu olaraq göstərsə, adam üzülməsinin nə qədər səhv olduğunu dərhal anlar. İman edən bir insan bu xeyirlər qarşısında deyil hüzünləmək, tam tərsinə böyük bir sevinc içində ola bilər. Bu səbəblə insana düşən vəzifə, qədərdə yəni Uca Allahın qüsursuz yaratmasının hikmətli bir detalı olan hadisələrdə həmişə xeyir və hikmət axtarmaq və bu qavrayışa sahib olmanın sevincini yaşamaqdır.

Xeyir Kimi Görünən Hadisələrdə Şər, Şər Kimi Görünən Hadisələrdə Xeyir Ola Biləcəyini Bilmək

Öncəki sətirlərdə Allahın sonsuz ağıl sahibi olduğundan və dünya həyatında meydana gələn hər hadisəni özəl bir plan və qədər istiqamətində, xeyir və hikmətlə yaratdığından bəhs etdik. Bu nöqtədə başa düşülməsi lazım olan bir başqa mövzu isə, Allahın yaratdığı hadisələrin hansında xeyir, hansında şər ola biləcəyini əsl olaraq biləcək olanın yalnız Allah olduğudur. Çünki Allah sonsuz, insan isə məhdud bir ağla malikdir. İnsan ancaq hadisələrin xaricdən görünən qismi ilə həmsöhbət ola bilməkdə və ancaq öz anlayışı ilə bu hadisələri qiymətləndirə bilməkdədir. Məhdud məlumat və anlayışı ilə bəzən xeyir və gözəllik olan bir hadisəni mənfi, pislik ilə dolu olan bir hadisəni isə müsbət və xeyirli olaraq xarakterizə edə bilməkdədir. Bu vəziyyətdə doğruları görəbilmək üçün iman edən bir insanın etməsi lazım olan şey, Allahın sonsuz ağıl və məlumatına təslim olaraq, hər hadisəyə xeyir gözüylə baxmaqdır. Necə ki Allah bir ayəsində insanlara belə buyurmaqdadır:

… Olar ki xoşunuza getməyən bir şey, sizin üçün xeyirlidir və olar ki, sevdiyiniz şey də sizin üçün bir şərdir. Allah bilər də siz bilməzsiniz. (Bəqərə Surəsi, 216)

Allahın bu ayədə bildirdiyi kimi, insanın özü üçün çox xeyirli və gözəl olacağını sandığı bir hadisə əslində dünyada və axirətdə hüsrana uğramasına səbəb ola bilər. Ya da zərərə düşəcəyini düşünərək qaçdığı bir hadisə adama gözəllik, bərəkət bolluq və hüzür gətirəcək ola bilər. Bütün bunların həqiqi məlumatı yalnız və yalnız Allah qatında gizlidir. Gərək şər gərəksə xeyir kimi görünən bütün hadisələr Allahın dilməsiylə gerçəkləşir.

Allah kim üçün nəyi diləsə o olar. Quranda, “Allah sənə bir zərər toxunduracaq olsa, Ondan başqa bunu səndən qaldıracaq yoxdur. Və əgər sənə bir xeyir istəsə. Onun bol fəzlini geri çevirəcək də yoxdur. Qullarından dilədiyinə bundan verər. O, bağışlayandır, əsirgəyəndir.” (Yunus Surəsi, 107) ayəsiylə də bu önəmli həqiqət xatırlanmışdır.

Bu səbəbdən Rəbbimizdən bizə gələn hər hadisə, xeyir kimi də görünsə şər kimi də görünsə əslində bizim üçün xeyirlidir. Daha öncə söz etdiyimiz kimi hadisələrin nəticəsini təqdir edə biləcək olan zaman və məkanla məhdud insanlar deyil, zamandan və məkandan münəzzəh olan, zamanı, məkanı, hadisələri və insanları da tək bir anda yaratmış olan Allahdır. (Detallı məlumat üçün baxın. Harun Yəhya, Vaxtsızlıq və Qədər Həqiqəti)

MÖMİNLƏR ÜÇÜN HƏR HADİSƏDƏ XEYIR VARDIR

Hər insanın həyatında çətin anlar olaraq xarakterizə edə biləcək zamanlar vardır. Quran əxlaqından uzaq yaşayan insanların bir çoxu bu anları narahatlıq, üzüntü və çətinlik kimi duyğular içərisində keçirərlər. Belə mühitlərdə əsəbilik, gərginlik, mübahisə sıx bir şəkildə sərgilədikləri rəftarlardır. Bu reaksiyaların tək səbəbi isə, kitabın başından bəri söz etdiyimiz kimi, bu kəslərin dinin gətirdiyi gözəl əxlaqdan uzaq yaşamalarıdır. Allaha və Onun yaratmış olduğu qədərin qüsursuzluğuna iman etmədikləri üçün, qarşılaşdıqları hadisələrin, çəkdikləri çətinliklərin arxasında bir hikmət və xeyir görməzlər. Necə ki iman etmədikləri üçün onsuz da dünyada keçirdikləri hər an öz əleyhlərinə işləməkdədir. Onlar da bunun çətinliyi və gərginliyi içində həyatlarını sürdürərlər.

