ƏSAS SƏHİFƏ SAYT HAQQINDA ƏLAQƏ
The Truth Of The Life Of This World

ЩА­РУН JЯЩ­JА

ДЦН­JА ЩЯ­JА­ТЫ­НЫН ЩЯ­ГИ­ГЯТ­ЛЯ­РИ

"Дцн­йа щя­йа­ты ойун вя яй­лян­ъя­дян баш­га бир шей де­йил­дир. Ахи­рят йур­ду мцт­тя­ги­ляр цчцн да­ща хе­йир­ли­дир. Мя­эяр дярк ет­мир­си­низ?" ("Янам" су­ря­си, 32).


ДЦН­JА ЩЯ­JА­ТЫ

Jа­ша­ды­ьы­мыз каи­нат­да hяр шей иде­ал шя­кил­дя йа­ра­дыл­мыш­дыр. Мя­лум олан тях­ми­нян 300 мил­йард га­лак­ти­ка hяр би­ри­нин дя ичя­ри­син­дя тях­ми­нян 300 мил­йард ул­дуз ол­маг шяр­ти­ля ол­дуг­ъа ни­зам­лы шя­кил­дя мюв­ъуд­дур. Бе­ля ки, бц­тцн га­лак­ти­ка­лар, ул­дуз­лар, пла­нет­ляр вя пейк­ляр hям юз ят­раф­ла­рын­да, hям дя баь­лы ол­дуг­ла­ры сис­тем­ляр­ля бир­лик­дя мц­яй­йян ор­бит­ляр­дя фыр­ла­ныр­лар. Бе­ля бир гу­ру­лу­шун ямя­ля эял­мя­си hеч бир шя­кил­дя тя­са­дцф­ляр­ля изаh еди­ля бил­мяз.

Бун­дан яла­вя, каи­нат­да­кы сц­рят ан­ла­йы­шы дцн­йя­ви юл­чц­ляр­ля мц­га­йи­ся едил­мя­йя­ъяк гя­дяр бю­йцк­дцр. Мил­йон­лар­ла тон аьыр­лы­ьын­да олан ул­дуз­лар, пла­нет­ляр, га­лак­ти­ка­лар вя га­лак­ти­ка йы­ьы­ны фя­за­да мцд­hиш бир сц­рят­ля hя­ря­кят едир­ляр. Цзя­рин­дя йа­ша­ды­ьы­мыз Jер кц­ря­си юз оху ят­ра­фын­да са­ат­да 1670 км, Эц­няш ят­ра­фын­да ися са­ат­да 108.000 км сц­рят­ля hя­ря­кят едир. Эц­няш сис­те­ми­нин га­лак­ти­ка мяр­кя­зи ят­ра­фын­да­кы фыр­лан­ма сц­ря­ти са­ат­да 720.000 км ол­ду­ьу hал­да Сцд Jо­лу га­лак­ти­ка­сы­нын фя­за­да­кы сц­ря­ти са­ат­да 950.000 км-дир. Фа­си­ля­сиз да­вам едян бу hя­ря­кят о гя­дяр бю­йцк­дцр ки, дцн­йа вя Эц­няш сис­те­ми hяр ил бир ил яв­вял ол­ду­ьу йер­дян 500 мил­йон км узаг­да олур.

Бе­ля­лик­ля, биз дя ол­дуг­ъа аст­ро­но­мик сц­рят­ля hя­ря­кят едян бу эюй ъи­сим­ля­рин­дян би­рин­дя йа­ша­йы­рыг. Бун­дан яла­вя, цзя­рин­дя йа­ша­ды­ьы­мыз Jер кц­ря­си бц­тцн каи­нат­ла мц­га­йи­ся­дя ол­дуг­ъа ки­чик вя ади эю­рц­нцр.

Бу ина­ныл­маз та­раз­лыг­лар дцн­йа­да­кы hя­йа­тын яс­лин­дя на­зик ип­дян асы­лы ол­ду­ьу­ну ор­та­йа чы­ха­рыр. Эюй ъи­сим­ля­ри­нин hя­ря­кят ет­дик­ля­ри ор­бит­ляр­дя­ки мил­ли­метр­лик дя­йиш­мя­ляр, по­зун­ту­лар чох мц­hцм ня­ти­ъя­ля­ря эя­ти­риб чы­ха­ра би­ляр. Щят­та о дя­ря­ъя­дя ки, дцн­йа­да йа­ша­маг гей­ри-мцм­кцн олар. Бе­ля бю­йцк та­раз­лы­ьа вя сц­ря­тя ма­лик олан бир сис­тем ичин­дя гор­ху­лу гя­за­ла­рын баш вер­мя­си дя та­ма­ми­ля мцм­кцн­дцр. Ла­кин hал-hа­зыр­да Jер цзцн­дя hя­йа­тын мюв­ъуд ол­ма­сы, би­зим йа­ша­йа бил­мя­йи­миз эюс­тя­рир ки, бе­ля гя­за­лар чох на­дир hал­лар­да олур вя бу вахт да hеч бир по­зул­ма баш вер­мир. Ин­сан ися юз hя­йа­ты­ны hят­та дцн­йа­нын дюн­мя сц­ря­ти­ни hисс ет­мя­дян, чох са­бит вя ети­бар­лы бир сис­те­мин ичин­дя йа­ша­йыр­мыш ки­ми да­вам ет­ди­рир.

Бя­зи ин­сан­лар бц­тцн бу де­йи­лян­ля­ри о гя­дяр дя дярк ет­мир, дярк ет­мя­дик­ля­ри цчцн дя hя­йат­ла­ры­ны яс­лин­дя hан­сы гей­ри-ади шярт­ляр­дя да­вам ет­дир­дик­ля­ри­нин фяр­ги­ня ва­ра бил­мир­ляр. Jа­ша­ды­ьы­мыз каи­на­тын мц­яй­йян бир мяг­сяд­ля йа­ра­дыл­ма­сы­нын он­лар цчцн ня гя­дяр яhя­мий­йят­ли ол­ду­ьу­ну бил­мир­ляр. Бу дцн­йа­йа ня­дян эял­мя­ля­ри, бу гя­дяр дя­гиг та­раз­лы­ьын каи­нат­да не­ъя йа­ран­ма­сы иля ма­раг­лан­ма­дан йа­ша­йыр­лар.

Щал­бу­ки ин­са­ны ин­сан едян ян ясас хц­су­сий­йят­ляр­дян би­ри дц­шцн­ъя га­би­лий­йя­ти­нин вя дц­шцн­дцк­ля­рин­дян ня­ти­ъя чы­ха­ра бил­мяк шцу­ру­нун ол­ма­сы­дыр. Ин­сан ня цчцн йа­ша­ды­ьы­ны, дцн­йа­нын hан­сы мяг­сяд­ля йа­ра­дыл­ды­ьы­ны, каи­нат­да олан та­раз­лыг­ла­рын ки­мин тя­ря­фин­дян йа­ра­дыл­ды­ьы­ны дц­шцн­мя­дян hя­ги­гя­ти ял­дя едя бил­мяз.

Бц­тцн бу сюй­ля­нян­ля­ри дц­шц­нцб дярк едя би­лян ин­са­нын гар­шы­сы­на ися бе­ля бир hя­ги­гят чы­хыр: ичин­дя йа­ша­ды­ьы­мыз каи­нат бц­тцн ин­ъя та­раз­лыг­ла­ры иля йцк­сяк шц­ур са­hи­би олан Jа­ра­ды­ъы тя­ря­фин­дян йа­ра­дыл­мыш­дыр. Каи­нат­да ол­дуг­ъа ки­чик йер ту­тан дцн­йа ися ки­чик ол­ма­сы­на бах­ма­йа­раг бю­йцк мяг­сяд­ляр­ля йа­ра­дыл­мыш­дыр. Ин­сан­ла­рын hя­йа­тын­да hяр ше­йин бир мяг­ся­ди вар. Ал­лаh эюй­ля­ри, йе­ри вя бу ики­си­нин ара­сын­да олан­ла­ры мц­яй­йян бир мяг­сяд­ля йа­рат­мыш­дыр. Каи­на­тын hяр бир нюг­тя­син­дя Ал­ла­hын сон­суз гцв­вя­си вя ми­сил­сиз шцу­ру эю­рц­нцр.

Ал­лаh йер цзц­ня бял­ли мяг­сяд­ляр цчцн эюн­дяр­ди­йи ин­сан­ла­ры да баш­лы-ба­шы­на бу­рах­ма­йа­раг он­ла­рын йер цзцн­дя ол­ма мяг­сяд­ля­ри­ни Пей­ьям­бя­ри­ня (с.я.в.) на­зил ет­ди­йи Ки­та­бын­да бе­ля бил­ди­рир:

"Щан­сы­ны­зын ямял­ъя да­hа эю­зял ол­ду­ьу­ну сы­на­маг цчцн юлц­мц вя hя­йа­ты йа­ра­дан Одур. О, йе­нил­мяз гцв­вят са­hи­би­дир, ба­ьыш­ла­йан­дыр" ("Мцлк" су­ря­си, 2).

"Щя­ги­гя­тян, Биз ин­са­ны га­ры­шыг бир нцт­фя­дян йа­рат­дыг. Биз ону им­та­hа­на чя­ки­рик. Биз ону еши­дян, эю­рян йа­рат­дыг" ("Ин­сан" су­ря­си, 2).

Ал­лаh йер цзцн­дя олан hеч бир ше­йин мяг­сяд­сиз йа­ра­дыл­ма­ды­ьы­ны да бе­ля бил­ди­рир:

"Биз эю­йц, йе­ри вя он­ла­рын ара­сын­да олан­ла­ры ойун-ойун­ъаг йа­рат­ма­дыг. Яэяр Биз яй­лян­ъя ет­мяк ис­тя­сяй­дик, ону мцт­ляг Юз дяр­эа­hы­мыз­дан едяр­дик. Ла­кин Биз (бу­ну) ет­мя­дик" ("Ян­би­йа" су­ря­си, 16-17).

Дцн­йа­нын сир­ри

Ал­лаh дцн­йа hя­йа­ты­ны ин­сан­ла­рын hан­сы­нын да­hа йах­шы ямял­ляр эю­ря­ъя­йи­ни, hан­сы­нын са­диг олуб Она баь­лы га­ла­ъа­ьы­ны сы­на­маг цчцн йа­рат­мыш­дыр. Баш­га сюз­ля, дцн­йа Ал­лаh­дан гор­хуб чя­ки­нян­ляр­ля Она нан­кор­луг едян­ля­ри айырд ет­мяк цчцн hа­зыр­лан­мыш бир им­та­hан йе­ри­дир. Бу им­та­hан йе­рин­дя эю­зял­лик­ляр­ля чир­кин­лик­ляр, йах­шы­лыг­лар­ла пис­лик­ляр, гц­сур­лар­ла нюг­сан­сыз­лыг­лар бир йе­ря топ­ла­ныб вя иде­ал бир им­та­hан сис­те­ми гу­ру­луб. Ин­сан­лар иман­ла­ры­нын цзя чых­ма­сы цчцн мцх­тя­лиф шя­кил­ляр­дя сы­на­ныр­лар. Ня­ти­ъя­дя дя Ал­ла­hы ла­зы­мын­ъа та­ны­йыб тяг­дир едя би­лян­ляр ин­кар­чы­лар­дан ай­ры­ла­ъаг вя хи­лас ола­ъаг­лар. Бу hя­ги­гят Гу­ран­да бе­ля бил­ди­ри­лир:

"Ин­сан­лар йал­ныз: "Иман эя­тир­дик!" - де­мя­ля­ри­ля он­лар­дан ял чя­ки­либ им­та­hан олун­ма­йа­ъаг­ла­ры­ны­мы са­ныр­лар? Биз он­лар­дан яв­вял­ки­ля­ри дя им­та­hа­на чяк­миш­дик. Шцб­hя­сиз ки, Ал­лаh дцз­да­ны­шан­ла­ры да, йа­лан­чы­ла­ры да чох эю­зял та­ны­йар!" ("Ян­кя­бут" су­ря­си, 2-3).

Бу им­та­hа­нын сир­ри­ни дярк едя бил­мяк цчцн яв­вял­ъя каи­на­та та­ма­ми­ля hа­ким олан Jа­ра­ды­ъы­ны чох йах­шы та­ны­маг ла­зым­дыр. О, эюй­ля­ри, йе­ри вя бу ики­си ара­сын­да олан­ла­рын hа­мы­сы­ны йох­дан йа­ра­дан, hяр бир вар­лы­ьын мюh­таъ ол­ду­ьу, Юзц­нцн ися hеч бир ше­йя еh­ти­йа­ъы ол­ма­йан вя гц­сур­лар­дан узаг олан Ал­лаh­дыр. Ал­лаh ин­са­ны да йох­дан йа­рат­мыш, она сай­сыз хц­су­сий­йят­ляр вя не­мят­ляр вер­миш­дир. Щеч бир ин­сан ешит­мя­йи, эюр­мя­йи, йе­ри­мя­йи, си­нир вя язя­ля сис­тем­ля­ри­ни нор­мал шя­кил­дя иш­ля­дя бил­мя­йи, тя­няф­фцс сис­те­ми йа­ра­дыб ня­фяс ал­ма­ьы вя hя­йат цчцн ва­ъиб шярт олан бу ки­ми сай­сыз-hе­саб­сыз хц­су­сий­йят­ля­ри юз-юзц­ня ял­дя ет­мя­миш­дир. Щят­та ин­сан бц­тцн бун­ла­ры дярк ет­мя­ди­йи hал­да Ал­лаh бу сис­тем­ля­ри онун ор­га­низ­ми­ня йер­ляш­дир­миш­дир.

Бц­тцн бу не­мят­ля­рин мц­га­би­лин­дя ин­сан­лар­дан ис­тя­ди­йи ися Она гул­луг ет­мя­ля­ри­дир. Ла­кин бя­зи ин­сан­лар айя­дя ифа­дя едил­ди­йи ки­ми, "за­лым вя нан­кор" ха­рак­тер эюс­тя­ря­ряк Ал­ла­hа шцкр ет­мя­йи, Она бо­йун яй­мя­йи вя ита­ят ет­мя­йи уну­дур, Онун гой­ду­ьу га­нун­ла­ры по­зур, юз­ля­ри­нин бю­йцк бир гцв­вя са­hи­би ол­дуг­ла­ры­ны, бу дцн­йа­дан hеч вахт эет­мя­йя­ъяк­ля­ри­ни дц­шц­нцр­ляр.

Бу­на эю­ря дя бе­ля ин­сан­ла­рын бц­тцн мяг­сяд­ля­ри дцн­йа hя­йа­ты­ны йа­ша­ма­ьа йю­ня­либ. Он­лар юлц­мц йад­дан чы­ха­рыр, юлцм­дян сон­ра­кы hя­йат­ла­ры цчцн hеч бир hа­зыр­лыг эюр­мцр­ляр. Ян бю­йцк мяг­сяд­ля­ри им­кан­ла­ры да­хи­лин­дя ра­hат hя­йат тяр­зи ке­чир­мяк, hя­йат­да йа­ша­дыг­ла­ры hяр бир ан­дан зювг ал­маг­дыр. Ал­лаh бу тип­ли ин­сан­ла­рын hя­йа­та олан баь­лы­лыг­ла­ры­ны Гу­ран­да бе­ля бил­ди­рир:

"Щя­ги­гя­тян, бун­лар тез ке­чиб эе­дя­ни се­вяр, аьыр эц­ня дал че­ви­ряр­ляр" ("Ин­сан" су­ря­си, 27).