Möminlər isə, Allahın dünya həyatında özləri üçün yaratdığı çətinliklərin bir imtahan verdiyini bilərlər. Bu sınaqların, saleh Müsəlmanlar ilə “ürəklərində xəstəlik olan” və səmimi olaraq iman etməyən kəslərin ayrılması üçün özəl olaraq yaradıldığının fərqindədirlər. Çünki Allah Müsəlmanları mütləq sınayacağını və doğru olanlarla olmayanları bir-birindən ayırd edəcəyini Quranda belə vəd etmişdir:

Yoxsa siz, Allah, içinizdən cəhd edənləri (səy göstərənləri) ayırd etmədən və səbr edənləri də ayırd etmədən cənnətə girəcəyinizimi sanırsınız? (Al-İmran Surəsi, 142)

Allah pisi yaxşıdan (münafiqi mömindən) ayırmaq üçün möminləri sizin (indi) olduğunuz vəziyyətdə qoyan deyildir. Allah sizə qeybi də bildirən deyildir. Lakin, Allah öz peyğəmbərlərindən istədiyi şəxsi seçər (ona qeybdən bəzi şeylər bildirər). Buna görə də Allaha və Onun peyğəmbərlərinə inanın. Əgər inanıb Allahdan qorxsanız, sizi böyük bir mükafat gözləyir! (Ali-İmran Surəsi, 179)

Bu mövzuyla əlaqədar olaraq Quranda, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) dövründə yaşanan belə bir hadisə örnək verilmişdir:

(Ühüd müharibəsində) iki ordunun qarşılaşdığı gündə başınıza gələn fəlakət də Allahın iznilə oldu ki, möminləri ayırd etsin.

Və münafiqləri onlardan fərqləndirsin. Onlara: “Gəlin Allah yolunda vuruşun, yaxud müdafiədə bulunun! (Düşmənin hücumunu dəf edin!) – deyildi. Onlar: “Əgər biz vuruşa bilsəydik, sizin ardınızca gələrdik” – deyə cavab verdilər. Onlar o gün imandan çox küfrə yaxınlaşmışdılar, ürəklərində olmayan şeyi dillərilə deyirlər. Halbuki, Allah onların (bütün) gizlətdiklərini çox yaxşı bilir! (Al-İmran Surəsi, 166-167)

Yuxarıdakı ayələr əslində bu ana qədər söz etdiyimiz mövzunu açıqlamaqdadır. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) dövründə müsəlmanlar çətin mühitlərlə qarşılaşmış, zahirən bəzi çətinliklər çəkmişlərdir. Zahirən möminlər çətin bir mücadələ içində kimi görünməkdəydilər. Ancaq ayələrdə bildirildiyi kimi, bu hadisə də Allahın icazəsiylə gerşəkləşmiş və möminlərə zərər verməyə çalışan münafiqlərin ortaya çıxmasına vəsilə olmuşdur. Yəni nəticəsi, möminlər üçün –hər vaxt olduğu kimi- xeyirə dönmüşdür.

Möminlər, bu ayələrdə xəbər verilən həqiqətləri bildikləri üçün pis kimi görünən bir hadisəni ya da çətinlik anını, səmimiyyətlərini, Uca Allaha olan bağlılıqlarını və təvəkküllərini göstərmək üçün gözəl bir fürsət olaraq qiymətləndirərlər. Dünyada həm çətinliklərlə həm də nemətlərlə sınandıqlarını əsla ağıllarından çıxarmazlar. Bu gözəl əxlaqlarının və təslimiyyətlərinin bir nəticəsi olaraq Allah pis kimi görünən hadisələri və çətinlikləri saleh qullarının lehinə çevirər.

İrəliləyən səhifələrdə insanların günlük həyatlarında qarşılaşa biləcəkləri bəzi çətinliklərdən, dünya həyatına xas sınaqlardan bəhs ediləcək. Məqsəd, insanlar üçün çətin kimi görünən hadisələrin ardında gizli olan xeyirləri, dünyada və axirətdə çətinliklərə səbr etmənin möminlərə gətirəcəyi gözəllikləri və nemətləri xatırlatmaqdır.

Mallardan Azaltma İlə Sınanma

İnsanların birçoxunun həyatlarındakı ən önəmli məqsədlərdən biri, mal, mülk zənginliyinə sahib ola bilməkdir. Həyatlarında çox önəmli bir yer təşkil edən bu hədəfə çata bilmək üçün hər yolu sınayar, heç bir şeydən çəkinməzlər. İnsnların mala verdikləri bu dəyər Quranda “ehtiraslı şəhvət” və “dünya həyatının çəkici bəzəyi” olaraq təyin olunmuşdur. Ayələrdə belə buyrulur:

Qadınlar, uşaqlar, qızıl-gümüş yığınları, yaxşı cins atlar, mal-qara və əkin yerləri kimi nəfsin istədiyi və arzuladığı şeylər insanlara gözəl göstərilmişdir. (Lakin bütün) bunlar dünya həyatının keçici zövqüdür, gözəl dönüş yeri isə Allah yanındadır. (Al-İmran Surəsi, 14)