Ал­ла­hы йад­дан чы­ха­ран ин­кар­чы­лар юмцр­ля­ри бо­йун­ъа бу­на ча­лы­шыр­лар, ла­кин айя­дя дя ифа­дя едил­ди­йи ки­ми, бу дцн­йа­нын мц­hцм бир сир­ри вар: hя­йат hяд­дян ар­тыг бю­йцк сц­рят­ля ахыб ке­чир. Бу, hя­йа­та баь­лы олан­ла­рын унут­ду­ьу, цзя­рин­дя дц­шцн­мя­ди­йи, hаг­гын­да да­ны­шы­лан­да гач­ды­ьы бир мюв­зу­дур. Ла­кин ня гя­дяр гач­са­лар да бу, hеч дя­йиш­мя­йя­ъяк бир hя­ги­гят­дир.

Бу­ну дярк ет­мяк цчцн бир ми­са­ла ня­зяр йе­ти­ряк.

Бир не­чя са­ни­йя, йох­са бир не­чя са­ат?

Бир тя­ти­ли тя­сяв­вцр един. Ики са­ат чя­кян ся­фяр­дян сон­ра узун мцд­дят­дян бя­ри план­лаш­дыр­ды­ьы­ныз тя­ти­ля чы­ха бил­ди­низ вя сеч­ди­йи­низ тя­тил йе­ри­ня эял­ди­низ. Тя­ти­ли ке­чи­ря­ъя­йи­низ йер чох из­ди­hам­лы, ят­раф­да си­зин ки­ми тя­ти­ля эя­лян йцз­ляр­ля ин­сан вар. Бу­ра­да та­ныш ин­сан­лар­ла гар­шы­ла­шыб са­лам­лаш­ды­ныз. Сон­ра вахт итир­мя­дян дяр­hал дя­низ са­hи­ли­ня тя­ляс­ди­низ. Яй­ни­ни­зи дя­йиш­ди­риб гум­сал­лы­ьа эет­ди­низ. Гар­шы­ныз­да эю­зял бир дя­низ вя гум­сал вар. Ща­ва ися hя­ги­гя­тян дя ин­са­ны бо­ьа­ъаг гя­дяр ис­ти­дир. Ня­hа­йят, дя­ни­зя эи­риб чим­мя­йя баш­ла­ды­ныз. Ла­кин бу вахт бир сяс ешит­ди­низ: "Галх! Са­ат 8 ол­ду!"

Бир ан­да ешит­ди­йи­низ ся­си там дярк ет­мир­си­низ. Ешит­ди­йи­низ сяс­ля ол­ду­ьу­нуз шя­ра­ит ара­сын­да бир яла­гя гур­ма­ьа чы­лы­шыр­сы­ныз, ла­кин бу­ну hя­мин ан­да едя бил­мир­си­низ. Бир гя­дяр сон­ра эюз­ля­ри­ни­зи ачыб ойа­ныр­сы­ныз. Эюз­ля­ри­низ йат­ды­ьы­ныз ота­ьа алы­шыб шцу­ру­нуз йе­ри­ня эял­дик­дян сон­ра йу­ху эюр­дц­йц­нц­зц ба­ша дц­шцр­сц­нцз. Доь­ру­дан да чох hей­рят­ля­нир­си­низ. "Щяр шей о гя­дяр hя­ги­гят ки­ми эю­рц­нцр­дц ки, са­ат­лар­ла ся­фяр ет­дим, ма­ви дя­ни­зи эюр­дцм, ят­ра­фым­да чох­лу та­ныш ин­сан­лар­ла гар­шы­лаш­дым, hят­та ин­ди гыш ол­ма­сы­на бах­ма­йа­раг о шид­дят­ли ис­ти­ни дя hисс ет­дим" де­йя там ся­ми­ми шя­кил­дя чаш­гын­лы­ьы­ны­зы ифа­дя едир­си­низ.

Jу­ху­да чох узун мцд­дя­тин кеч­ди­йи­ни эц­ман ет­мя­йи­ни­зя бах­ма­йа­раг бц­тцн йу­ху йал­ныз бир не­чя са­ни­йя чяк­миш­дир. Ня гя­дяр як­си­ни сц­бут ет­мяк ис­тя­ся­низ дя бу­нун йал­ныз бир не­чя са­ни­йя­лик бир йу­ху ол­ду­ьу­ну гя­бул ет­мя­ли олур­су­нуз.

Бе­ля­лик­ля, чох гы­са олан hя­йа­ты сярф едиб ахи­ря­тя эе­дян ин­кар­чы­ла­рын hей­ря­ти дя ей­ни­ля бе­ля ола­ъаг. Чох узун мцд­дят да­вам едя­ъя­йи­ни эц­ман ет­дик­ля­ри hя­йат он­ла­ры ал­дат­мыш­дыр. Бе­ля ки, бя­зи­ля­ри мин ил, бя­зи­ля­ри мин ил­дян да­hа ар­тыг йа­ша­йа­ъаг­ла­ры ки­ми бир hис­ся га­пыл­мыш­лар. Щал­бу­ки юлцм­дян сон­ра ди­рил­ди­ля­ъяк­ля­ри за­ман яс­лин­дя дцн­йа­да аз бир мцд­дят гал­дыг­ла­ры­ны дярк едя­ъяк­ляр. Бу hал Гу­ран­да бе­ля изаh еди­лир:

"Де­ди ки: "Jер цзцн­дя не­чя ил гал­ды­ныз?" Он­лар: "Бир эцн, бир эцн­дян дя аз, hяр hал­да, са­йан­лар­дан со­руш!" - де­йя ъа­ваб ве­ря­ъяк­ляр. Ал­лаh бу­йа­ра­ъаг: "Яэяр би­лир­си­низ­ся, сиз чох аз гал­ды­ныз!" ("Му­ми­нун" су­ря­си, 112-114).

Jу­ха­ры­да­кы айя­дя дя ифа­дя едил­ди­йи ки­ми, 10 ил вя йа 100 ил йа­ша­мыш бир ин­сан да ня­hа­йят дцн­йа­да ян чо­ху бир эцн гя­дяр йа­ша­ды­ьы­ны дярк едя­ъяк. Ей­ни­ля йу­ху­дан ойа­нан вя чох узун бир мцд­дят тя­тил­дя ол­ду­ьу­ну эц­ман ет­ди­йи hал­да йал­ныз бир не­чя са­ни­йя­нин кеч­ди­йи­ни ан­ла­йан ин­сан ки­ми... Щят­та йа­ша­ды­ьы юмцр она о гя­дяр гы­са эя­ля­ъяк ки, аша­ьы­да­кы айя­дя бил­ди­рил­ди­йи ки­ми, бю­йцк hя­вяс­ля ке­чир­ди­йи вя ил­ляр­ля сц­рян hя­йа­ты­нын йал­ныз бир саа­тын ичи­ня сыь­ды­ьы­на анд ичя­ъяк:

"Ги­йа­мят го­па­ъа­ьы эцн (са­ат) эц­наh­кар­лар бир са­ат­дан ар­тыг гал­ма­дыг­ла­ры­на анд ичяр­ляр. Он­лар бе­ля дюн­дя­ри­лир­ди­ляр" ("Рум" су­ря­си, 55).

Ща­мы­нын гя­ти ола­раг бил­ди­йи ки­ми, дцн­йа­да­кы hя­йат мцд­дя­ти мяh­дуд­дур. Бир не­чя са­ат, бир эцн, бир ил, 30 вя йа 70 ил... Вя hа­мы бу­ну да гя­ти ола­раг би­лир ки, мяh­дуд олан бир ше­йин бир эцн со­ну эя­ля­ъяк. Бир ин­сан 80 ил дя йа­ша­са, 100 ил дя йа­ша­са, эцн кеч­дик­ъя hя­мин со­на йа­хын­ла­шыр. Бу­на аид олан ми­сал­ла­ры hяр кяс юз hя­йа­тын­да эю­рцб. Тя­сяв­вцр един ки, гур­ду­ьу­нуз узун­мцд­дят­ли бир план­ла сон­да ня­hа­йят ки, гар­шы-гар­шы­йа­сы­ныз. Бе­ля ол­ду­ьу hал­да эе­ри­йя бах­ды­ьы­ныз за­ман илк юн­ъя бу­ну де­йя­ъяк­си­низ: "Не­ъя дя тез ютцб кеч­ди!"

Мя­ся­лян, мяк­тя­бя эет­мя­йя баш­ла­йан бир уша­ьы тя­сяв­вцр един. О, би­рин­ъи си­ниф­дя оху­ду­ьу за­ман мяк­тя­би би­тир­мя­йин hя­ля узун сц­ря­ъя­йи­ни, бу мцд­дя­тин бит­мя­йя­ъя­йи­ни фи­кир­ля­шир. Ла­кин бир эцн мяк­тя­би вя hят­та уни­вер­си­те­ти би­ти­рир, ла­кин би­рин­ъи си­ниф­дя олан­да ня­ля­ри дц­шцн­дц­йц­нц ха­тыр­ла­мыр. Онун аь­лын­да баш­га план­лар вар. Бял­кя дя бир не­чя ай сон­ра баш­ла­йа­ъаг ев­ли­лик hя­йа­ты­ны план­лаш­ды­рыр вя о эц­нцн hеч вахт ол­ма­йа­ъа­ьы гя­ная­тин­дя­дир. Ла­кин о эцн дя эя­лир, он­дан баш­га план­лаш­дыр­ды­ьы ди­эяр эцн­ляр дя. Вахт hят­та о гя­дяр бю­йцк сц­рят­ля ке­чир ки, ин­сан ня вахт ев­ля­ниб оьул-ушаг вя ня­вя-ня­ти­ъя са­hи­би ол­ду­ьу­ну hисс ет­мир. Ар­тыг hя­йат цчцн ай­рыл­мыш вахт бит­мяк цз­ря­дир. О бю­йцк эц­ня бял­кя бир не­чя ил, бял­кя бир не­чя hяф­тя, бял­кя дя бир не­чя дя­ги­гя гал­мыш­дыр...

Щал­бу­ки hя­йа­тын мц­вяг­гя­ти бир мя­кан ол­ду­ьу­ну, ясл hя­йа­тын ися ахи­рят­дя ола­ъа­ьы­ны та­ри­хин яв­вял­ля­рин­дян бя­ри Ал­лаh ин­сан­ла­ра изаh ет­мяк­дя­дир. Ахи­рят­дя ябя­ди ола­раг да­вам едя­ъяк ъян­нят вя ъя­hян­ням hя­йа­ты­нын бц­тцн тяф­си­лат­ла­ры Ал­ла­hын вяh­йи иля тя­риф едил­миш­дир. Бу­на бах­ма­йа­раг ин­сан йе­ня дя гы­са сц­рян hя­йа­та мейл едир вя юз няф­си­ня фай­да вер­мя­йя ча­лы­шыр. Щал­бу­ки hа­ди­ся­ля­ри бир аз шц­ур­лу шя­кил­дя дя­йяр­лян­ди­рян вя hя­ги­гят­ля­ри дц­шц­нян бир ин­сан бу hя­йа­тын сон­суз ахи­рят йа­нын­да ня гя­дяр гий­мят­сиз ол­ду­ьу­ну эю­рцб ан­ла­йар. Щям­чи­нин ахи­рят­дя ябя­ди да­вам едя­ъяк hя­йа­ты­ны ми­сил­сиз не­мят­ляр­ля до­лу олан ъян­нят­дя ке­чир­мя­йя ча­лы­шар. Бу­нун йе­эа­ня йо­лу ся­ми­ми ола­раг Ал­ла­hа йю­нял­мяк­дир. Мцт­ляг эер­чяк­ля­шя­ъяк дцн­йа­нын со­ну­ну дц­шцн­мя­йя­ряк бу аги­бя­ти эюр­мяк ис­тя­мя­йян­ляр тя­бии ки, ябя­ди яза­бы га­зан­мыш­лар...

Ал­ла­hа гул­луг ет­мяк­дян чя­ки­нян ин­сан­ла­рын цз­ля­шя­ъя­йи бу hа­ди­ся Гу­ран­да бе­ля бил­ди­ри­лир:

"Эцн­дцз бир са­ат бе­ля ол­ма­мыш­лар ки­ми, бир йе­ря топ­ла­йа­ъа­ьы эцн он­лар бир-би­ри­ни та­ны­йа­ъаг­лар. Ал­лаh­ла гар­шы­ла­ша­ъаг­ла­ры­ны йа­лан hе­саб едян­ляр, сюз­сцз ки, зи­йа­на уь­ра­йа­ъаг­лар. Он­лар hеч доь­ру йол­да да де­йил­ди­ляр" ("Jу­нус" су­ря­си, 45).

"Пей­ьям­бяр­ляр­дян язм са­hиб­ля­ри олан­ла­рын сябр ет­ди­йи ки­ми, сян дя сябр ет, Тез (язаб) эял­мя­си­ни ис­тя­мя. Он­лар вяд олун­дуг­ла­ры­ны эю­ря­ъяк­ля­ри эцн эцн­дц­зцн ан­ъаг бир саа­ты гя­дяр гал­дыг­ла­ры­ны са­на­ъаг­лар. Бу бир хя­бяр­дар­лыг­дыр. Фа­сиг бир гювм­дян баш­га­сы да hеч мяhв еди­ляр­ми?!" ("Яh­гаф" су­ря­си, 35).


Бир ня­ти­ъя­йя апа­рыб чы­хар­ма­йан еh­ти­рас

Дцн­йа hя­йа­ты­нын hа­ра­да­са "бир эюз гыр­пы­мы" гя­дяр бю­йцк сц­рят­ля эя­либ кеч­мя­син­дян бяhс ет­дик. Ла­кин бю­йцк еh­ти­рас­ла hя­йа­та йю­ня­лян ин­сан бе­ля бир мц­hцм hя­ги­гя­ти бил­мя­ли­дир ки, о, Ал­ла­hа иман эя­тир­мя­йин­ъя hя­йат­да ня­йя на­ил олур­са ол­сун, ра­hат­лыг ял­дя ет­мя­йя­ъяк.

Ин­сан шц­ур­ла hя­ря­кят ет­мя­йя баш­ла­йан­дан ети­ба­рян да­им мц­яй­йян шей­ля­ри тя­ляб ет­мя­йя баш­ла­йыр. Бе­ля ки, бу ис­тяк­ляр би­тиб-тц­кян­мяк бил­мир. Ин­са­нын няф­си hяр за­ман ня­ся ис­тя­йир вя бу ис­тяк­ля­рин­дя дя бир hядд-hц­дуд би­лин­мир. Ла­кин hяд­сиз ис­тяк­ля­ри­нин ол­ма­сы­на бах­ма­йа­раг ялин­дя­ки им­кан­лар йе­ня дя мяh­дуд­дур. Онун hяр ис­тя­ди­йи­ня на­ил ол­ма­сы мцм­кцн де­йил. Бун­дан яла­вя, hят­та ис­тя­ди­йи hяр ше­йя на­ил ол­ду­ьу­ну эц­ман ет­сяк дя йе­ня hеч бир шей дя­йиш­мя­йя­ъяк. Чцн­ки дцн­йа­нын ян вар­лы ин­са­ны ол­са да бу зян­эин­лик мц­вяг­гя­ти­дир. О, ян чо­ху тях­ми­нян 70-80 ил йа­ша­йа би­ляр вя бу мцд­дя­тин со­нун­да дцн­йа­да са­hиб ол­дуг­ла­ры­нын hа­мы­сы­ны ити­ряр.