(Bəzi adamların fəxr etdiyi) mal-dövlət, oğul-uşaq (oğullar) bu dünyanın bər-bəzəyidir. Əbədi qalan yaxşı əməllər isə Rəbbinin yanında həm savab, həm də (Allahın mərhəmətinə) ümid etibarilə daha xeyirlidir! (Kəhf Surəsi, 46)

Allah bir başqa ayəsində isə din əxlaqından uzaq yaşayan insanlar üçün, Mal-dövləti isə lap çox sevirsiniz. (Fəcr Surəsi, 20) şəklində bildirməkdədir. Bu ayədən də aydın olduğu kimi cahiliyyə cəmiyyəti insanları mal sahibi olma mövzusunda bir ehtiras içərisindədirlər. Çünki mal və mülk zənginliyi, din əxlaqını mənimsəməyən cəmiyyətlər üçün, üstünlüyü ifadə edən çox önəmli bir özəllikdir. Bu səhv modeldə, malı olana hörmət edilər, hörmət göstərilər və dəyər verilər. İnsanlar istədikləri zənginliyi əldə etdiklərində çox böyük bir gücə sahib olduqlarını düşünürlər. Bu baxımdan hər kəsin ən öncə istəklərindən biri, çox çox zənginliyə sahib olmaqdır.

Cahiliyyə insanlarının mala və zənginliyə bu qədər düşgün olmaları, həyatları boyunca sahib olduqlarını itirmə qorxusnu da özü ilə gətirər. Bu məntiqə və anlayışa sahib olan bəzi insanlar, malları bir səbəbdən ötəri əllərindən alınsa tamamilə ümidsizliyə düşər və Allaha qarşı üsyankar bir rəftar göstərərlər. Mallarının azalmasının əslində bir sınaq olduğundan tamamilə qəflətdə olduqları üçün, böyük bir zərərə düşmənin üzüntüsünü yaşayarlar.

Halbuki Allah Quranda, iman edən qullarına əllərindən çıxanlar üçün üzüntü keçirməmələrini və özlərinə verdiyi nemətlər səbəbindən də sevinib hədlərini aşmamalarını əmr etmişdir. (Hədid Surəsi, 23) Allah, ayələrində insanları etidallı olmağa və gözəl əxlaqa çağırmaqdadır. Bir insanın mal və mülkü artdığında həddini aşması, azadlığında isə ümidsizliyə qapılması Allaha qarşı nankorluq olar.

Lakin hadisələri öz anlayışlarına görə qiymətləndirən cahiliyyə cəmiyyəti insanları mal itkisində duyulan üzüntünü təbii qarşılayırlar. Məsələn bir adamın həyatı boyunca çalışıb sahib olduğu sərvəti bir təbii fəlakət səbəbiylə bir neçə saniyədə əlindən alına bilər. Ya da uzun zaman pul yığıb gözəl bir ev, qısa sürən bir yanğından ötəri istifadə edilə bilməyəcək hala gələ bilər. Dünya həyatının bir sınaq məkanı olduğunun və belə bir hadisə ilə sınanıldığının şüurunda olmayan insan, malı bir anda əlindən alındığında nə baş verdiyin anlamaz, mənfi və üsyankar bir əxlaq göstərər.

Din əxlaqından uzaq insanlar mal itkisini bu xarab baxışla qiymətləndirdikləri üçün, bu hadisənin xeyirli və yaxşı yönü ola bilməyəcəyini düşünürlər. Necə ki bu baxışla və Allaha qarşı göstərdikləri təvəkkülsüzlük səbəbiylə, həqiqətən də bu hadisə öz əleyhlərində olar.

Halbuki xeyir gözüylə baxan insanlar üçün vəziyyət tamamilə fərqlidir. Mülklərini itirmələrinin o anda bilmədikləri çox çox hikmətləri və xeyirləridir. Bəlkə də Allah, bu vəsilə ilə zənginlikdən şişmiş və böyüklük hissi duyanların dünya həyatının keçici həvəslərinə qapılmış olan qullarına bir xatırlatma etməkdədir.

Onlara, bütün gücün Özünə aid olduğunu və yalnız Özünə rəğbət etmələri lazım olduğunu xatırlatmaqdadır. Və ya o çətin anda səbr edən, təvəkkül edən qullarına dünyada və axirətdə daha gözəliylə cavab verərək onlar üçün bilmədikləri xeyirli bir gələcək təyin etmiş ola bilər. Dünya həyatının keçici və zahiri mənfəətləri yerinə sonsuz olan axirət həyatındakı saysız nemətləri onlara verə bilər, ki dünyanın keçici nemətləri ilə axirətin sonsuz nemətləri arasında bir müqayisə edildiyində sonsuz axirət nemətlərinin daha xeyirli olduğu son dərəcə açıqdır.

Bu tərz hadisələrin dünyaya yönəlik də çox xeyiri tapıla bilər. Məsələn bir insan yeni aldığı maşınıyla qəza keçirsə və maşın ağır ziyan görsə belə bunda şübhəsiz bir xeyir vardır. Allah, bəlkə də bu insanı daha böyük bir qəzadan ya da başına gələ biləcək pis bir hadisədən qorumuşdur. Vicdanlı bir insan başına gələn bu hadisəni bir xəbərdarlıq, bir xatırlatma hesab edib bağışlanma diləyər və Allahın yaratdığı qədərə qeydsiz şərtsiz təslimiyyət göstərər.