Щяд­ди-hц­ду­ду ня­зя­ря ал­ма­йан ин­сан Ал­лаh­дан бир явяз ки­ми hеч ъцр ча­ря­си ол­ма­йан "га­не ол­ма­маг" hис­си ичин­дя йа­ша­йыр вя hя­йа­ты­нын hяр бир дюв­рцн­дя мцх­тя­лиф ис­тяк­ля­ря га­пы­лыр. Бу ис­тяк­ля­ри­ня на­ил ол­маг цчцн дя бю­йцк бир шювг вя еh­ти­рас­ла ча­лы­шыр, hят­та бун­дан ют­рц мцх­тя­лиф йол­ла­ра дц­шцр. Ят­ра­фын­да олан ин­сан­ла­ры, hят­та аи­ля­си­ни вя йа­хын­ла­ры­ны да ня­зя­ря ал­мыр. Ла­кин ис­тя­ди­йи­ни ял­дя ет­ди­йи за­ман hя­мин "сеhр" по­зу­лур. Щят­та на­ил ол­ду­ьу ян бю­йцк вя гий­мят­ли ар­зу­су да онун эю­зцн­дян дц­шцр. Сан­ки ону ял­дя ет­мяк цчцн hеч эцн­ляр­ля, ай­лар­ла, ил­ляр­ля ча­лыш­ма­йыб. Ял­дя ет­ди­йи иля га­не ол­ма­йан няфс дяр­hал баш­га бир ис­тя­йин ар­дын­ъа дц­шцр, бу дя­фя дя бю­йцк бир еh­ти­рас­ла бу ар­зу­су­на на­ил ола­на гя­дяр ону тя­гиб едир...

Ин­кар­чы бир ин­са­нын hя­йат­да ма­ла-мцл­кя, вар-дюв­ля­тя, гы­са­сы, ят­ра­фын­да эюр­дц­йц hяр ше­йи ял­дя ет­мя­йя гар­шы олан еh­ти­ра­сы бит­мир. О, ял­дя ет­дик­ля­ри иля hеч вахт га­не олуб хош­бяхт ола бил­мяз. Чцн­ки ис­тя­ди­йи шей­ля­ри Ал­ла­hы ра­зы сал­маг цчцн де­йил, йал­ныз его­ист вяр­диш­ля­ри­ни ра­зы сал­маг цчцн ис­тя­миш­дир. На­ил ол­ду­ьу hяр шей онун тя­кяб­бц­рц­нц вя юзцн­дян ра­зы­лы­ьы­ны ар­ты­рыр. Ял­бят­тя ки, Ал­лаh дцн­йа hя­йа­тын­да бу дя­ря­ъя­дя аз­ьын­ла­шыб няф­си­нин ар­дын­ъа эе­дян бе­ля ин­сан­ла­рын ра­hат ру­hи hя­йа­та ма­лик ол­ма­сы­на изн вер­мяз.

Бе­ля ки, Гу­ран­да йал­ныз Ал­ла­hа цз ту­тан­ла­рын вя Ону зикр едян­ля­рин гял­бян хи­лас олуб ни­ъат та­па­ъаг­ла­ры бил­ди­ри­лир:

"О кяс­ляр ки, Ал­ла­hа иман эя­тир­миш вя гялб­ля­ри Ал­ла­hы зикр ет­мяк­ля арам тап­мыш­дыр. Би­лин ки, гялб­ляр йал­ныз Ал­ла­hы зикр ет­мяк­ля арам та­пар!" ("Ряд" су­ря­си, 28).


Дцн­йа hя­йа­тын­да­кы ал­да­ныш

Jа­ша­ды­ьы­мыз hя­йат­да ин­сан эю­зц­нц че­ви­риб hа­ра бах­са, ора­да эю­зял­лик­ляр­ля гар­шы­ла­шыр. Эюр­дцк­ля­ри­ни бю­йцк hей­ран­лыг­ла мц­ша­hи­дя едир. Гц­сур­суз план­ла йа­ра­дыл­мыш ин­сан ор­га­низ­ми, мил­йон­лар­ла бит­ки ню­вц, тон­лар­ла аьыр­лы­ьы олан бу­луд­ла­рын йер­ляш­ди­йи эюй цзц вя да­hа бир чох шей­ляр ру­hа зювг ве­рян ес­те­тик эю­рц­нцш­дя йа­ра­дыл­мыш­дыр. Эю­рцн­тц­дян баш­га бир чох hисс­ля­ри иля ал­дыг­ла­ры да ин­са­на зювг ве­рир. Эю­зял го­ху, дад вя йа эю­зял бир му­си­ги дя бун­ла­ра аид­дир.

Бу­даг­дан сал­ла­нан бир мей­вя эю­зял го­ху­су вя да­ды иля hа­мы­нын хо­шу­на эя­лир. Щям­чи­нин бир эц­лцн мцх­тя­лиф рянэ­ля­ри, цзя­рин­дя олан на­хыш­ла­ры ол­дуг­ъа эю­зял вя зювг ох­ша­йан­дыр. Бун­дан яла­вя, эю­зял бир ин­сан цзц hа­мы тя­ря­фин­дян бя­йя­ни­лир. Еля­ъя дя эю­зял бир ев, сон мо­дел­дян олан ав­то­мо­бил дцн­йа­да тя­ляб олу­нан ма­таh­лар­дыр. Ин­сан hя­йа­ты бо­йун­ъа бун­лар ки­ми бир чох ше­йи бя­йя­ниб он­ла­ры ял­дя ет­мяк ис­тя­йир. Ла­кин бир мцд­дят кеч­дик­дян сон­ра бц­тцн бун­ла­ра дю­нцб бах­ды­ьы за­ман чох тя­яъ­ъцб­ля­нир. Чцн­ки бу эю­зял­лик­ляр юз яhя­мий­йя­ти­ни итир­миш­дир, он­ла­ры hят­та эюр­мяк дя ис­тя­мир.

Мя­ся­лян, бу­да­ьын­дан го­па­рыл­мыш мей­вя бир мцд­дят сон­ра га­рал­ма­ьа вя юз го­ху­су­ну итир­мя­йя баш­ла­йыр. Да­hа сон­ра ися чц­рц­йцр вя хо­ша­эял­мяз бир ий ве­рир. Ин­сан ъан­лы рянэ­ля­ри, хош го­ху­су иля ону ъялб едян чи­чяк­ля­ри алыб еви­ня эя­ти­рир вя эцл­да­на го­йур, ла­кин ара­дан бир эцн кеч­мя­миш эцл­ля­рин рян­эи со­лур, ъан­лы­лы­ьы итир. 2-3 эцн­дян сон­ра ися он­лар та­ма­ми­ля га­ра­лыр вя чц­рц­йцр. Дцн­йа­нын ян эю­зял си­ма­лы ин­са­ны ки­ми та­ны­ды­ьы­ныз би­ри­си­ни 60 ил сон­ра эюр­ся­низ, ону та­ны­маз­сы­ныз. Щя­мин ин­сан йаш­лаш­мыш, цзц гы­рыш­мыш, сач­ла­ры аьап­паг ол­муш, гы­са­сы, яв­вял­ки эю­зял­ли­йин­дян ясяр-яла­мят гал­ма­мыш­дыр. Ев да­ьыл­мыш, ав­то­мо­би­лин мо­де­ли кюh­нял­миш, мц­яй­йян hис­ся­ля­ри пас­лан­мыш­дыр. Ня­ти­ъя ола­раг дцн­йа­да ин­са­нын ят­ра­фын­да эюр­дц­йц hяр шей по­зу­лур.

Бу, чох ин­са­на "тя­бии мцд­дят" ки­ми эя­лир. Щал­бу­ки бу­ра­да чох бю­йцк бир мя­на вар. Ят­ра­фы­мыз­да олан hяр шей по­зул­маг­ла, кюh­нял­мяк­ля, чц­рц­мяк­ля би­зя мц­hцм бир хя­бяр­дар­лыг едир. Бу да дцн­йа­нын мц­вяг­гя­ти вя ал­да­ды­ъы бир хя­йал ол­ма­сы hя­ги­гя­ти­дир.