“Olar ki Sevdiyiniz Şey Sizin Üçün Bir Şərdir”

Bəqərə Surəsinin 216-cı ayəsində Allah, “şər” olaraq görülən bəzi şeylərin insanlar üçün xeyir gətirə biləcəyini xəbər vermişdir. Ancaq eyni ayədə bunun yanında insanların sevdiyi şeylərin özləri üçün “şər” ola biləcəyi də xəbər verilmişdir. Quranda bu mövzuyla əlaqədar verilən bir örnək, xəsisilik edən zəngin inkarcıların mövqeləridir. İnkarcıların, xəsisiliyi, xalq arasındakı təbiriylə “oyanıqlıq” zənn etmələri və Allah yolunda istifadə etmədikləri zənginliklərinin özləri üçün bir fayda gətirəcəyini sanmaları çox böyük bir qəflətdir. Çünki Allah, belə bir zənginliyin, sahibləri üçün “şər” olduğunu və axirətdə özlərinə əzab səbəbi olacağını Quranda bildirmişdir:

Allah tərəfindən bəxş olunmuş mal-dövləti sərf etməyə xəsislik edənlər heç də bunu özləri üçün xeyirli hesab etməsinlər. Xeyir, bu onlar üçün zərərlidir. Onların xəsislik etdikləri şey qiyamət günü boyunlarına dolanacaqdır. Göylərin və yerin mirası Allaha məxsusdur. Allah hər bir əməlinizdən xəbərdardır! (Al-İmran Surəsi, 180)

Qəsəs Surəsində də, Allahın özünə böyük bir zənginlik verdiyi, lakin bu səbəblə ərköyünlüyə qapılan və azğınlaşan qazancının hekayəsi izah eidlməkdədir. Özünə edilən xəbərdarlıqları dinləməməsi səbəbiylə həlak edilən qazancının vəziyyəti, insanlar üçün ibrət təşkil etməkdədir. Qazancının vəziyyəti Quranda belə xəbər verilməkdədir:

Həqiqətən, Qarun Musa qövmündən (Musanın əmisi oğlu) idi. Onlara (İsrail oğullarına) qarşı (zülm etməkdə, Musanın üzünə ağ olmaqda və özünü yuxarı tutmaqda) həddini aşmışdı. Biz ona açarlarını bir dəstə güclü adamın zorla daşıya biləcəyi xəzinələr vermişdik. Qövmü ona belə dedi: “(Malına qürrələnib) sevinmə. Şübhəsiz ki, Allah (malına qürrələnib) sevinənləri sevməz!

Allahın sənə verdiyindən özünə axirət qazan (malını Allah yolunda sərf et). Dünyadakı nəsibini də unutma. (O maldan qismətinin ancaq bir kəfən olduğunu bil. Pulunu mənasız yerə sağa-sola səpələmə; səhhətinin, sərvətinin, gəncliyinin qədrini bil. Sabah səni Allahın əzabından qurtara biləcək yaxşı əməllər et). Allah sənə (sərvət verməklə) yaxşılıq etdiyi kimi, sən də (varından yoxsullara, qohum-əqrəbaya xərcləməklə) yaxşılıq et. Yer üzündə fitnə-fəsad törətməyə cəhd göstərmə. Həqiqətən, Allah fitnə-fəsad törədənləri sevməz!”

(Qarun) dedi: “Bu (var-dövlət) mənə yalnız məndə olan elm (Tövratı gözəl bilmək, yaxud əlkimyaya yaxşı bələd olmaq, ticarətdən baş çıxartmaq) sayəsində verilmişdir. Məgər o (Qarun) Allahın ondan əvvəl özündən daha qüvvətli və daha varlı olan neçə-neçə kəsləri məhv etdiyini bilmirdimi? Günahkarlar öz günahları barəsində sorğu-sual olunmazlar. (Onların günahkar olduqları üzlərindən bilinər və buna görə də heç bir sorğu-sual edilmədən cəhənnəm oduna atılarlar). (Qəsəs Surəsi, 76-78)

Ayələrdə bildirildiyi kimi, qazancın sahib olduğu zənginliyin özünə xeyir gətirəcəyini zənn etmiş və əlindəkilərlə ərköyünlüyə qapılmış və böyüklənmişdir. Ancaq sonunda hüsrana düşmüşdür. Möminlərin isə “malı-mülkü” qiymətləndirmə şəkli bura qədər izah edilən xarab cahiliyyə anlayışından tamamilə fərqlidir. Quranda əmr edildiyi kimi davranan bir mömin üçün mülk sahibi olmaq həyatında çox önəmli yer tutmaz.

Mal ehtirası, yığma ehtirası kimi cahiliyəyə görə davranışların heçbiri möminlərin üstün əxlaqında görülməz. Çünki mömin bütün həyatını Allahın razılığını qazanmağa həsr etmişdir. Bu səbəbdən ötəri mallarını da Allah yolunda istifadə edər və nəfsinin eqoist ehtiraslarına əsla qapılmaz; dünyavi çıxarlara deyil, hər vaxt axirətdə qazanacağı gözəlliklərə yönələr. Belə hərəkət edən möminlər Allah qatında üstün olanlardır. Və Allah onları Quranda belə müjdələməkdədir:

Allah, şübhəsiz ki, Allah yolunda vuruşub öldürən və öldürülən möminlərin canlarını və mallarını Tövratda, İncildə və Quranda haqq olaraq vəd edilmiş Cənnət müqabilində satın almışdır. Allahdan daha çox əhdə vəfa edən kimdir? Etdiyiniz sövdəyə görə sevinin. Bu, böyük qurtuluşdur (uğurdur)! (Tövbə Surəsi: 111)

Bu həqiqətin fərqində olan peyğəmbərlər, elçilər, saleh möminlər tarix boyunca özlərinə nemət olaraq verilən malın əslində Rəbbimiz Allaha aid olduğunu bilərək hərəkət etmişlər; bütün sərvətlərini və zənginliklərini Allahı razı edəcəklərini ümid etdikləri şəkildə istifadə etmişlər. Məsələn, ayədə ifadə edildiyi üzrə möminlər, “… mala olan sevgilərinə baxmayaraq onu yaxınlara, yetimlərə, yolda qalmışa və kölələrə” (Bəqərə Surəsi, 177) verəcək bir əxlaqa və mərhəmətə sahibdirlər. Ayrıca möminlər bəzi insanların etdiyi kimi göstəriş olaraq deyil, tam tərsinə “… yalnız Allahın razılığını qazanmaq və imanlarını gücləndirmək üçün” (Bəqərə Surəsi, 265) infaq edərlər. Bu səbəbdən mallarından bir azalma olduğu zaman da cahiliyyənin reaksiyalarının tam tərsi olaraq, bunun Allahın bir imtahanı olduğunun şüurunda hərəkət edərlər, səbr edərlər və xeyir gözüylə baxarlar. İnananların belə bir vəziyyətdə necə bir rəftar göstərdikləri Quranda belə bildirilmişdir:

(Ya Rəsulum!) De: “Ey mülkün sahibi olan Allah! Sən mülkü istədiyin şəxsə verər, istədiyin şəxsi yüksəldər və istədiyin şəxsi alçaldarsan. Xeyir yalnız Sənin əlindədir. Həqiqətən, Sən hər şeyə qadirsən! (Ali-İmran Surəsi, 26)

Sonda, inananlar çox yaxşı bilirlər ki inkarcıların malları onlara dünyada xeyirli deyil, tam əksinə bir əzab mövzusu olacaq. Bu, Uca Allahın vədidir. Ayədə belə buyrulmaqdadır:

(Ya Peyğəmbərim! Münafiqlərin) nə malları, nə də oğul-uşağı səni təəccübləndirməsin. Allah onlarla ancaq münafiqlərə dünyada əzab vermək, kafir olduqları halda, canlarını almaq istər. (Tövbə Surəsi, 55)

Xəstəliklərin Ardındakı Gizli Hikmətlər

Cahiliyyə cəmiyyəti insanları davamlı olaraq gələcəkləri üçün planlar edər və bu planlarının hər vaxt öz hazırladıqları şəkildə inkişafını gözləyərlər. Bu üzdən də ani gələn bir xəstəlik və ya gözlənilməz bir qəza ilə qarşılaşdıqlarında bir anda bütün həyatları alt üst olar. Çünki etdikləri planlar içində xəstəlik və ya qəza kimi bir hadisəyə heç yer verməmişlər. Hətta bir çoxu, sağlam bir bədənə sahibkən –hər gün minlərlə adamın başına gələ bilən- bu tərz hadisələrlə qarşı-qarşıya gələ biləcəyini düşünməmişdir belə.

Bu üzdən də cahiliyyə insanları belə bir vəziyyət meydana gəldiyində dərhal üsyankar bir tutum içinə girərlər. “Niyə mənim başıma belə bir hadisə gəldi?” kimi qədər həqiqətinə son dərəcə tərs bir davranış göstərərlər. Bu məntiqlə hərəkət edən, din əxlaqından uzaq yaşayan insanlar üçün bir xəstəlik və ya qəza anında təvəkkül etmək ya da qarşılaşdıqları hadisəyə xeyir gözüylə baxmaq mümkün deyil.