Ян ясас ня­ти­ъя ися бц­тцн дцн­йа­да олан hей­ван, бит­ки вя ин­сан­ла­рын, гы­са­сы, Jер цзцн­дя­ки бц­тцн ъан­лы­ла­рын юлцм­лц ол­ма­сы фак­ты­дыр. Ин­са­нын бу бю­йцк hя­ги­гя­ти ан­ла­йа бил­мя­мя­си­нин ясас ся­бя­би юлян ин­сан­ла­рын вя hей­ван­ла­рын йе­ри­ня йе­ни­ля­ри­нин до­ьул­ма­сы, тя­би­ят­дя hяр эцн йе­ни йа­ра­ды­лыш­ла­рын дцн­йа­йа эял­мя­си­дир. Бу hя­ги­гя­ти ан­ла­ма­йан ин­сан юлцм­лц олан­ла­ра ла­йиг ол­ду­ьун­дан да чох яhя­мий­йят ве­рир, он­лар цчцн бир чох шей­ля­ри гур­бан ве­рир. Ис­тя­ди­йи шей­ля­ря "са­hиб ол­маг" еh­ти­ра­сы иля йа­ша­йыр. Щал­бу­ки hяр ше­йин йе­эа­ня са­hи­би Ал­лаh­дыр. О, ди­ля­ся, ъан­лы­лар йа­ра­ныр, ди­ля­ди­йи за­ман да юлцб йох олур.

Ал­лаh ин­сан­ла­рын дцн­йа­нын бу ал­да­ды­ъы тя­ря­фи­ня уй­ма­ма­сы, бу hя­ги­гя­ти дц­шцн­мя­си цчцн Гу­ран­да мцх­тя­лиф нц­му­ня­ляр вер­миш­дир:

"Щя­ги­гя­тян, дцн­йа hя­йа­ты эюй­дян ен­дир­ди­йи­миз йаь­му­ра бян­зяр ки, онун­ла йер цзцн­дя ин­сан­ла­рын вя hей­ван­ла­рын йе­йя­ъя­йи бит­ки­ляр йе­ти­шиб бир-би­ри­ня га­ты­шар. Ня­hа­йят, йер цзц бя­зяк­ля­ниб сцс­лян­ди­йи вя са­кин­ля­ри дя йыь­ма­ьа га­дир ол­дуг­ла­ры­ны зянн ет­дик­ля­ри вахт эе­ъя, йа­худ эцн­дцз ям­ри­миз эя­ляр вя Биз ону, дц­нян цзя­рин­дя бол мяh­сул ол­ма­мыш ки­ми, би­чил­миш бир hа­ла эя­ти­ря­рик. Биз айя­ля­ри­ми­зи дц­шц­нян бир цм­мят цчцн бе­ля ят­раф­лы изаh еди­рик!" ("Jу­нус" су­ря­си, 24).

Айя­дя бил­ди­рил­ди­йи ки­ми, дцн­йа­да эю­зял ня вар­са, бир эцн эю­зял­ли­йи­ни ити­ря­ъяк вя йох ола­ъаг. Jал­ныз бу­ну бил­мяк ки­фа­йят де­йил: бу hя­ги­гят цзя­рин­дя дя­рин­дян дц­шц­нцл­мя­ли олан бир мюв­зу­дур. Чцн­ки Ал­лаh бе­ля нц­му­ня­ля­ри "дц­шц­нян ин­сан­лар" цчцн изаh ет­ди­йи­ни бил­ди­рир. Ин­сан аьыл са­hи­би олан бир вар­лыг ки­ми дц­шцн­мяк, дц­шцн­дцк­ля­рин­дян ня­ти­ъя чы­хар­маг вя hя­йа­ты­ны мяг­ся­ди­ни тап­маг вя­зи­фя­си­ни да­шы­йыр. "Дц­шцн­мяк" вя "дярк ет­мяк" ки­ми мц­hцм вя­зи­фя­ля­ри да­шы­ма­йан ин­са­нын hей­ван­лар­дан hеч бир фяр­ги йох­дур. Щей­ван­лар да до­ьуб тю­ря­йир, бю­йц­йцр, ар­тыб чо­ха­лыр, юз­ля­ри­ня эю­ря бир hя­йат сц­рцр­ляр. Ам­ма он­лар не­ъя вя ни­йя йа­ра­дыл­дыг­ла­ры, бир эцн юля­ъяк­ля­ри, юлян­дян сон­ра не­ъя бир hя­йат­ла гар­шы­ла­ша­ъаг­ла­ры ба­ря­дя дц­шц­ня бил­мир­ляр. Щей­ван­лар дцн­йа­нын эер­чяк цзц­нц эюр­мя­йя, онун hя­ги­ги мяг­ся­ди­ни гав­ра­йыб ан­ла­ма­ьа ча­лыш­мыр­лар.

Щей­ван­ла­рын бе­ля дав­ра­ны­шы ял­бят­тя ки, тя­бии­дир, чцн­ки он­лар "аьыл са­hи­би" ки­ми йа­ра­дыл­ма­йыб­лар. Он­ла­рын цзя­ри­ня Jа­ра­ды­ъы­нын вар­лы­ьы­ны гав­ра­маг, йа­ра­ды­лы­шын га­йя­си­ни араш­дыр­маг вя­зи­фя­си го­йул­ма­йыб.


Ам­ма ин­сан Ал­ла­hы та­ны­йыб гя­бул ет­мя­йя, Онун ис­тя­дик­ля­ри­ни юй­ря­ниб тят­биг ет­мя­йя, hя­ги­ги мяс­кя­нин дцн­йа ол­ма­ды­ьы­ны, дцн­йа­нын "бир эюз гыр­пы­мын­да" итя­ъяк бир hя­йат ол­ду­ьу­ну дярк ет­мя­йя мя­сул­дур. Бу hя­ги­гят­ля­ри дярк едян ин­са­нын дав­ра­ны­шы ися йал­ныз hя­ги­ги мяс­кян олан ахи­ря­тя hа­зыр­лаш­маг, hя­йа­ты­ны йал­ныз Ал­ла­hы ра­зы са­ла­ъаг йол­лар ах­тар­маг­ла ке­чир­мяк ола­ъаг.

Якс тяг­дир­дя дцн­йа­да да, ахи­рят­дя дя язаб­ла гар­шы­ла­шар. Ин­сан вар­лы ола би­ляр, ла­кин бу за­ман хош­бяхт ола бил­мяз. Эю­зял олар, ла­кин эю­зял­ли­йи ба­шы­на бя­ла­лар эя­ти­ряр. Мяш­hур олар, ла­кин бир эцн тяк га­лар вя сон­да бир отаг­да тян­hа юляр.


Дцн­йа­нын мц­вяг­гя­ти ол­ма­сы иля баь­лы Гу­ран­дан ми­сал­лар

Ал­лаh Гу­ран­да би­зя "дцн­йа hя­йа­ты­нын мц­вяг­гя­ти ол­ма­сы" иля баь­лы бир чох ми­са­лы бил­ди­рир. Айя­ляр­дя hям кеч­миш­дя йа­ша­мыш ин­сан­ла­рын вя ъя­мий­йят­ля­рин баш­ла­ры­на эя­лян hя­ди­ся­ляр иб­ря­та­миз бир нц­му­ня ки­ми изаh олу­нур, hям дя дцн­йа­нын hя­ги­ги цзц ин­сан­ла­рын ону юз зеh­нин­дя ъан­лан­ды­ра би­ля­ъя­йи шя­кил­дя ве­ри­лир. "Кяhф" су­ря­син­дя бяhс олу­нан ики "баь са­hи­би"нин вя­зий­йя­ти дя бу ми­сал­лар­дан­дыр:

"Он­ла­ра ики ада­мы ми­сал эя­тир. Он­ла­рын би­ри­ня ики цзцм ба­ьы ве­риб он­ла­ры хур­ма­лыг­лар­ла яhа­тя ет­дик вя ара­ла­рын­да якин сал­дыг. О баь­ла­рын hяр ики­си юз ба­ры­ны вер­ди вя бу бар­дан hеч бир шей яс­кил­мя­ди. Биз дя он­ла­рын ара­сын­дан бир ир­маг ахыт­дыг. Бу ада­мын баш­га сяр­вя­ти дя вар иди. О юз йол­да­шы иля сюh­бят едяр­кян она де­ди: "Мян сян­дян да­hа дюв­лят­ли вя яши­рят­ъя сян­дян да­hа гцв­вят­ли­йям!" О юзц­ня зцлм ет­ди­йи hал­да ба­ьы­на эи­риб де­ди: "(Бу ба­ьын) ня вахт­са йох ола­ъа­ьы­ны эц­ман ет­ми­рям. Ги­йа­мя­тин дя го­па­ъа­ьы­ны зянн ет­ми­рям. Яэяр Ряб­би­мин hц­зу­ру­на гай­та­рыл­сам, юзц­мя бун­дан да йах­шы бир мяс­кян та­па­рам!" Онун­ла сюh­бят едян йол­да­шы ися бе­ля де­ди: "Яв­вял­ъя ся­ни тор­паг­дан, сон­ра бир гят­ря су­дан йа­рат­мыш, да­hа сон­ра ся­ни адам шяк­ли­ня сал­мыш Ал­ла­hы ин­кар­мы едир­сян? Ла­кин Ал­лаh мя­ним Ряб­бим­дир вя мян hеч кя­си Ряб­би­мя шя­рик гош­ма­рам! Ба­ьы­на эир­ди­йин за­ман ба­ры: "Ма­шал­лаh (Ал­ла­hын ис­тя­ди­йи

ки­ми ол­ду), гцв­вят йал­ныз Ал­ла­hа мях­сус­дур!" - де­йяй­дин"! Яэяр мя­ни юзцн­дян да­hа аз мал-дюв­лят вя юв­лад са­hи­би эю­рцр­сян­ся, ола бил­син ки, Ряб­бим мя­ня ся­нин ба­ьын­дан да­hа йах­шы­сы­ны вер­син вя ся­нин ба­ьы­на эюй­дян бир бя­ла ен­дир­син ки, о, hа­мар бир йер ол­сун! Jа­худ су­йу чя­ки­либ эет­син вя бир дя ону яс­ла ах­та­рыб та­па бил­мя­йя­сян!" Бе­ля­лик­ля, онун (ба­ьы­нын) мей­вя­си тя­ляф едил­ди. Гой­ду­ьу хяр­ъя эю­ря ял­ля­ри­ни овуш­дур­ма­ьа баш­ла­ды. Ба­ьын тал­вар­ла­ры йе­ря чю­кцб ви­ран гал­мыш­ды. О: "Каш Ряб­би­мя hеч кя­си шя­рик гош­ма­йай­дым!" -де­йир­ди. Ал­лаh­дан баш­га она йар­дым едя би­ля­ъяк кяс­ляр йох иди вя о да кю­мяк едя би­ля­ъяк бир hал­да де­йил­ди. Бе­ля бир вя­зий­йят­дя кю­мяк эюс­тяр­мяк ан­ъаг hагг олан Ал­ла­hа мях­сус­дур. Мц­ка­фат вер­мяк­дя дя, аги­бят гис­мят ет­мяк­дя дя ян хе­йир­ли­си Одур. Бу дцн­йа­ны ми­сал чяк: Бу дцн­йа эюй­дян йаь­дыр­ды­ьы­мыз йаь­му­ра бян­зяр. Jер­дя­ки бит­ки­ляр онун­ла га­ры­шыб йе­ти­шяр, сон­ра ися дю­нцб кц­ля­йин со­вур­ду­ьу гу­ру чюр-чюп олар. Ал­лаh hяр ше­йя га­дир­дир! Мал-дюв­лят, оьул-ушаг бу дцн­йа­нын бяр-бя­зя­йи­дир. Ябя­ди га­лан йах­шы ямял­ляр ися Ряб­би­нин йа­нын­да hям са­ваб, hям дя цмид ети­ба­ри­ля да­hа хе­йир­ли­дир!" ("Кяhф" су­ря­си, 32-46).

Бу hе­ка­йя­дя ин­са­нын дцн­йа­да­кы эц­ъц­ня ал­да­на­раг тя­кяб­бцр эюс­тяр­мя­си­нин ня гя­дяр аьыл­сыз бир дав­ра­ныш ол­ду­ьу, чцн­ки Ал­ла­hын бу эц­ъц дяр­hал йох едя би­ля­ъя­йи вур­ьу­ла­ныр. Ей­ни hя­ги­гят баш­га бир hе­ка­йя­дя "баь­ча са­hиб­ля­ри" ми­са­лы иля бил­ди­ри­лир:

"Биз вах­ти­ля о баь са­hиб­ля­ри­ни им­та­hа­на чяк­ди­йи­миз ки­ми, бун­ла­ры да им­та­hа­на чяк­дик. О вахт (о баь са­hиб­ля­ри) ся­hяр ачы­лан­да мцт­ляг дя­ря­ъяк­ля­ри­ня анд ич­миш­ди­ляр. Вя hеч бир ис­тис­на йе­ри дя гой­ма­мыш­ды­лар. Он­лар йу­ху­да икян ся­нин Ряб­бин­дян о ба­ьа бир бя­ла эял­ди. Вя о гап­га­ра га­рал­ды. Он­лар ся­hяр гал­хыб бир-би­ри­ни бе­ля сяс­ля­ди­ляр: "Яэяр (мяh­сул) йы­ьа­ъаг­сы­ныз­са, ба­ьы­ны­за тез эе­дин!" Ня­hа­йят, йо­ла дцш­дц­ляр, бир-би­ри­ня хял­вят­ъя бе­ля де­йир­ди­ляр: "Еля един ки бу эцн ора­да йа­ны­ны­за hеч бир йох­сул со­хул­ма­сын!" Он­лар ба­ьа бу­рах­ма­ма­ьа га­дир ола­ъаг­ла­ры­ны эц­ман едя­ряк ер­кян эет­ди­ляр. Ба­ьы бу вя­зий­йят­дя эюр­дцк­дя де­ди­ляр: "Jя­гин ки, аз­мы­шыг! Хейр, биз мяh­рум ол­му­шуг!" Он­ла­рын ян аьыл­лы­сы де­ди: "Мя­эяр мян си­зя (Ал­ла­hы) hямд-ся­на иля тяг­дис ет­мя­ли ол­ду­ьу­ну­зу де­мя­дим­ми?!" Он­лар: "Ряб­би­миз пак вя мц­гя­дяс­дир! Щя­ги­гя­тян, биз за­лим идик!" - де­ди­ляр. Он­лар бир-би­ри­ни дан­ла­ма­ьа баш­ла­ды­лар. Вя де­ди­ляр: "Вай hа­лы­ма! Биз аз­ьын­лыг едир­дик. Ола бил­син ки, Ряб­би­миз онун явя­зи­ня би­зя да­hа йах­шы­сы­ны вер­син. Биз Ряб­би­миз­дян ди­ля­йи­рик!" Дцн­йа­да­кы язаб бе­ля­дир. Шцб­hя­сиз ки, ахи­рят яза­бы да­hа шид­дят­ли­дир. Каш би­ляй­ди­ляр!" ("Гя­лям" су­ря­си, 17-33).

Яэяр фи­кир ве­рир­си­низ­ся, Гу­ран­да дцн­йа­йа ал­да­ныб доь­ру йол­дан аз­мыш­лар ки­ми эюс­тя­ри­лян ин­сан­лар Ал­ла­hын вар­лы­ьы­ны ин­кар едян ате­ист ин­сан­лар де­йил. Он­лар Ал­ла­hын вар­лы­ьы­ны би­лян вя гя­бул едян, ла­кин Ону ха­тыр­ла­маг­дан узаг­лаш­мыш ин­сан­лар­дыр. Он­лар Ал­ла­hын вер­ди­йи не­мят­ля­ри юз­ля­ри­нин тя­бии hаг­гы ки­ми эю­ря­ряк тя­кяб­бцр­лц дав­ран­маг­ла бю­йцк сяhв едир­ляр. Ал­ла­hы вя Онун эц­ъц­нц йал­ныз сюз­дя гя­бул едир­ляр, ла­кин гялб­ля­ри юз гц­рур­ла­ры, тя­кяб­бцр­ля­ри, его­из­ми вя еh­ти­рас­ла­ры иля до­лу­дур.