Qədər həqiqətini qavraya bilməmiş olan bu insanlar, başlarına gələn bir xəstəliyin səbəbi olaraq yalnız virusları və ya mikrobları  görərlər. Yenə eyni şəkildə bir yol qəzası keçirdiklərində, bunun tək səbəbinin pis avtomobil istifadə edən bir insan olduğunu zənn edərlər. Halbuki həqiqət belə deyil. Xəstəliyə səbəb olan hər mikroorqanizm və ya  insana zərər verən hər vasitə, hər insana Allahın səbəb olaraq yaratdığı varlıqlardır. Və bu varlıqların heçbiri başıboş deyil; hamısı ancaq və ancaq Allahın kontrolu ilə hərəkət etməkdədirlər. Əgər bir virus üzündən bir insan ağır bir xəstəliyə tutulursa, bu, Uca Allahın məlumatı daxilindədir. Əgər bir avtomobil bir insanı vurub onu şikəst buraxarsa, bu da Allahın yaratdığı qədərə tabe bir hadisədir. Bir insan nə edirsə etsin bunları dəyişdirməz; qədərindən tək bir anı belə çəkib çıxarmaz. Çünki qədər bir bütün olaraq yaradılar. Və sonsuz qüdrət sahibi Allaha təslim olan, Onun sonsuz ağılına və rəhmətinə güvənən insan üçün xəstəlik də, qəza da, digər müsibət kimi görünən hadisələr də sonu xeyirlə bitəcək keçici imtahanlardır. Önəmli olan, Allaha iman edən, Onun yaratmış olduğu qədərə təslim olan insanların bu cür çətinlik və xəstəlik anlarında göstərəcəkləri gözəl əxlaqdır.

Xəstəliklər və qəzalar, möminlərin səbirlərini və əxlaqlarının gözəlliyini ortaya qoyacaqları bir dövr və Allaha yaxınlaşmaq üçün çox önəmli fürsətlərdir. Allah Quranda çətinliklər qarşısında göstəriləcək səbrin önəmimi izah edərkən xəstəlik dövrünü də ifadə etmişdir:

Yaxşı əməl heç də (ibadət vaxtı) üzünü günçıxana və günbatana tərəf çevirməkdən ibarət deyildir. Yaxşı əməl sahibi əslində Allaha, axirət gününə, mələklərə, kitaba (Allahın nazil etdiyi bütün ilahi kitablara) və peyğəmbərlərə inanan, (Allaha) məhəbbəti yolunda (və ya mal-dövlətini çox sevməsinə baxmayaraq) malını (kasıb) qohum-əqrəbaya, yetimlərə, yoxsullara, (pulu qurtarıb yolda qalan) müsafirə (yolçulara), dilənçilərə və qulların azad olunmasına sərf edən, namaz qılıb zəkat verən kimsələr, eləcə də əhd edəndə əhdinə sadiq olanlar, dar ayaqda, çətinlikdə (ehtiyac, yaxud xəstəlik üz verdikdə) və cihad zamanı (məşəqqətlərə) səbr edənlərdir. (İmanlarında, sözlərində və əməllərində) doğru olanlardır. Müttəqi olanlar da onlardır! (Bəqərə Surəsi, 177)

Yuxarıda da ifadə edildiyi kimi ayədə xəstəlik dövrünün da ifadə edilmiş olması düşündürücüdür. Fiziki bir narahatlıqla qarşılaşan insanın gözəl əxlaq göstərmək üçün bütün bunların bir imtahan olduğunu; xəstəliyi də şəfanı da yaradanın yalnız Allah olduğunu düşünməsi lazımdır. Əgər adam xəstəliyindəki və ya keçirdiyi qəzadakı xeyirləri və hikmətləri düşünürsə, bunları o an üçün görməsə belə qarşılaşdığı çətinlikdən çox qazanclı çıxar. Dünyada keçici bir çətinlik yaşar amma, Allahın icazəsiylə axirətdə Rəbbimizə içdən təslim olmuş olmanın sonsuz gözəlliyi ilə mükafatlandırılmayı ümid edə bilər.

Ancaq unudulmamalıdır ki, bu həqiqəti ürəkdən qavraya bilmək və əsl olaraq belə bir hadisəylə qarşılaşdığında gözəl əxlaq göstərəbilmək çox önəmlidir. Bunun üçün də bütün xəstəliklərin bir hikmətlə yaradıldığını ağlından çıxarmaması lazımdır. Allaha diləsə insan heçbir zaman xəstə olmaz, ağrı duymaz və ya acı çəkməz. Amma əgər insan belə bir çətinliklə qarşılaşsa da, bilməlidir ki bu çətinliyi yaşamasının, həm dünyanın keçiciliyini həm də Allahın sonsuz gücünü anlaya bilməsinin çox çox hikməti vardır.

Bu bölümdə bu hikmətlərdən bir neçəsindən söz edərək, xəstəlik və ya qəza kimi vəziyyətlərdə səmimi bir möminin təvəkkül və təslimiyyətinin necə olması lazım olduğuna diqqət çəkəcəyik.

Xəstəlik insana acizliyini və Allaha möhtac olduğunu xatırladar.

Xəstəlik anında insanın o günə qədər sağlam olan vücudu gözlə görmədiyi viruslara və mikroblara qarşı məğlub olar. Və bilindiyi kimi çox çox xəstəlik halsızlıq, bədəndəki ağrılarla özünü göstərir. Hətta bəzi xəstəliklərdə insan yataqdan da qalxa bilməyəcək qədər yorğun ola bilər ya da ağrı içərisndə ola bilər. Mikroskopik bir virusun öz bədəni üzərində meydana gətirdiyi bu zəifliyə mane olmağa güc çatdıra bilməyən insan, belə anlarda acizliyini və Allaha nə qədər möhtac bir vəziyyətdə olduğunu çox yaxşı qavrayar. Beləcə sağlam ikən böyüklüyə qapılan, eqoizm edən, sahib olduqlarıyla qürurlanan adam bəlkə də gərəyi kimi düşünmədiyi bu həqiqətin şüuruna vara bilər. Hər şeyin Yaradıcısı olan Rəbbimizin sonsuz qüdrətini daha yaxşı təqdir edə bilər.