Ал­лаh Гу­ран­да бе­ля ин­сан­ла­ра ми­сал ола­раг Щз.Му­са гюв­мц­нцн, йя­ни Ал­ла­hа ина­нан бир топ­лу­луг­дан чы­хан Ка­ру­ну эюс­тя­рир. Щям Ка­рун, hям дя она бян­зя­мяк ис­тя­йя­ряк дцн­йа­йа ал­да­нан­лар Ал­ла­hа сюз­дя ина­нан, ла­кин дцн­йа­нын сеh­ри­ня ал­да­на­раг Ону уну­дан ин­сан­лар­дыр:

"Щя­ги­гя­тян, Га­рун Му­са гюв­мцн­дян иди. Он­ла­ра гар­шы hяд­ди­ни аш­мыш­ды. Биз она ачар­ла­ры­ны бир дяс­тя эцъ­лц ада­мын зор­ла да­шы­йа би­ля­ъя­йи хя­зи­ня­ляр вер­миш­дик. Гюв­мц она бе­ля де­ди: "Се­вин­мя. Шцб­hя­сиз ки, Ал­лаh (ма­лы­на гцр­ря­ля­ниб) се­ви­нян­ля­ри сев­мяз! Ал­ла­hын ся­ня вер­ди­йин­дян юзц­ня ахи­рят га­зан. Дцн­йа­да­кы ня­си­би­ни дя унут­ма. Ал­лаh ся­ня йах­шы­лыг ет­ди­йи ки­ми, сян дя йах­шы­лыг ет. Jер цзцн­дя фит­ня-фя­сад тю­рят­мя­йя ъяhд эюс­тяр­мя. Щя­ги­гя­тян, Ал­лаh фит­ня-фя­сад тю­ря­дян­ля­ри сев­мяз!" Га­рун де­ди: "Бу (вар-дюв­лят) мя­ни йал­ныз мян­дя олан елм са­йя­син­дя ве­рил­миш­дир". Мя­эяр о Ал­ла­hын он­дан яв­вял юзцн­дя да­hа гцв­вят­ли вя да­hа вар­лы олан не­чя-не­чя кяс­ля­ри мяhв ет­ди­йи­ни бил­мир­ди­ми? Эц­наh­кар­лар юз эц­наh­ла­ры ба­ря­син­дя сор­ьу-су­ал олун­маз­лар. (Бир эцн Га­рун) фа­хир ли­бас эе­йиб юз зи­ня­ти ичин­дя гюв­мц­нцн гар­шы­сы­на чых­ды. Дцн­йа­йа hя­рис олан­лар де­ди­ляр: "Каш ки, Га­ру­на ве­ри­лян би­зя дя ве­ри­ляй­ди. Щя­ги­гя­тян, о, бю­йцк бяхт са­hи­би­дир!" Елм ве­рил­миш кяс­ляр ися бе­ля де­ди­ляр: "Вай hа­лы­ны­за! Иман эя­ти­риб йах­шы ямял едян ким­ся цчцн Ал­ла­hын мц­ка­фа­ты да­hа йах­шы­дыр. Бу­на йал­ныз сябр едян­ляр го­ву­шар­лар!" Ня­hа­йят, ону (Га­ру­ну) са­ра­йы иля бир­лик­дя йе­ря эюм­дцк. Ал­ла­hа гар­шы она йар­дым едя би­ля­ъяк бир ъа­ма­ат да йох иди. О юзц дя юзц­ня hеч бир кю­мяк едя бил­мя­ди. Дц­нян онун йе­рин­дя ол­маг ис­тя­йян­ляр ер­тя­си эцн ся­hяр бе­ля де­йир­ди­ляр: "Вай! Сян де­мя, Ал­лаh Юз бян­дя­ля­рин­дян ис­тя­ди­йи­нин ру­зи­си­ни ар­ты­рар­мыш да, азал­дар­мыш да! Яэяр Ал­лаh би­зя лцтф ет­мя­сяй­ди, йя­гин ки, би­зи дя йе­ря эю­мяр­ди. Сян де­мя, ка­фир­ляр ни­ъат тап­ма­йа­ъаг­лар­мыш!" Биз бу ахи­рят йур­ду­ну йер цзцн­дя тя­кяб­бцр­лцк ет­мя­йян­ля­ря вя фит­ня-фя­сад тю­рят­мя­йян­ля­ря гис­мят еди­рик. Аги­бят ан­ъаг Ал­лаh­дан гор­хуб пис ямял­ляр­дян чя­ки­нян­ля­рин­дир! Щяр кяс йах­шы ямял­ля эял­ся, она бун­дан да­hа йах­шы­сы ве­ри­ляр. Щяр кяс пис ямял­ля эял­ся, пис ямял­ляр едян­ля­ря ан­ъаг ямял­ля­ри­нин ъя­за­сы ве­ри­ляр!" ("Гя­сяс" су­ря­си, 76-84).

Мя­лум ол­ду­ьу ки­ми, Ка­ру­нун сяh­ви юзц­нц Ал­лаh­дан ай­ры, сяр­бяст бир эцъ hе­саб ет­мя­си, Ал­ла­hын ону сы­на­маг мяг­ся­ди­ля вер­ди­йи эц­ъц вя им­ка­ны юз цс­тцн­лц­йц­ня эю­ря "ял­дя ет­ди­йи­ни" эц­ман ет­мя­си­дир. Щал­бу­ки бц­тцн ин­сан­лар са­дя­ъя ола­раг Ал­ла­hын гул­ла­ры­дыр вя Онун дяр­эа­hын­да олан hеч бир ше­йи "ял­дя ет­миш" са­йыл­маз­лар, ин­са­на ве­ри­лян hяр шей йал­ныз вя йал­ныз Ал­ла­hын лцт­фц­дцр. Бу­ну би­лян ин­сан Ал­ла­hын вер­ди­йи не­мят­ляр ня­ти­ъя­син­дя аз­ьын­лаш­маз, яр­кю­йцн­ля­шя­ряк се­вин­ъя га­пыл­маз, йал­ныз Ал­ла­hа шцкр едяр вя бу шцк­рцн се­вин­ъи­ни йа­ша­йар. Бир ин­са­нын бц­тцн дцн­йа­да ял­дя едя­ъя­йи цс­тцн се­винъ дя еля бу­дур. Ка­рун вя Ка­ру­на бян­зя­йян­ляр ися йал­ныз Ал­ла­hын эюн­дяр­ди­йи фя­ла­кят­ля­ря дц­чар ол­дуг­ла­ры за­ман йа­ныл­дыг­ла­ры­ны ба­ша дц­шяр­ляр. Яэяр бу фя­ла­кят­дян дя ня­ти­ъя чы­хар­ма­йа­раг ал­дан­ма­ьа да­вам ет­ся­ляр, бу hал­да он­лар йал­ныз Ал­ла­hын ябя­ди ъя­hян­ня­ми­ня эе­дя­ъяк­ляр. Бу hя­ги­гят айя­ля­рин би­рин­дя бе­ля эюс­тя­ри­лир:

"Би­лин ки, дцн­йа hя­йа­ты ойун-ойун­ъаг, бяр-бя­зяк, бир-би­ри­ни­зин гар­шы­сын­да юйцн­мяк вя мал-дюв­ля­ти, оьул-уша­ьы чо­халт­маг­дан иба­рят­дир. Бу еля бир йа­ьы­ша бян­зя­йир ки, онун йе­тиш­дир­ди­йи бит­ки якин­чи­ля­рин хо­шу­на эя­ляр. Сон­ра о гу­ру­йар вя сян онун са­ра­лыб сол­ду­ьу­ну, да­hа сон­ра чюр-чю­пя дюн­дц­йц­нц эю­ряр­сян. Дцн­йа ма­лы­на ал­да­нан­ла­ры ахи­рят­дя шид­дят­ли язаб, дцн­йа ма­лы­на уй­ма­йан­ла­ры ися Ал­лаh­дан ба­ьыш­лан­ма вя ра­зы­лыг эюз­ля­йир. Дцн­йа hя­йа­ты ал­да­ныш­дан баш­га бир шей де­йил­дир" ("Щя­дид" су­ря­си, 20).