Xəstəliklə birlikdə sağlam olmanın Allahın

bir lütfu və neməti olduğu daha yaxşı aydın olar

Günlük həyatda çox zaman düşünülməyən mövzulardan bir dənəsi də sağlam olmanın əslində nə dərəcə böyük bir nemət olduğudur. Uzun vaxt xəstə olmayan, bu səbəbdən bir narahatlıq, ağrı hiss etməyən insan bu vəziyyətə alışar. Amma ani bir xəstəlik ilə qarşılaşdığında əslində sağlam olmanın Allahın bir lütfu olduğunun fərqinə varar. Çünki bir şeyin dəyəri, o şey itirildiyində və ya ondan məhrum qalındığında çox daha yaxşı aydın olar. Məhşur İslam Alimi Səid Nursinin də söylədiyi kimi; “Soyuq olmasa istilik aydın olmaz; zövqsüz qalar. Aclıq olmasa yemək ləzzət verməz. Mərəz olmasa səhhət ləzzətsizdir. Yəni hər şey ziddiylə aydın olar və qiymət qazanar.”

İnsan ciddi bir xəstəlikdə dünyanın keçiciliyini,

Ölümü və axirəti daha çox düşünür hala gələ bilər

İnsanların böyük bir qismi həyati önəmi olan bir xəstəliyə tutulduqlarında ya da bir üzvlərini itirdiklərində bunu özləri üçün pis bir hadisə olaraq qiymətləndirə bilərlər. Halbuki bəlkə də bu adamın xəstəliyi dərd olaraq, bəla olaraq deyil, axirətdə qurtuluş tapması və yalnız Allaha yönəlməsi üçün bir vəsilə olaraq özünə verilmiş ola bilər. Çünki ciddi bir xəstəliyə qapılan insanın təbii olaraq şüuru daha çox açılır. Yaşadığı çətinlikli xəstəlik insanın içində olduğu vərdişlərə söykənən ruh halından yəni qəflətdən çıxaraq həyatının mənasını və axirət həqiqətini daha çox düşünməsinə səbəb ola bilər. Bu adam dünyaya bağlılığın mənasızlığını və ölümün nə qədər yaxınında olduğunu qavrayar. Bütün həyatını qəflət içərisində keçirərkən, heç gözləmədiyi bir anda xəstələnməsi ilə birlikdə bəlkə də axirət həyatının və Allahın razılığını qazanmasının önəmini qavrayıb sonsuz həyatında qurtuluş tapa bilər.

İnsanın Allaha olan duası və yaxınlığı artar

Ciddi bir xəstəliyin vücud üzərindəki əlamətləri artdıqca bir çox insan hər vaxt düşünməkdən qaçdığı ölümü düşünməyə başlar və bu vəziyyətdə adam bütün səmimiyyətiylə Allaha dua edərək sağlam bir hala gəlməyi istər. Həyatı boyunca heç dua etməmiş bir insan belə amansız bir xəstəlik qarşısında Allaha yalvarma ehtiyacı duya bilər. Rəbbimizə qarşı son dərəcə səmimi dua edə bilər; bu səbəbdən ötəri də Allaha olan yaxınlığı arta bilər. Və əgər bu adam yaxşılaşdığında da eyni səmimiyyətlə dualarını davam etdirərsə, sağlamlığına qovuşduğunda nankorluq etməzsə tutulduğu xəstəlik onun üçün böyük bir xeyirə yəni ixlaslı bir həyat davam etdirməsinə vəsilə olmuş olar.

Allah Quranda belə çətinlik anlarında Özünə yönələn insanlara xəbər vermişdir. Ayələrdə belə buyrulmaqdadır:

(Kafir, naşükür) insana nemət bəxş etdiyimiz zaman (imandan) üz döndərər, (haqdan) uzaqlaşıb yan gəzər. Ona bir pislik üz verdikdə isə (Rəbbinə) uzun-uzadı dua edər (yaxşı gündə Allahı unudar, dar gündə dərhal Ona yalvarar). (Fussilət Surəsi, 51)

İnsana bir zərər toxunduğunda, yan yatarkən, oturarkən ya da ayaqdaykən Bizə dua edər; zərərini üstündən qaldırdığımız zaman isə, sanki özünə toxunan zərərə Bizi heç çağırmamış kimi dönər gedər… (Yunus Surəsi, 12)

İnsanlara bir zərər toxunduğu zaman, `ürəkdən bağlı olanlar` olaraq, Rəbblərinə dua edərlər; sonra Özündən onlara bir rəhmət daddırınca dərhal bir qrup Rəbblərinə şirk qoşarlar. (Rum Surəsi, 33)

Ancaq yuxarıdakı ayələrdən aydın olduğu kimi insanın çətinlik anında dua etməsi kafi deyil; Allaha qarşı acizliyini anladığında dua etdiyi kimi, özünə nemət verildiyində də Allaha sığınması lazımdır. Bu şəkildə xəstəlik və çətinlik, bu çətinliyə məruz qalan adamın acizliyini anlayaraq tövbə etməsinə və geri qalan ömrünü təslimiyyətlə keçirməsinə vəsilə olacaq.

Xəstəliyə göstərilən təvəkkülün və səbrin qarşılğı

axirətdə sonsuz cənnətə qovuşaraq alınar

Daha öncə də ifadə etdiyimiz kimi, xəstəliklərin bir hikməti də dünya həyatında insanların səbirlərinin və Allaha olan təvəkküllərinin sınanmasıdır. Möminlər bir xəstəlik vəziyyətində Allaha olan sədaqətləri, göstərdikləri təvəkkül və səbirləri ilə cahiliyyə cəmiyyətini meydana gətirən fərdlərdən ayrılarlar. Çünki çətin zamanlarda göstərdikləri gözəl rəftarlarının Allahın razılığını qazanmağa uyğun olduğunu bilər və axirətdə də böyük bir qarşılığının olacağını ümid edərlər. Xəstəliyi öncəsində Allaha tam olaraq təslim olmamış bir adam isə bəlkə xəstəliyi sayəsində bu gözəl özəllikləri qazana bilər; keçici dünya həyatındakı qısa vaxtlı çətinliklərinin qarşılığında sonsuz cənnət həyatının nemətlərinə qovuşa bilər.

Hz. İbrahimin xəstəlik qarşısındakı səmimi duası möminlər üçün gözəl bir örnəkdir. Bu dua ayələrdə belə xəbər verilir:

“Xəstələndiyim zaman mənə şəfa verən Odur. Məni öldürəcək, sonra dirildəcək olan da Odur,” (Şuəra Surəsi, 80-81)

Bir başqa gözəl örnək isə Hz. Əyyubun narahatlığı sırasındakı rəftarı və üstün əxlaqıdır. Quranda bildirildiyinə görə, Hz. Əyyuba şiddətli bir çətinlik gəlmiş, ancaq bu sırada Allaha çox böyük bir bağlılıq və sədaqət göstərərək örnək bir rəftar sərgiləmişdir. Bu səbəblə Hz. Əyyub Allaha olan təslimiyyətli və təvəkküllü rəftarıyla Quranda öyülmüş bir peyğəmbərdir.

Quranda xəbər verildiyinə görə Hz. Əyyub bu sırada ayrıca şeytanın mənfi təlqinləriylə qarşılaşmışdır. Şeytan, içində olduğu həssas vəziyyətdən faydalanaraq onu təvəkkülsüz davranmağa təşviq etməyə çalışmışdır. Xəstəlik ya da bir çətinlik vəziyyətində bəzi insanlar diqqətlərini çox çox yoğunlaşdıramadıqları üçün şeytanın təlqininə açıq bir vəziyyətə gələ bilərlər; ancaq Hz. Əyyub Allaha könüldən bağlı bir peyğəmbər olaraq şeytanın bu tələsinə düşməmişdir. Çətinliyini səmimi olaraq Allaha açmış və Ondan kömək diləyərək dua etmişdir. Quranda Hz. Əyyubun örnək duası belə bildirilməkdədir:

Əyyub da; hanı o Rəbbinə çağrıda olmuşdur: “Şübhəsiz bu dərd (və xəstəlik) məni qucaqladı. Sən mərhəmətlilərin ən mərhəmətli olanısan.” Beləcə onun duasına razılıq etdik. Özündən o dərdi apardıq… (Ənbiya Surəsi, 83-84)

Allah, onun bu səmimi duasına razılıq edərək “Şafi” (şəfa verən) sifəti ilə nəyin özünə şəfa olacağını Hz. Əyyuba bildirmişdir. Ayələrdə belə bildirilməkdədir:

Qulumuz Əyyubu da xatırla. Hanı o: “Hərhalda şeytan, mənə qəhr edici bir acı və əzab toxundurdu” deyə Rəbbinə səslənmişdi.

“Ayağını tərpət. Yuyunacaq və içəcək soyuq” (su, deyə vəhy etdik.) Qatımızdan ona bir rəhmət və təmiz ağıl sahiblərinə bir öyüd olmaq üzrə ailəsini və onlarla birlikdə bir bənzərini də bağışladıq. “Və əlinə bir dəstə (sap) götür, beləcə onunla vur və andını pozma.” Həqiqətən, Biz onu səbr edici tapdıq. O, nə gözəl qul idi. Çünki o, (daim Allaha) yönəlib-dönən biriydi. (Sad Surəsi, 41-44)

Hz. Əyyub özünə toxunan çətinlik əsnasında Rəbbimizə olan təvəkkülü, bağlılığı və səbri ilə göstərdiyi üstün əxlaqın mükafatını və qarşılığını heç şübhə yox ki əskiksiz olaraq götürmüşdür. (Ən doğrusunu Allah bilər) Özündən sonra gələn bütün Müsəlmanlara da bu dərin təvəkkülü ilə gözəl bir örnək olmuşdur.